Áıelder dıalogi: Qazaqstan tóraǵalyǵyna artylǵan úmit zor

Is-sharada Prezıdent janyn­daǵy Áıelder isteri jáne ot­basylyq-demografııalyq saıa­sat jónindegi ulttyq komıs­sııa músheleri, Qazaqstan, Túrik­­menstan, О́zbekstan par­la­mentteri palatalarynyń spı­ker­leri, Qyrǵyzstan men Tá­jik­stannyń parlament ókil­deri, mem­lekettik organ­dar­dyń basshy­lary, sondaı-aq úkimettik emes jáne halyqaralyq uıym­dardyń, dıplomatııalyq kor­pýs­tyń ókilderi dıalogtiń 2023 jylǵa arnalǵan maqsattary men mindetterin aıqyndady. So­ny­men qatar jyldyq jumys jos­paryn talqylap, bekitti.

Bıylǵy Qazaqstan tóraǵa­lyǵynda áıelderdiń jańa tehnologııalar men ınnovasııalardy damytýdaǵy róline basty nazar aýdarylady. Qazaqstan óz kezeginde áıelderdiń barlyq salaǵa qatysýy jáne olardy qoldaýdaǵy tájirıbesimen bólisedi. Alǵashqy otyrysta Má­­jilis tóraǵasy Erlan Qosha­nov Ortalyq Azııa elderinde sıfrlyq genderlik alshaqtyqty joıý basym baǵyt bolýy ke­rektigin aıtty.

«Prezıdent Q.Toqaev eldiń damý deńgeıi áıelderdiń qoǵam­daǵy mártebesimen ólshenetinin talaı ret aıtty. Bul kezdesý áıelderdiń osy óńirdegi elderdiń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası ómirine qatysýyn jan-jaqt­y keńeıtýge yqpal etedi dep senemiz. Osy oraıda zamanaýı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar genderlik teńdik úshin jańa múmkindikterge jol ashady», dedi Erlan Qoshanov.

Sonymen qatar Prezıdent Ákimshiligi basshysynyń orynbasary, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasy Aı­da Balaeva áıelder bıznes-qa­ýymdastyq, akademııalyq jáne ǵy­lymı ortalardy, úki­met­­tik emes jáne azamattyq sek­tor­lar­dy birik­tire alatynyna senim bildirdi.

«Osy platformany jáne onyń qatysýshylarynyń bel­sendi áleýetin eskere oty­ryp, biz áıelderdiń, otbasylarymyzdyń, ásirese jahandyq jáne óńirlik syn-qaterler jaǵdaıyndaǵy ómir súrý sapasyn jaqsartý jó­nindegi ortaq problemalardy birlesip sheshe alamyz», dep atap ótti Aıda Balaeva.

Sondaı-aq ol Ortalyq Azııa elderiniń ǵylymı-saraptamalyq qoǵamdastyqtarynyń demo­gra­fııalyq damýdyń, genderlik teń­diktiń ózekti máseleleri bo­ıynsha yntymaqtastyǵyn ke­ńeıtýdi, týrızmdi damytý, má­denı salada birlesken jobalardy iske asyrýdy, ekologııa salasynda ózara is-qımyl jasaýdy, saýda-sattyqty, sonyń ishinde sıfr­lyq saýdany damytýdy usyn­dy.

Sessııaǵa Parlament Máji­lisi tóraǵasynyń orynbasary Danııa Espaeva jetekshilik etti. Ol Ortalyq Azııadaǵy áıelder dıa­logindegi Qazaqstan tóraǵa­lyǵynyń basymdyqtaryn aıtty.

«Elimizdiń bastamasymen sıfr­landyrý áıelderdi áleý­mettik-ekonomıkalyq qaty­nas­tarǵa keńinen tartýdyń jańa tıimdi quraly retinde dıalog­tiń basymdyqtary qata­ryna en­­gizildi. Bul máselede Qazaq­stan­­nyń úlken jetistikteri bar jáne olardy bólisýge daıyn. Elimiz beıbitshilik pen qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdegi áıel­­derdiń róli jónindegi máse­leler­de tájirıbe almasý aıasyn ke­ńeıtýdi kózdep otyr», dedi Danııa Espaeva.

Al Parlament Májilisi Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tór­aǵasy Aıgúl Quspan Qazaq­stannyń dıalogtegi alǵa qoıǵan maqsaty BUU-nyń maqsat-minde­timen sáıkes keletinin aıtty.

«Qazir biz BUU-nyń usta­nymyna sáıkes qyzmet etip otyrmyz. Búgingi geosaıası shıe­­lenisken zamanda áıelder beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa atsalysýy qajet. Olar­dyń qolynan kele­di. Or­talyq Azııanyń áıel­der qa­ýymy tatýlyqty tý etip, birikken isterdi jumy­la atqarsaq, ol bizdiń óńirdegi turaqtylyǵymyzǵa, qaýip­sizdigimizge aıtarlyqtaı úles qosatynyna senimdimin. So­nymen qatar óńir áıelderiniń saıasat, ekonomıka, ózge de sa­lalarǵa turaqty túrde aralas­qany jón. Bul ásirese Tájik­stanǵa qajet bolyp otyr qazir. Bul eldiń taýly aımaqtarynda turatyn áıelder qoǵamnan sál alshaq qalyp otyrǵan jaıy bar. Barlyǵy da joǵary teh­nologııanyń ıgiligin kórýi kerek», dedi Aıgúl Quspan.

Sondaı-aq áıelderdiń tur­mystyq zorlyq-zombylyq qur­­bandaryna aınalmaýy úshin bir­lesken is-sharalar ótkizý, tájirıbe almasý kózdelip otyr. Tipti qajet bol­ǵan jaǵdaıda kóshbasshy áıel­der zań shyǵarýǵa da daıyn. Máselen, pandemııa kezinde áıelder zorlyq-zom­bylyqqa kóp ushyraǵany bel­gili. Sodan beri jaǵdaı kúr­delenbese, azaıǵan joq. Aıgúl Quspannyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa elderiniń áıelderi bul taqyrypty qoz­ǵaýǵa qulyqsyz. «Biraq qoǵam­daǵy osy kúrdeli máseleni jyly jaýyp qoıýǵa bolmaıdy. Bul jerde adam ómiri tur», dedi komıtet tóraǵasy.

Al О́zbekstan bolsa turmys­tyq zorlyq-zombylyqqa qa­tysty arnaıy zań shyǵarǵan. О́zbekstan Respýblıkasy Olıı Májilisi Senatynyń múshesi Gýlnar Marýpova qazirgi tańda bul zańǵa túzetýler engizilip jatqanyn aıtty.

«10 zań men 5 kodeks­ke túze­týler engizip jatyrmyz. Biz tur­­mystyq zorlyq-zom­­by­lyq­qa qatysty zańdy krı­mı­nalı­zasııaladyq. Zańdy qataıt­tyq, bul qylmys bolyp sanalady. Máselen, otba­synda zorlyq-zombylyq kórsetken adam sottalyp, belgili bir mer­zimge qamalǵan bolsa, oǵan ra­qymshylyq jasalmaıdy, sol merzimdi sońyna deıin óteıdi. Sonymen qatar biz qaýipsizdik orderlerin beremiz, munyń yq­paly myqty. О́tken jyly áıelderdi qorǵaýǵa 30 myńǵa jýyq order berildi», dedi Gýl­nar Marýpova.

Jalpy, qazaq qoǵamyndaǵy áıel tek dástúr men otbasy osha­ǵyn saqtaýshy ǵana emes, sondaı-aq ol elimizdiń qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq ómi­­rine belsene aralasady. Alaıda sarapshylardyń aıtýynsha, basshylyq qyzmette kósh bastaǵan áıelder az. BUU málimeti boıynsha úkimet­tegi áıelderdiń úlesi – 4, Se­natta – 18, Májiliste – 27, más­lıhattarda 30 paıyzdy quraı­dy. Al qala jáne aýdan ákim­deriniń 1,5 paıyzy ǵana áıelder, oblys ákimderi tipti 0 paıyz. Ǵylym salasynda – 53,4, sýdıa­lar quramy – 51, MEU jáne kásipodaq basshylyǵynda – 32,3, ShOB – 43, polısııada – 14,6, ás­kerı salada – 10, korporasııa basshylyǵynda – 3, sharýa qojalyǵy basshylyǵynda 20 paıyz áıelder bar. Osy oraıda BUU-nyń Qazaqstandaǵy Turaqty úılestirýshisi Mıkaela Frıberg-Storı kóshbasshy áıel­derdiń úlesin arttyrý qa­jettigin aıtty. Onyń pikirinshe, Qazaq­standaǵy sandardy eselep, jalpy Ortalyq Azııadaǵy qoǵamǵa belsene aralasatyn áıelderdiń rólin arttyrý ma­ńyzdy.

BUU Bas hatshysynyń saıa­sı máseleler jónindegi kó­mek­shisi, BUU-nyń Ortalyq Azııa úshin preventıvtik dıplo­matııa boıynsha óńirlik orta­lyǵy basshysynyń mindetin ýaqytsha atqarýshy Mıroslav Encha dıalogtiń alǵashqy otyrysynda beıneúndeý joldady. Ol BUU-nyń aımaqtaǵy bastamalaryna belsene qatysqany úshin Qazaqstanǵa alǵys aıtyp, áıelder men jastardy qol­­daý aıasyndaǵy ózara is-qı­myl elimizdegi barlyq mekeme men uıymdy qamtıtynyna senim bildirdi. Qazirgi ýaqytta Batys Saharadaǵy BUU mıssııa­syna qazaqstandyq 6 áskerı baqylaýshy, sonyń ishinde

1 áıel sarbaz qatysyp jatyr. Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń BUU bitimgershilik mıssııalaryna qatysýyn keńeıtý jónindegi Jol kartasynda áıel áskerı qyzmetshilerdi daıarlaý týraly tarmaq bar. Osy oraıda sessııa qorytyndysy boıynsha qabyldanǵan Ortalyq Azııa elderi áıelderi dıaloginiń 2023 jylǵa arnalǵan is-sharalar jos­paryna Almatyda «Áıelder, beıbitshilik jáne qaýipsizdik» taqyrybynda halyqaralyq kon­ferensııa ótkizý máselesi en­gizildi.

«Áıelderdiń qatysýymen ınnovasııalar men tehnologııa­lardy damytý salasyndaǵy ozyq tájirıbeler» taqyrybyna arnalǵan sessııada jańa tehnologııalardy damytýdaǵy áıel­derdiń rólin kórsetetin tabysty ınnovasııalyq jobalar tanys­tyryldy. Onda qatysýshylar áıelder startaptaryn, jasandy ıntellekt, aýyldyq jerlerde sıfrlandyrýdy damytýǵa baǵyttalǵan sıfrlyq jobalardy talqylady. Sonymen qatar otbasy men qoǵamnyń, áıelder kásipkerliginiń, kásiptik-teh­nı­kalyq bilim berý men ju­myspen qamtýdyń ózekti má­selelerin sheshý joldaryn usyndy.

BUU Áıelder óńirlik ofı­­siniń málimeti boıynsha Eýropa men Ortalyq Azııa aýmaǵynda 60 mıllıonnan astam áıel mobıldi ınternetke qol jetkize almaı otyr. Sondyqtan erlerge qara­ǵanda oqý men ekonomıkalyq damý múmkindikterin jıi paıdalana almaıdy. Naqty jáne jaratylystaný ǵylymdaryndaǵy genderlik teńsizdik orta mektepte bastalyp, joǵary synypta nyǵaıady, joǵary oqý ornynda qarqyn alyp, eńbek naryǵyna deıin jalǵasady. Nátıjesinde, áıelder tehnıkalyq jáne teh­nologııalyq ınnovasııalardy jasaýǵa jaýapty salalarda salystyrmaly túrde jetkiliksiz qamtylǵan. Sonymen qatar sarapshylardyń pikirinshe, zamanaýı sıfrlyq transformasııa áıelderdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik quqyqtary men múmkindikterin keńeıtýge jol ashady ári Ortalyq Azııanyń barlyq memleketi jarııalaǵan genderlik teńdikti arttyrý maqsatyna paıdalanylady.

Ortalyq Azııa elderi áıel­de­riniń dıalogi úsh jyl buryn jumys isteı bastady. Bul – óńirdegi áıel par­la­mentshileri arasyndaǵy yn­ty­maqtastyqty damytý men nyǵaıtýdyń ózekti máselelerin talqylaýǵa arnalǵan beıresmı alań. Dıalogke 2021 jyly О́zbekstan jáne 2022 jyly Túrikmenstan tóraǵalyq etti. Dıalog BUU-nyń Ortalyq Azııa úshin preventıvtik dıplo­matııa jónindegi óńirlik or­talyǵy, BUU Da­mý baǵdarlamasynyń jáne «BUU-áıelder» qury­lymynyń qoldaýymen qu­rylyp, qyzmet etip keledi. Jalpy, Ortalyq Azııa elderi áıelderiniń dıalogi «Áıelder, beıbitshilik jáne qa­ýipsizdik» jahandyq kún tárti­bine, 2030 jylǵa deıingi tu­raq­ty damý kún tártibine, ja­han­dyq maqsattarǵa qol jetkizý jónindegi is-qımyl onjyldy­ǵyna jáne BUU qol­daýymen ázirlengen basqa da nor­matıvtik negizdemelerin qoldaıdy.

BUU dıalogtegi Qazaq­stan­nyń tóraǵalyǵyna zor úmit artyp otyr. Ásirese qazirgi geo­saıası turaqsyzdyq kezinde shıe­lenisken máselelerdi sheshýde áıelderdiń róli erekshe ekenin aıtady uıym sarapshylary. Sondyqtan dıalog aıasynda ótkiziletin irgeli jıyndar nátıjeli bolady degen jospar bar.

Aıta keteıik, О́zbekstan Res­pýb­lıkasy Olıı Majlısi Se­natynyń málimeti boıynsha 2021 jyly О́zbekstan Ortalyq Azııa memleketteriniń jetekshi áıelder dıalogine tóraǵalyq jasa­ǵan kezinde 12 túrli is-shara uıymdastyryp, 8 mańyzdy qujat qabyldaǵan.