Qazir Ulybrıtanııada sańyraýqulaq, oramjapyraq jáne alma jınaý maýsymy júrip jatyr. Keıingi eki jylda «Brexit» pen Ýkraınadaǵy qaqtyǵysqa baılanysty fermerler ádettegideı jumys kúshin Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Indonezııa, Vetnam sekildi memleketterden tarta bastady. Tumandy Albıonǵa kelgennen keıin ózimiz turaqtanǵan qalada qandaı iri sharýashylyq bar eken dep qulaǵymyzdy túrip júrdik. Nıetimiz – eki qolǵa bir kúrek izdep kelgen qazaqtar bolsa, jolyǵyp, sóılesý.
Biz bilim alyp jatqan ýnıversıtet (Lancaster University) Lankaster qalasynyń shet aımaǵynda ornalasqan. Kampýs biraz jerdi alyp jatyr. Oqý ornyna jaqyn mańda «Galgate» (Galgeıt) dep atalatyn, bizshe aıtqanda, aýyldyq okrýg bar. Osy jerde «Drinkwater Mushrooms Ltd» agrokompanııasy ornalasqan. Kásiporyn eldiń barlyq sýpermarketin sańyraýqulaqpen qamtamasyz etedi. Sańyraýqulaqtyń porchını jáne kashtan sııaqty túrlerin ósiretin kompanııa 1969 jyldan beri jumys etip keledi.
Agrofermany ońaı taýyp keldik, biraq onyń ishine kirýge múmkindik joq, bógde adamdardy mańyna da jolatpaıdy. Alǵashqy kúni aınalasyn fotoǵa túsirip, keri qaıttyq.
Jetisine bir ret aptaǵa jetetindeı azyq-túlik satyp alamyz. Ár juma kúni keshkilik ALDI (baǵasy arzan) sýpermarketine baramyz. Osy ýaqytta saýda ornynda adam erekshe kóp. Barǵan saıyn qyrǵyz baýyrlardy jıi kezdestiremiz. Olar da bizdi jaqyn tartyp, týysqanyn kórgendeı amandyq-saýlyq surasady. Surastyra kele bilgenimiz, barlyǵy joǵaryda atalǵan fermada jumys isteıdi eken. Izdegenimiz aldymyzdan shyǵyp, biz de qýandyq. «Fermada qazaqtar jumys isteı me?» dep suraǵanymyzda, «Qazaqtar bar, biraq az», dep jaýap berdi. Bir kúni osy saýda ornynda qazaq qyzdaryn da jolyqtyrdyq.
Ardaq, Názıra jáne Gúlnur Qyzylordanyń týmasy eken. Ulybrıtanııaǵa ótken jyldyń qarasha aıynda kelipti.
«Men negizi Ońtústik Koreıaǵa ketemin dep júrgen edim, biraq jumys osy elden buıyrdy. Tańnan keshke deıin sańyraýqulaq teremiz. Tańǵy segizde bastalǵan jumys keıde erte, keıde 8-9-da, kesh aıaqtalady. Bir kún ǵana demalamyz. Fermada ekiqabatty úı bar, sonda turaqtadyq. Qalǵan jumysshylar «kerýen» dep atalatyn vagondarda turady. Ishi jyly. Tamaqty ózimiz ázirleımiz. Nandy qoldan pisiremiz, taǵamdary qunarsyz sekildi, úırenise almaı júrdik. Onyń ústine kún salqyn, yzǵarly, jańbyrly. Jatyn orynǵa aptasyna 53 fýnt sterlıng ustap otyrady», dedi qyzdardyń ishindegi eti tirisi ári kishisi Ardaq.
Qazir Lankasterdegi «Drinkwater Mushrooms Ltd» agrokompanııasynda bes qazaq eńbek etip jatyr. Jalaqylary saǵatyna 10,10 fýnt sterlıng. Bul – Brıtanııa úkimetiniń bekitken tarıfi. «Brexit»-ten soń Eýroodaq elderinen keletin jumys kúshi edáýir azaıyp, jergilikti fermerler kóp shyǵynǵa batqan. Jemis-jıdek ýaqytynda terilmeı, qoqysqa da tastaldy. Al eldiń jergilikti halqy mundaı qara jumysqa shydamsyz ári aılyǵyn mardymsyz sanaıdy. Sol sebepti 2019 jyly memleket qanatqaqty joba ázirlep, TMD elderine usynady. Osylaısha, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan sekildi elderden arzan jumys kúshi Ulybrıtanııaǵa aǵyldy. Jumysshy mıgranttar bastysy vıza ýaqytyn qatań saqtap, zańǵa baǵynsa bolǵany. Olar maýsymdyq jumysqa 6 aıǵa ǵana kele alady.
«Biz Ulybrıtanııada maýsymdyq jumys baryn estigenimizben, qalaı barýǵa bolatynyn bilmedik. Surastyryp júrip, osy jumysty uıymdastyratyn agenttikke jolyqtyq. Suraǵan aqshasyn tólep, bes aı kúttik. Keıin bilgenimizdeı, memlekettik saıt arqyly ózimiz ótinish toltyryp jibersek te bolady eken. Bir jaǵynan aǵylshyn tilin bilmegenimizdiń kesiri tıdi. Eki ortada deldal agenttikterge qomaqty qarjy berdik, olar bolsa bergen ýádelerin oryndamady. Alty adam birge kelýimiz kerek edik, jan-jaqqa tarap kettik. Úsh adam jumys bolmaı, eki apta Londonda bosqa júrdi. Tyrmysyp júrip biz áıteýir ornalastyq. Biraq aldanyp qalǵan adamdar kóp. Sondyqtan agenttikterdiń qyzmetine senbegen durys», deıdi Ardaq.
Ulybrıtanııaǵa eńbek mıgranttary «Tier-5 Seasonal worker» vızasymen keledi. Bul vıza túri aptasyna 30 saǵat jumys isteýge ruqsat beredi. El bıligi Azııa, onyń ishinde TMD elderinen keletin merzimdi jumysshylarǵa kvota sanyn jyl saıyn arttyryp otyr. Máselen, 2023 jyly – 45 myń, 2022 jyly – 38 myń, 2021 jyly – 30 myń, 2020 jyly – 10 myń, 2019 jyly 2 500 kvota bólgen.
«Sańyraýqulaq ósiretin ferma aýmaǵy úlken. Jylyjaıdyń ishi ystyq, kúni boıy sonda júremiz. Biz daıyn sańyraýqulaqtardy terip, qoraptaýǵa jiberemiz. Olardy tergende de úlken-kishisin biregeı etip, suryptap salyp otyrý kerek. Jumys aýyr emes, biraq jyldamdyq, qozǵalys kerek. Jumysqa uıaly telefonmen kirýge bolmaıdy. Kelgen kezde 11 qazaq bolatynbyz, altaýy ótken aıda jumys merzimi aıaqtalyp, elge oraldy. Endi beseýimiz sáýir aıyna deıin osynda bolamyz. Qyrǵyzdar óte kóp, ýkraın, bolgarlar bar. Aǵylshyn tilin úırenemin be dep kelgen edim, qyrǵyzsha sóılep kettim», dep kúldi Ardaq.
Eńbek mıgranttarynyń basym bóligi til bilmeıdi. Ardaqtyń aıtýynsha, birneshe topqa bólingen jumys brıgadasyn orys tilin biletin adam basqarady. Jalpy, úkimettiń jańa elderden eńbek mıgranttaryn tartý týraly sheshimin ferma qojaıyndary qup kórmeıdi. Olardyń aıtýynsha, bılik bularmen sanaspaıdy.
«Bizge jumys kúshi jetispeıtini anyq. Alaıda qazir kelip jatqan eńbek mıgranttarynyń til bilmeýi bizge qıyndyq týǵyzyp otyr. О́ıtkeni olardyń tilinde sóılep, túsindire alatyn sýpervaızerler bólýimiz kerek. Onyń ústine barlyǵyn daıarlyqtan ótkizý qajet. Bul biraz ýaqyt pen qosymsha shyǵyndy talap etedi. Ár elden kelgen jumys tobyn áýejaıdan kútip alyp, olarǵa jaǵdaı jasaý kerek. Úkimet usynǵan joba bizge qolaıly bolyp turǵan joq», deıdi «Angus Soft Fruit Ltd» kompanııasynyń (Arbrot, Shotlandııa) marketıng bóliminiń jetekshisi Djıl Ýaıtman «The Courier» saıtyna bergen suhbatynda.
2020 jyly Sheffıld ýnıversıtetiniń Saıası ekonomıka ǵylymı zertteý ınstıtýty Ulybrıtanııanyń aýyl sharýashylyǵyna jyl saıyn shamamen 70 myń maýsymdyq jumysshy qajet ekenin málimdedi. Osyǵan oraı el bıligi eńbek mıgranttaryna arnalǵan vıza ýaqytyn 2024 jyldyń sońyna deıin uzartty. Ulybrıtanııa Ishki ister mınıstrliginiń aqparaty boıynsha maýsymdyq jumysqa Qazaqstannan 2019 jyly – 4, 2020 jyly – 11, 2021 jyly – 391, 2022 jyly – 2 672, al ótken jyly 4 430 adam kelgen.