AQSh-taǵy prezıdent saılaýy: Kim jeńiske jetedi?

AQSh pen Ortalyq Azııa baılanysy

Jalpy alsaq, AQSh pen Ortalyq Azııa elderiniń qarym-qa­tynasy keıingi jyldary ǵana nyǵaıa bastady. Buǵan deıin Amerıka aımaqtaǵy elderge tutastaı bir memleket dep qa­rap kelgeni ras. Onyń shablondy qarym-qatynasy aımaqpen tıimdi baılanys jasaýyn tejep keldi. Tipti amerıkalyq sarap­shylardyń ózi AQSh Ortalyq Azııamen qarym-qatynasyn ny­ǵaıtqysy kelse, ondaǵy ár eldiń qundylyqtaryn túsinýi qajet degen pikirin bildirdi.

«Mysaly, AQSh saıasatker­leri Túrikmenstan jabyq jáne avtorıtarlyq el, О́zbekstan – aımaqtaǵy jetekshi elderdiń biri, al Qazaqstan ashyq ári lıbe­raldy memleket ekenin moıyn­daýy kerek. Mine, dıplomatııa­nyń kúshi osydan kórinedi. Búgingi tańda AQSh elshilikteri aımaq­taǵy bes eldiń úsheýinde (bireýi kútilip otyr) ornalasqan. Dıp­lomatııalyq turǵydan alǵan­da, Ortalyq Azııanyń barlyq elin­de AQSh-tyń ókildigi bolýy kerek. Amerıka Ortalyq Azııa­ny óziniń aımaqtaǵy múdde­lerine qatysty barlyq sala­da, mysaly, ekologııalyq máse­lelerde strategııalyq odaqtas retinde qarastyrýy qajet», dep qorǵanys jáne ulttyq qaýip­sizdik salasyndaǵy Capgemini Government Solutions kompanııa­synyń aǵa keńesshisi Maııa Ollaf óz oıyn alǵa tartady.

AQSh, Reseı, Ortalyq Azııa jáne Túrkııanyń Taıaý Shyǵys pen Balqandaǵy syrtqy saıasatyn zerttep júrgen ǵalym Maııa Ollaftyń aıtýynsha, Amerıka Ferǵana alqabynda týyndaǵan elder arasyndaǵy daýly máseleni ońynan sheshýge de septigin tıgizýi múmkin.

«Ferǵana alqabyndaǵy daý búkil aımaqtyń resýrsyna aýyrtpalyq túsirip, etnostyq zorlyq-zombylyqqa jáne orys pen qytaıdyń qanaýyna negiz boldy. Ortalyq Azııa elderi arasynda qorshaǵan ortanyń odan ári buzylýyn boldyrmaýǵa, tabıǵı gaz, munaı, mıneraldar men sýǵa baqylaý ornatýǵa baǵyttalǵan kelissózder júrgizýge ortaq múdde bar. О́ıtkeni aımaq­taǵy elder alqaptaǵy túrli resýrstardy birigip qoldanady, bir-birine táýeldi. AQSh osy ortaq shıkizattardy tıim­di paıdalanýǵa kómektesse, ıaǵnı О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan úkimet­t­eri arasynda kelissózder men senimdi nyǵaıtý is-sharalaryna óz úlesin qossa, utary kóp. Jalpy Ortalyq Azııa memleket­teri keńes odaǵynyń quramynda bolǵan kezde de bul resýrstarmen ózara kelisip bólisti, olarǵa bul – jańalyq emes», deıdi ǵalym.

Sondaı-aq ol AQSh pen Or­ta­lyq Azııa memleketteri ynty­maqtasa alatyn taǵy bir strategııa bilimde deıdi. Reseı men Qytaıdyń jumsaq kúsh taktıkasynyń biri de osy Ortalyq Azııa stýdentterine óz ýnıversıtetterinde oqýǵa múmkindikter jasaý boldy.

«AQSh-ta bilim alý múmkin­dikterin ulǵaıtý jáne energetıka, sý, ekologııa ǵylymdary boıynsha bilim alatyn ortalyq azııalyqtar úshin stýdenttik vızalardy kóbeıtýge basymdyq berý Ortalyq Azııadaǵy kóptegen ınfraqurylymdyq qıyndyq­ty sheshýge kómektesedi. Bilim almasý AQSh pen basqa elder arasyn­daǵy mádenı baılanys ornatady, sonymen qatar Ortalyq Azııanyń ınfraqurylymdyq damýyndaǵy Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» megajobasyna táýeldiligin jeńil­detýge kómektesedi», deıdi Maııa Ollaf.

Qazir AQSh pen Qazaqstan ara­synda bul baılanys jaqsy jol­ǵa qoıylǵan. Eldegi «Bolashaq» halyq­aralyq baǵdarlamasymen Ame­rı­kanyń jetekshi joǵary oqý oryn­daryn myńdaǵan stýdent tá­mam­dap, júzdegen stýdent bilim alyp jatyr. Buǵan qosa AQSh meml­ekettik hatshysy Entonı Blın­k­enniń ótken jyly Qazaq­stan­ǵa jasaǵan sapary eki el arasyn­­daǵy baı­lanystyń nyǵa­ıyp kele jat­qanyn bildiredi. Tipti Blın­ken AQSh-tyń kóptegen jahan­dyq másele boıynsha Qazaq­stan­nyń aımaqtaǵy kóshbasshy­lyǵyn moıyndaǵanyn málimdegen edi.

Osylaısha, sarapshylar alpaýyt eldiń 47-prezıdenti kim bolsa da, Ortalyq Azııany stra­tegııalyq odaqtas retinde qarastyrýy qajet deıdi.

Jańa prezıdent qandaı ýáde beredi?

Qazirgi prezıdent Djo Baıden ýáde bergen Taıaý Shyǵys­­taǵy qaqtyǵysty sheshe alma­dy, endi bul másele Aq úıdiń jańa qojaıynyna qaldy. Gazadaǵy qaq­tyǵys jańa ákimshiliktiń aldaǵy jyldardaǵy bas aýrýy bolyp qala bermek. О́tken jyldyń aıaǵynda Hamas Izraılge shabýyl jasap, beı­bitshilikti odan ári alystatqan edi. Baıdenniń oǵan áli kelmedi.

Eki kandıdat – Kamala Harrıs pen Donald Tramptyń qaısysy saı­­laýda jeńiske jetse de, Taıaý Shy­­ǵystaǵy saıasaty qandaı bola­ty­ny belgisiz. Biraq jasalǵan bol­­jam­darǵa toqtalyp ótkenimiz jón.

Demokratııalyq partııadan saılaýǵa túsken úmitker Kama­la Harrıstiń Taıaý Shyǵysqa qatysty naqty kózqarasy týraly málimet az. Ony sarapshylar Harrıstiń vıse-prezıdent bolǵanǵa deıin qandaı da bir mańyzdy halyqaralyq máselelermen jumys istemegeni­men baılanystyrady.

«Senator retinde ol AQSh ulttyq qaýipsizdik saıasatynyń eń qupııa jáne keıbir qaıshylyq­ty tustaryn qadaǵalap, bar­laý jáne ishki qaýipsizdik komı­tet­terin­de qyzmet etti. Ol jıyn­darǵa úlken daıyndyqpen keletin jáne federaldy prokýror kútkendeı kýágerlerden kúrdeli jaýap alatyn edi, ony osy qasıetteri erekshelendirip turdy. Al Kongreste eshqandaı halyqaralyq kelisimderge yqpal etken joq», dep jazdy amerıkalyq sarapshy Hızer Herlbert Londondaǵy «Chatham House» zertteý ortalyǵyna jazǵan maqalasynda.

Kamala Harrıs onyń kandıdatýrasyn maquldaǵan Demo­kratııalyq ulttyq konvensııa delegattaryna josparyn baıandaǵan kezdegi: «Prezıdent Baıden ekeýmiz Izraıldiń qaýipsiz bolýy, kepilge alynǵandardyń bosatylýy, Gazadaǵy qaıǵy-qasirettiń toqtatylýy jáne Palestına halqyna qaýipsizdik, erkindik pen ózin-ózi basqarý quqyǵyn qaıtarý jáne osy qaqtyǵysty toqtatý sııaqty maqsattarǵa múddelimiz», degen sózin Amerıka baspasózderi jarysa jazǵan edi.

«Wall Street Journal»-dyń habarlaýynsha, Kamala Harrıs prezıdent bolyp saılansa, Izraıl premer-mınıstri Netanıahýǵa Gazadaǵy bitimge kelý máselesi boıynsha qysymdy kúsheıtip, bitimgershilikke kelýge birqatar jeńildik usynyp, Izraılge shartsyz kómek kórsetý týraly sheshim qabyldaýy múmkin.

Al Donald Tramp qaqtyǵys­ty toqtatýǵa ýáde beredi. Dese de sarapshylar onyń Taıaý Shyǵystaǵy kún tártibi Harrıske qaraǵanda bulyńǵyr ekenin aıtady. О́ıtkeni ol Gazadaǵy máselege jaýapkershilikti Baıdenge júktep, eger ózi prezıdent bolǵanda Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys bastalmas edi dep pikir bildirgen edi. Maýsym aıynda ótken pikirtalas kezinde Donald Tramp ózin Izraıldiń eń jaqyn dosymyn dep atap, Palestına memlekettiligi týraly suraqqa «Kóremiz» dep jaýap bergen edi.

Eske salsaq, D.Tramp prezıdent bolǵan kezde Sırııadan AQSh áskerlerin shyǵarǵan bolatyn.

Qaı kandıdattyń múmkindigi joǵary?

Kamala Harrıs úsh jyldan asa vıse-prezıdent qyz­metinde bolǵanymen, kóptegen amerıkalyq ol týraly kóp bile bermeıdi. Jýyrda «New York Times» júrgizgen saýalnamada saılaýshylardyń 28 paıyzy Demokratııalyq partııanyń kandıdaty týraly kóbirek aqparat alǵysy keletinin málimdedi.

Tamyz aıynyń ekinshi jartysynda Chıkagoda ótken Demokra­tııalyq partııanyń ulttyq konvensııasy kezinde Kamala Harrıs 47 paıyz qoldaýǵa ıe bolǵan. Donald Tramptyń ortasha kórsetkishi de 44 paıyz deńgeıinde turaqty bolyp tur. О́ıtkeni kandıdat barlyq elge tanymal, biraq ol oǵan kepildik bermeıdi. Sebebi AQSh-ta daýystardyń kópshiligi emes, olardyń naqty qaı jerde alynǵany mańyzdy.

Amerıka Qurama Shtattaryn­da 50 shtat bar, biraq olardyń kóp­­shiligi bir partııaǵa ǵana daýys be­re­di, shyn máninde, eki kandı­dat­tyń da jeńiske jetý múmkindigi bar. Negizi saılaýdyń taǵdyry ádette aýytqymaly shtattarda sheshiledi.

Qazirgi ýaqytta AQSh-tyń osyn­daı jeti shtatynda eki úmit­kerdiń de nátıjeleri óte jaqyn. Sonyń biri – Pensılvanııa. 2020 jyly Djo Baıden osy shtatta bir paıyz ar­tyqshylyqpen jeńiske jetken edi.

Pensılvanııa, Mıchıgan jáne Vıskonsın bir kezderi Demo­kratııalyq bekinis bolǵan, biraq 2016 jyly olar Trampqa daýys berdi. Baıden munda 2020 jyly jeńis­ke jetti. Eger Kamala Har­rıs ózin dáleldeı alsa, jeńisti jaqyndatary sózsiz.

Ázirge Harrıs jeti aýytqy­maly shtattyń beseýinde Tramp­tan ozyp ketti. Soltústik Karolına, Nevada, Pensılvanııa, Mıchıgan jáne Vıskonsın. Djordjııa men Arızona shtattarynda Donald Tramp shamamen bir paıyzdyq kórsetkishpen alda kele jatyr.