Kalıfornııadaǵy saıajaıda serýendep kele jatqan Djo Baıden men Sı Szınpınniń sýreti qytaılyq BAQ-tyń bas taqyrybynan áli túsken joq. Beıjiń bul tórt saǵattyq ekijaqty kezdesýdi «tarıhı» kezeń dese, amerıkalyq eń iri memlekettik «People’s Daily» gazeti Qytaı-Amerıka qarym-qatynasynyń «jańa bastaýy» dep atady.
Bul – Djo Baıden men Sı Szınpınniń kópten beri betpe-bet kezdesýi. Aıta keteıik Covid-19 pandemııasynan soń QHR basshysy shetelge alǵashǵy saparyn Qazaqstannan bastaǵan bolatyn.
Buǵan deıin Qytaı Taıvan men Ońtústik Qytaı teńizine qatań talap qoıyp, AQSh ozyq tehnologııalardy eksporttaýǵa tyıym salǵan edi, osyndaı jaǵdaılar eki el arasyna syzat túsirdi. VVS-diń málimetinshe AQSh-tyń joǵary laýazymdy sheneýnikteriniń Beıjińge jasaǵan bıylǵy sapary men San-Fransıskoda ótken Azııa-Tynyq muhıty elderiniń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy sammıti osy olqylyqtardyń ornyn toltyrdy. Sammıt jelisimen eki alyp júzdesip, birqatar máseleniń túıinin sheshti. Máselen, eki tarap áskerı baılanysty qalpyna keltirýge, AQSh-taǵy nashaqorlyqpen kúresý úshin birlesip jumys isteýge kelisti. Alaıda Taıvan sııaqty ótkir máseleler qalys qaldy. Sondaı-aq baspasóz máslıhatynyń sońynda Djo Baıden suraqtarǵa jaýap bere otyryp, Sı Szınpınniń dıktator ekenin eske saldy, bul pikirdi AQSh prezıdenti buǵan deıin de aıtqan bolatyn, osy rette taǵy qaıtalady.
«China Central Television» memlekettik telearnasy kúndelikti keshki jańalyqtarynyń úshten ekisin Qytaı Preıdentiniń San-Fransıskodaǵy saparyna arnady, shamamen 15 mınýt Baıden men Sı Szınpınniń jáne onyń sol kúni keshke amerıkalyq bıznes kóshbasshylarymen kezdesýi kórsetildi, efırdiń taǵy 15 mınýty Sı myrzanyń sózimen jalǵasty.
«Kezdesý pozıtıvti, jan-jaqty jáne syndarly boldy. Bul Qytaı men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynasty turaqtandyrýdyń jańa bastamasy bolýy múmkin», dedi júrgizýshi «People’s Daily» jýrnalynda jarııalanǵan maqalany oqı otyryp.
Osylaısha, Qytaıdyń memlekettik BAQ-tary antıamerıkalyq rıtorıkany toqtatty, onyń ornyna kelisim men yntymaqtastyqty kórsetetin aqparat, habarlar taratty. Máselen, Sınhýa memlekettik aqparat agenttigi eki el dostyǵy týraly aýqymdy maqala jarııalady. «Dostyq baılanystardyń turaqtylyǵy men beriktigi qıyn kezeńderde árqashan qoldaýǵa ıe bolady», delingen Sı Szınpınniń AQSh saparyndaǵy fotosýretterimen birge jarııalanǵan maqalada. Al Baıdenniń «dıktator» degen tusy Qytaıdyń resmı aqparat kózderinen kesilip tastaldy.
Eki el birqatar kelisimge keldi
«Meniń oıymsha, kezdesý nátıjeli boldy. Biz mańyzdy máselelerdi birigip sheshýge ýaǵdalastyq», dedi AQSh prezıdenti Baıden kezdesýden keıin. Buǵan deıin AQSh-Qytaı qarym-qatynasy taqtaıdaı tegis bolmaǵany belgili. Endi bul kezdesýden keıin eki derjava arasyndaǵy baılanys qaqpasy qaıta jabylmaıtyn boldy.
Aldymen eki prezıdent ekologııalyq máselelerdi talqylady. Qos el de aýaǵa kómirtegi shyǵaryndylaryn tastap, klımat lastanýynyń álemdegi eń iri kózi, osyǵan oraı AQSh pen Qytaı klımattyń ózgerýine qarsy áreket etemiz dep kelisti, biraq ekeýi de qazba otyndaryn paıdalanýdy toqtatamyz degen mindetteme alǵan joq. Olar metannyń, ásirese kúshti parnıktik gazdyń shyǵaryndylaryn báseńdetý jáne 2030 jylǵa qaraı jańartylatyn energııany paıdalanýdy úsh ese arttyrý jónindegi jahandyq bastamany qoldaý úshin yntymaqtasýǵa ýáde berdi. Osy kelisimdi VVS sarapshylary aıdyń sońynda Dýbaıda ótetin «COP-28» klımattyń ózgerýine arnalǵan halyqaralyq konferensııa qarsańynda nazar aýdararlyq oqıǵa ekenin aıtady.
«Bul – klımattyń ózgerýimen kúresýdegi azǵantaı ǵana áreket, biraq mańyzdy qadam», dedi Qytaı sarapshysy jáne brıtandyq «Chatham House» taldaý ortalyǵynyń zertteýshisi Bernıs Lı. Al Álemdik resýrstar ınstıtýtynyń sarapshysy Devıd Vaskoý: «Qytaı – metan shyǵaryndylarynyń álemdegi eń úlken kózi jáne jaqyn arada jahandyq jylynýdy báseńdetý úshin osy gaz shyǵaryndylaryn shekteýde mańyzdy áreket etýi qajet», dedi VVS-ge bergen pikirinde.
Ekinshiden, Djo Baıden men Sı Szınpın fentanıldiń zańsyz aınalymymen kúresýge kelisti. Eki tarap esirtkiniń zańsyz aınalymyna qarsy kúreste yntymaqtasatynyn málimdedi. VVS taratqan málimet boıynsha ótken jyly Amerıkada shamamen 75 myń adam esirtkini shamadan tys qoldanyp, qaıtys bolǵan. Aıta keteıik, qytaılyq óndirýshi kompanııalar esirtkiniń ózin ǵana emes, oǵan qosyp paıdalanýǵa bolatyn hımııalyq prekýrsorlardy da óndiredi. Osyny eskergen Qytaı basshysy AQSh-taǵy zańsyz fentanıl aǵynyn toqtatý úshin hımııalyq kompanııalarmen kúresetinin aıtty. Alaıda Brýkıng ınstıtýtynyń halyqaralyq uıymdasqan qylmys jónindegi sarapshysy Vanda Felbab-Braýn bul kelisim «dıplomatııalyq jáne saıası málimdeme», onyń naqty nátıje bereri kúmándi degen pikirde. «Qytaıdyń bul kompanııalardy qalaı qýdalaıtyny áli belgisiz. Qytaı basshysy olardyń úsheýimen, bes nemese elýimen kúrese me? Negizi QHR esirtkige qarsy yntymaqtastyqty «aıyrbas monetasy» jáne «keń dıplomatııa quraly» retinde paıdalanýdy jalǵastyrady», dedi ol.
Sonymen qatar shıelenisti kezeńnen keıin eki el arasynda áskerı baılanys qaıta jandanady. Qos basshy áskerıler arasyndaǵy baılanysty qalpyna keltirýge ýádelesti. Bul negizi amerıkalyqtardyń tilekteri boldy. О́tken jyly AQSh О́kilder palatasynyń sol kezdegi spıkeri Nensı Pelosı Taıvanǵa jasaǵan saparynan keıin Qytaı áskerı baılanystardy úzgen edi. Al jyl basynda qytaılyq barlaý shary AQSh-tyń ústinen ushyp, Atlant muhıtynyń ústinen atyp túsirilgennen keıin qarym-qatynas odan ári ýshyǵa tústi.
«Qyrǵıqabaq soǵys kezinde AQSh pen keńes odaǵy ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy soǵysqa ákelýi múmkin kez kelgen kezdeısoq qadamdardy boldyrmaý úshin árqashan áskerı baılanysta boldy. Dál qazir Qytaı men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas ta solaı bolýy kerek», dedi burynǵy AQSh qorǵanys mınıstri kómekshisiniń orynbasary Mık Malroı. On jyl boıy Qytaıdan reportaj jasaǵan Soltústik Amerıkadaǵy VVS tilshisi Djon Sadvort, eki el prezıdentteriniń ymyraǵa keletini jeke kezdesýge deıin birden baıqalǵanyn aıtady. Máselen, aı basynda birneshe jyldan soń alǵash ret eki tarap Vashıngtonda ózderiniń ıadrolyq arsenaldaryn talqylaý úshin kezdesken.
Sondaı-aq eki eldiń prezıdentteri Taıvan máselesin de talqylady. Sı Szınpın amerıkalyq áriptesine Taıvandy qarýlandyrýdy toqtatý kerektigin, Qytaıdyń syrtqy ister mınıstrliginiń málimdemesine sáıkes Aralmen qaıta qosylýyn toqtatý múmkin emestigin jetkizdi. Al Djo Baıden jýrnalısterge bul máselege AQSh-tyń kózqarasy ózgermeıtinin aıtty.
Dostyq «elshileri»
Kezdesýden keıin Sı Szınpın Beıjiń AQSh haıýanattar baǵyna kóp panda jóneltetinin aıtty. Negizi Qytaı qonjyqtardy ondaǵan jyl boıy ózge memlekettermen qarym-qatynasty nyǵaıtý úshin «pandalyq dıplomatııany» qoldanyp keledi.
«Pandalar uzaq ýaqyt boıy Qytaı men Amerıka halyqtary arasyndaǵy dostyqtyń nyshany boldy», dedi Sı Szınpın keshki as kezinde. VVS málimeti boıynsha Kolýmbııa okrýgine qarasty Vashıngtondaǵy Ulttyq haıýanattar baǵynda 23 jyl ómir súrgen úsh alyp panda osy aıda Qytaıǵa qaıtarylǵan. Al Atlanta haıýanattar baǵyndaǵy tórt aıý kelesi jyldyń basynda elderine oralady.
Qytaı basshysy Beıjiń AQSh-pen pandalardy saqtaý boıynsha yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa daıyn ekenin aıtty, ásirese aıýlardy San-Dıego haıýanattar baǵyna jiberý múmkindigin qarastyratynyn málimdedi. Osylaısha, pandalar «Dostyq elshileri» retinde qyzmet etip keledi.
Eki alyp el arasyndaǵy kelissózder osy kezdesýden keıin jalǵasa beredi. Alaıda eki memleket áli de kóp másele boıynsha bir-birinen alshaq. Kelispeýshilikterdi beıbit jolmen sheshý bastama bolǵanymen, keıbir sarapshylar «tym optımıstik boljamdardan saq bolǵan jón» deıdi.
«Keıingi tórt aıda Vashıngton men Beıjiń arasyndaǵy baılanystar shynymen de keremet jaqsardy. Alaıda munyń kóp bóligi Azııa-Tynyq muhıty elderiniń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń osy kezdesýine tikeleı baılanysty. Bul oń kózqaras pen qadamdar aldaǵy ýaqytta saqtalýy da, saqtalmaýy da múmkin», dedi Sırakıýz ýnıversıtetiniń Qytaı zertteýler ortalyǵynyń dırektory Dımıtar Georgıev.