Aýyl sharýashylyǵynyń damýy – ekonomıka ózegi

Bizdegi tabıǵı jaıy­lym­dardyń kólemi – 180 mln ga. Bul jóninen Qytaı, Aýstralııa, AQSh, Brazılııadan keıin álem boıynsha 5-orynda turmyz. Egistik jerlerdiń kólemi – 35,4 mln ga, dúnıejúzi bo­ıynsha 10-oryndy ıelene­miz. Sonyń ishinde tyńaıǵan jer kólemi 10,6 mln ga jetedi. Bul et, sút, astyq, jemis-jıdek pen kókónis sekildi azyq-túlik ónimi boıynsha sheteldik eksportqa táýeldi bolmaı, otandyq ónimderdiń naryqty qamtamasyz etýge mol múmkindik. Alaıda basty baılyǵymyz sanalatyn sol jerdi durys kádege jaratpaı bos qalýy, oǵan jaqynda ǵana elimizdiń shyǵysynda ka­dastrlyq quny 700 mln teńgeni quraıtyn paıdalanylmaǵan 40 myń gektar jerdiń memleket menshigine qaıtarylǵany mysal bola alady. Sondyqtan agrosektor keshenin turaqty damytý, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, básekege qabilettilikti arttyrý, eksportqa shyǵarylatyn ónimderdiń kólemin ulǵaıtyp, halyq ara­synda aqparat­tyq túsindirme ju­mys­taryn júrgizý – osy salanyń kún tártibinen túspeıtin mańyzdy mindetteri.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Strategııalyq josparlaý jáne taldaý de­partamentiniń dırektory Sáýle Moldabaeva: «Aýyl sharýashylyǵyna sa­ly­natyn ınvestısııalar kólemi jyl saıyn aıtarlyqtaı ósip keledi. Investısııalyq jobalardyń negizgi maqsaty da – azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne ım­portty almastyrý. Bul baǵytta sýarý, qus etin óndirý, qoımalar men taýarly-sút fermalaryn salý, et, sút, astyqty tereń óńdeý jáne óner­kásiptik jylyjaı sharýashylyǵyn da­mytý – basymdyqqa ıe salalar. Agroónerkásip keshenindegi (AО́K) ne­giz­gi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar jónindegi kórsetkishke qol jetkizý bıyl 1 349,3 mlrd teńgege, jospardyń oryndalýy – 68%-dy nemese 918 mlrd teńgeni qurady. Bul kórsetkish al­dyńǵy jyly 798 mlrd teńge bolǵan. Naqty sandarmen sóılesek, memlekettik qoldaýdyń arqasynda jyl basynan beri 164,5 mlrd teńge somasyna 207 joba paıdalanýǵa berilip, onyń ishinde 24,4 mlrd teńge mal sharýashylyǵy boıynsha 70 jobaǵa, ósimdik sharýashylyǵyna 34,7 mlrd teńge 96 jobaǵa, 95,8 mlrd teńge mal sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdegi 20 jobaǵa, 8,4 mlrd teńge ósimdik sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdegi 10 jobaǵa, sonymen qatar ózge baǵyttarǵa 1,2 mlrd teńge kóleminde 11 jobaǵa bólingen», deıdi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men qytaılyq «VODAR» kompanııasy arasynda bıylǵy mamyr aıynda bazalyq prınsıpter týraly kelisimge kelip, jobany pysyqtaý jáne iske asyrý jó­ninde jol kartasy qujattaryna qol qoıyldy.

Qujat Qazaqstanda jańbyrlatyp sýa­rý júıelerin shyǵaratyn zaýyt qu­ry­lysynyń jobasyna salyn­ǵan ınvestısııa kólemi shamamen 20 mln dollardy qurady. Bıyl Áleý­mettik-kásipkerlik korporasııalar ar­qyly AО́K salasyndaǵy iri ónerkásiptik ın­vestısııalyq jobalar iske asyrylyp jatyr. Soltústik Qazaqstan oblysy tabysty tájirıbesin odan ári jalǵastyryp keledi. Keler jylǵa taǵy 100 mlrd teńge bólý josparlanǵan. Aýyl sharýashylyǵynyń qarqyndy damýy eń aldymen memlekettik qoldaýǵa baılanysty ekendigi belgili. Osy rette AО́K-ti sýbsıdııalaý, ony maqsatty paı­da­lanýda sýbsıdııalaý júıesine ózge­rister engizilip, 6 ereje qabyldandy.

Bıylǵy aýa raıynyń qolaısyzdyǵy sharýa qojalyqtarynyń jumysyna ońaı soqpaǵany ras. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen zardap shekken agrarshylardy qoldaýda birqatar keshendi shara qabyldanyp, Úkimet rezervinen Jambyl oblysyna qarjylyq kómek retinde 3,7 mlrd teńge, astyqty keptirý úshin 62,5 myń tonna kóleminde jeńildikpen dızel otyny lıtrine 250 teńge, naryqtyq baǵadan 15%-ǵa tómen bólindi.

Sýbsıdııalardy tolyq kólemde óteý boıynsha da jalpy 155 mlrd teńgeden ósimdik sharýashylyǵy jelisine alǵashqy 30 mlrd teńge qarastyrylǵan. Atalǵan qarajat jergilikti bıýdjetterge aýdarylyp, fermerlerge tólemder júrgizile bastapty. Mal sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý jóninde de Úkimettiń 30 mlrd teńge bólý týraly tıisti qaýlysy qa­byl­dandy. Jaqyn arada qarajat oblys­tar­dyń bıýdjetterine aýdarylatyn bolady. Qazirgi kúni ınvestısııalyq jáne paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýǵa qalǵan 30 mlrd teńgeni bólý jóninde jumystar júrgizilip jatyr.

Al basty baılyǵymyz sanalatyn jerdi áli de durys qoldanbaý nemese tipti paıdalanylmaı bos jatqandyǵy jó­ninde Sáýle Súndetbaıqyzy mynadaı oıy­men bólisti: «Bıyl respýblıka bo­ıynsha jer paıdalanýshylarǵa qatysty 2,1 mln ga jalpy alańda jospardan tys 1215 tekserý júrgizilip, nátıjesinde jer zańnamasyn buzýshylyqty joıý týraly 1,48 mln ga alańǵa 896 uıǵarym berildi. Sot organdarynyń qaraýynda 535,5 myń ga alańda 214 materıal bar. Jalpy, 2022 jyldyń basynan bastap memleketke 10 mln ga jer qaıtaryldy (2022 jyly – 5,4 mln ga, 2023 jyly – 4,6 mln ga).Tıisti sharalar qabyldanǵannan keıin jer paıdalanýshylar 3,2 mln ga (2022 jyly – 2 mln ga, 2023 jyly – 1,2 mln ga) alańda ózderiniń aýyl sharýashylyǵy jerlerin ıgerýge kiristi. Memleket menshigine qaıtarylǵan jerlerdiń 2,8 mln gektary qaıta bólindi. Jaıylym tapshylyǵy máselesiniń ózektiligin eskere otyryp, birinshi kezekte memlekettik menshikke qaıtarylǵan jaıylymdyq jerdi eldi mekenderge bekitý máselesine bas nazar aýdaryldy. Sol arqyly mal jaıý máselesi birtindep sheshimin taýyp jatyr. Joǵaryda atalǵan jer ýchaskeleri halyqty ortaq paıdalanylatyn jerlermen qamtamasyz etkennen keıin ǵana konkýrs túrinde jarııalanady», dep otyr.

 Kásipkerlerge jer ýchaskelerin jedel ári ádil túrde bólý jumystary qolǵa alynyp, osy jyldyń 5 sáýirin­de Memleket basshysy «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­le­rine jer qatynastary salasyndaǵy memlekettik kórsetiletin qyzmetterdi sıfrlandyrý máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Onda kórsetiletin qyzmetti alýshylardyń kórsetiletin qyzmetti berýshilermen ózara is-qımyldy barynsha azaıtý jolymen eldi mekenderde jer ýchaskelerin berý tártibi jeńil­de­tilgeni (jer komıssııasyn alyp tastaý, kelisý merzimderin qysqartý) bar.

Qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin berý rá­simi avtomattandyrylǵan. Biryńǵaı mem­le­kettik jyljymaıtyn múlik kadastry arqyly sıfrlyq aýyl sharýashylyǵy kartalary jasaldy.

Máselen, aýyl sharýashylyǵy jerleri 133 635,4 myń ga nemese aýyl sharýa­shy­ly­ǵy alqaptary alyp jatqan respýblıka aýmaǵynyń 65,0%-y sıfrlandyryldy deýge bolady.

Jeltoqsan aıynyń basynda Agro­ónerkásip kesheni qarjy ınstı­týt­ta­rynyń ishinde «Qazaqstan Damý banki», «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ, «Báıterek» ulttyq bıznes holdıngi men «Halyk Bank» jeńildetilgen qar­jy­landyrýda agrojobalardyń basym baǵyttary men nesıeler boıynsha syıaqy mólsherlemesiniń shekti deń­geıi týraly birqatar qoldaý sharasy qa­ra­s­tyrylǵan bolatyn. AО́K-tegi nesıeler boıynsha syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaýdy, onyń sheńberinde qa­ryz alýshy úshin nesıelerdiń jyldyq paıyzdyq mólsherlemesi 6%-ǵa deıin tómendetýge múmkindik aldy. Bul aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler men qaıta óńdeýshiler úshin banktik qaryzdardyń arzandatylǵan túri deý­ge bolady. Aýyldyq jerlerde kepil múl­kiniń jetispeýshiligi máselesin sheshý maqsatynda banktik qaryzdarǵa kepildik berý baǵdarlamasy boıynsha ke­pil­dik­terdi «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ beretindigi, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ EDB-ny qorlandyrý jumysyn bastady. Bıyl EDB 1,1 myńnan astam aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdi jeńildikpen nesıe berý úshin 61 mlrd teńge kóleminde qaras­ty­ryl­dy.

Aýyl kásipkerlerine arnalǵan «Aýyl amanaty» jobasy da jyl basynan beri aýyl sharýashylyǵy taýaryn ón­dirý­shi­lerdi qoldaýǵa, aýyl turǵyndaryn agrar­lyq bızneske tartýǵa, azyq-túlik qaýip­siz­digine jáne azamattardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalyp, oń ná­tı­je berip keledi. Búginde respýblıkalyq bıýdjetten oblys ákimdikterine jeńil­de­tilgen nesıe boıynsha 87,5 mıllıard teńge aýdarylǵan. 88,4 mlrd teń­ge­niń 14 284 ótinimi qaralyp jatyr. 66,2 mlrd teńgeniń 10 878 ótinimi maqul­da­nyp, 53,6 mlrd teńgege 8 761 shaǵyn nesıe berilgen. ShQO-da (1,5 mlrd teńge), Qostanaı (1,6 mlrd teńge) jáne Pav­lo­dar (1,5 mlrd teńge) oblystarynda qarajat tolyq ıgerilgen. Jeńildetilgen nesıeni alýǵa ótinim bildirgenderdiń deni Jambyl, Túrkistan jáne Aqtóbe oblys­ta­rynyń turǵyndary kórinedi. Atalǵan baǵdarlamany júzege asyrýǵa 2023 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 100 mlrd teńge bólinip, 17 myń shaǵyn nesıe berý josparlanǵan. Bul aýyldyq jerlerde 18 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi.

Prezıdent aýyl sharýashylyǵyn 5 jyl ishinde damýdyń jańa belesine shyǵarýdy kózdeıdi. Sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemin 2 ese arttyrý jóninde mindet júktegeni, ol úshin atalǵan salada memle­ket­tik qoldaý júıesin jetildirýdi, sharýalardy jeńildetilgen qarjymen jáne sýbsıdııamen qamtamasyz etýdi, egis al­qap­taryn ártaraptandyrýdy jáne aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn da­my­­týǵa ba­ǵyt­talǵan qurylymdyq ári ıns­tı­týsıonaldyq reformalar júrgizý qa­jet­tigin atap ótkeni málim. Olaı bolsa, ekonomıkamyzdyń kóterilip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdyń negizgi tetigi aýyldy, aýyl sharýashylyǵy salasyn túbegeıli damytýda jatyr. Aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin óńdeýdi jolǵa qoı­saq, olardyń baǵasy qoljetimdi bolatyny anyq.