Qazir álemniń 30 elinde 200-ge jýyq atom elektr stansasy jumys isteıdi. Bul tizimge jaqyn arada Qazaqstan qosylýy múmkin. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2 qyrkúıektegi Joldaýynda 6 qazanda referendým ótetinin málimdep, onda atom elektr stansasynyń qurylysyn jalǵastyrý-jalǵastyrmaý máselesi sheshiletinin aıtqan edi. Negizi elde osy másele biraz ýaqyttan beri talqylanyp keledi. Q.Toqaev osy ıdeıany alǵash ret 2019 jyly eldiń energetıkalyq qajettilikterine oraı, qazba otynyna táýeldilikti jáne parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan strategııasyn tanystyrǵan kezde jarııalady. Qazaqstanda ýrannyń orasan zor qory óndiriledi, AES salýdyń bir sebebi de – osy.
Avtory –
The Diplomat sarapshysy
Naıdjel Lı
Úkimet AES salýǵa nege yntaly?
Qazaqstannyń atom energetıkasyna kóshýge degen umtylysy birinshi kezekte elektr energııasyna táýeldiligine baılanysty. Aldaǵy onjyldyqta el elektr qýatynyń tapshylyǵyna tap bolýy múmkin. 2035 jylǵa qaraı elde elektr energııasyn tutyný aıtarlyqtaı artyp, 152,4 mlrd kVt saǵatqa jetedi dep boljam aıtady sarapshylar. Sondaı-aq endigi ýaqytta ınfraqurylymnyń tozýy, ekologııalyq normalardyń qatańdaýy sekildi faktorlardyń áserinen elde elektr energııasyn óndirý 135 mlrd kVt saǵatqa tómendeýi múmkin. Buǵan qaramastan Qazaqstanda jańa óndiris oryndary salynyp jatyr, osydan kelip elde 2035 jylǵa qaraı jalpy qýaty 26,5 GVt jańa qýat kózderin engizý qajettigi týady. Úkimet AES Qazaqstannyń turaqty energetıkalyq júıesin qalyptastyrýǵa qajet dep málimdeıdi.
Negizi AES ekologııalyq turǵydan alǵanda artyqshylyǵy kóp, ásirese, aýaǵa taralatyn shyǵaryndylardy az óndiredi. Ol jahandyq jylyný men klımattyń ózgerýiniń negizgi faktorlary kómirqyshqyl gazy nemese metan sekildi parnıktik gazdardy taratpaıdy. Sonymen qatar AES-tiń kómir elektr stansalarynan aıyrmashylyǵy – kúkirt pen azot oksıdterin, bólshekterdi jáne adam densaýlyǵy men qorshaǵan ortaǵa teris áser etetin basqa da lastaýshy zattardy shyǵarmaıdy.
Qazaqstan óziniń energetıkalyq qajettiligin óteýde aıtarlyqtaı dárejede kómirge, munaıǵa jáne tabıǵı gazǵa táýeldi. Bul, árıne, ekologııalyq jaǵynan alǵanda tıimsiz, aýany qatty lastaıdy. Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) baqylaý jáne qaýipsizdik saıasaty bóliminiń burynǵy basshysy Tarık Raýf atom energetıkasy turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge umtylatyn elderde sheshýshi ról atqarady dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, atom energetıkasy aldaǵy 40-50 jylda turaqty damý jáne CO2 shyǵaryndylaryn azaıtýdaǵy úlesi zor bolady. Balqash kólin josparlanǵan atom elektr stansasynyń reaktorlaryn salqyndatýǵa paıdalaný usynylyp otyr. Ol kólge aıtarlyqtaı áserine tıgize me degen alańdaýshylyq ta bar. Balqash kóli qazirdiń ózinde klımattyń ózgerýi nátıjesinde temperatýranyń joǵarylaýy men shamadan tys paıdalaný saldarynan aıtarlyqtaı aýyrtpalyqty bastan keship jatyr. Bul faktorlar sý, deńgeıiniń tómendeýine, tuzdylyqtyń joǵarylaýyna jáne kól ekojúıesine óte mańyzdy balyq popýlıasııasynyń azaıýyna ákeledi.
Qoǵam kózqarasy qandaı?
AES salý máselesin Qazaqstan qoǵamy birden qabyldaı almady. Tamyzda júrgizilgen saýalnamaǵa sáıkes, qatysýshylardyń 53,1 paıyzy ǵana bul ıdeıany qoldady. Bir qyzyǵy, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaýdy nasıhattaǵanyn bilemiz. Osyǵan qaramastan, kóptegen azamat keńestik kezeńde elde qorshaǵan ortaǵa jáne adamdardyń densaýlyǵyna uzaq ýaqyt áser etken ıadrolyq synaqtar sekildi atom elektr stansasy da óz zardabyn tıgizbeı qoımaıdy degen pikirde.
Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezde Keńes odaǵynan muraǵa qalǵan álemdegi tórtinshi iri ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty. Elde atom energııasyn turaqty ári qaýipsiz jetkizýdi qamtamasyz etetin, ıadrolyq qarýdy taratýmen baılanysty táýekelderdi tómendetetin, tómen baıytylǵan ýrannyń jahandyq rezervi retinde qyzmet etetin MAGATE-niń Tómen baıytylǵan ýran banki (TBB) ornalasqan. 1986 jyly oryn alǵan Chernobyl apatyn halyq áli umyta qoıǵan joq, atom energetıkasyna qarsy halyq pikirleri – osynyń bir sebebi.
Amerıkalyq NAC International kompanııasynyń konsaltıng jónindegi vıse-prezıdenti Devıd Kalp halyqtyń mundaı alańdaýshylyǵy oryndy, alaıda qazirgi atom elektr stansalaryndaǵy qaýipsizdik sharalary burynnan ózgeshe, zalalsyzdandyrylǵan, osyny túsiný mańyzdy deıdi. Jaqynda Qazaqstandaǵy BAQ-tyń birine bergen pikirinde ol atom elektr stansalary kópdeńgeıli qaýipsizdik júıelerimen jáne apattar qaýpin azaıtýǵa arnalǵan rezervtik mehanızmdermen jabdyqtalǵanyn málimdedi. Sonymen qatar MAGATE kóptegen mıssııanyń, onyń ishinde ıadrolyq ınfraqurylymdy keshendi sholý (INIR) mıssııalarynyń kómegimen Qazaqstannyń ıadrolyq energetıkany damytýǵa daıyndyǵyn baǵalaýǵa qatysady. Bul mıssııalar Qazaqstannyń ıadrolyq qaýipsizdik, apattyq josparlaý jáne radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý sııaqty salalarda damyp, alǵa ilgerilegenin kórsetti. Alaıda normatıvtik-quqyqtyq bazany nyǵaıtý men atom energetıkasy ınfraqurylymyn damytýdyń keshendi josparyn ázirleý boıynsha odan ári jumys qajet. MAGATE men Qazaqstan da ıadrolyq energetıka ınfraqurylymyn damytýdy, sondaı-aq ıadrolyq jáne radıasııalyq qaýipsizdikti qamtıtyn yntymaqtastyqty tereńdetý týraly bes jyldyq negizdemelik kelisimge qol qoıdy. О́tken aıda Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi MAGATE ókilderi men Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasarynyń qatysýymen is-shara uıymdastyryp, onda Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý isine beıildiligi talqylandy.
Geosaıası faktor
Jalpy, Qazaqstan turǵyndary atom elektr stansasyn salýdyń syrtqy zardaptary týraly alańdamaıdy, biraq geosaıası saldary bolýy ábden múmkin. Qazaqstan óńirdiń energetıkalyq landshaftynda múddeleri bar Reseı, Qytaı jáne Eýropalyq odaqty qosa alǵanda, iri derjavalardyń múddeleriniń qıylysynda ornalasqan. Eger Reseıdiń «Rosatom» memlekettik korporasııasy stansa salýǵa kelisimshart alsa, bul Reseıdiń Qazaqstannyń atom energetıkasyn damytýdaǵy rólin kúsheıtedi. Kerisinshe, eger Qazaqstan Qytaıdyń, Ońtústik Koreıanyń nemese Fransııanyń kompanııasyn tańdasa, bul Máskeý orbıtasynan ketedi degendi bildirýi múmkin. Qazir Eýropa elderi, tipti AQSh ta Qazaqstannyń energetıkalyq sektoryna qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Eýropa úshin Qazaqstandaǵy atom elektr stansasy – ýran men áleýetti baıytylǵan ıadrolyq otynnyń neǵurlym turaqty jáne ártaraptandyrylǵan jetkizilimi. Bul atom energetıkasy sektorynda tarıhı ústemdik etken Reseı sııaqty basqa geosaıası oıynshylarǵa táýeldilikti azaıtady. Fransýzdyq EDF sııaqty kompanııalardyń Qazaqstannyń ıadrolyq jobasyna qatysýy aımaqtaǵy Reseı men Qytaıdyń yqpalyn azaıtary sózsiz.
Úderistiń bastamasy
Osy aptada ótetin referendýmda atalǵan másele maquldansa da, kez kelgen atom elektr stansasyn salýǵa jáne paıdalanýǵa berýge deıingi uzaq úderistiń bastamasy ǵana. Úkimet óz erejelerin álemdik standarttarǵa sáıkestendirý úshin MAGATE sııaqty halyqaralyq uıymdarmen tyǵyz yntymaqtastyqta bolýy qajet. AES salýdy qarjylandyrýǵa memleketke qarajat, jeke ınvestısııalar jáne halyqaralyq nesıeler qajet bolýy múmkin. Qurylys kezeńiniń ózi 10 jylǵa deıin sozylýy múmkin. Qazaqstan bul kezeńderde óziniń adamı kapıtalyn ulǵaıtý kerek. Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda atap ótkendeı, qazir álemniń 30 elinde 200-ge jýyq atom elektr stansasy jumys isteıdi, Qazaqstan da bul tizimge qosylý ábden múmkin.
Daıyndaǵan –
Gúlnar JOLJAN,
«Egemen Qazaqstan»