Kez kelgen memleketti álemge tanytatyn syrtqy saıasaty ekeni belgili. Al muny júzege asyratyn jaýapty tulǵa – Syrtqy ister mınıstri. Elimiz Táýelsizdik alǵan soń Memleket basshysy bul jaýapty qyzmetti Tóleýtaı Súleımenovke senip tapsyrǵan. 1991 jyldyń jeltoqsanynda elimiz táýelsizdik aldy degen habardy dıplomat Irandaǵy KSRO elshiliginde keńesshi bolyp júrgeninde estıdi. Tórt kúnnen soń 20 jeltoqsanda týǵan eline oralyp, táýelsiz Qazaqstandy álemge tanytýǵa belsene kirisedi. Mereke qarsańynda belgili dıplomatpen suhbattasýdyń sáti tústi.
– Tóleýtaı Ysqaquly, halyqaralyq qarym-qatynastar alǵash qalaı jolǵa qoıyldy? Jumys neden bastaldy?
– Egemen el bolyp, jerimizdiń baılyǵyn ózimiz paıdalansaq, álemge tanylsaq dep júrdik. Al táýelsizdik alǵannan keıin qıynshylyq bastaldy. Halyqtyń ahýaly nasharlaǵany sonshalyq, jarty jyldap jalaqy almaǵan jumysshylar kóshege shyqty, temirjolǵa jatyp alǵandar da boldy. Olardyń qatarynda shahterler de bar. Úkimet olarǵa ázirge múmkinshilik joq ekenin ashyq aıtty. «Biz endi aıaqqa turyp kele jatqan elimizge zaýyt, fabrıkalar salýymyz kerek. Sol baǵytta qyzmet jasap jatyrmyz» dep túsindirdik. Sol kezde elde 3,5 mıllıon jumyssyz tirkeldi. Inflıasııa 2 myń paıyz boldy. Bizge kómektesetin elder de bolmady. Al bizge kómek kerek edi, dálirek aıtsaq, ınvestısııa qajet boldy. Ony kim beredi, qaı memleket beredi? Saralaı kele, Eýropa, Amerıkaǵa jol ashý qajet ekenin túsindik. Osy elderge baryp, ózimizdi tanystyrýdy maqsat tuttyq. Árıne, ol – ár adamnyń qolynan kelmeıtin is. Tájirıbesi bar qyzmetkerler kerek. Basynda Syrtqy ister mınıstrliginde menimen birge on adamdaı boldy: bir orynbasarym, bir sharýashylyq meńgerýshisi, terimshi, júrgizýshi, eki konsýldyq qyzmetker. Aǵylshyn tilin biletin adam bolmady, aýdarmashy da joq. Meniń ǵana tájirıbem bar, Aýǵanstanda, Iranda, Máskeýdiń ortalyq apparatynda istedim. «Til bilesiń, jumysqa kiris, saǵan kómektesemin», dep Prezıdent senim bildirdi. Men de birden usynys jasap, qasyma birge isteıtin joldastarym – tájirıbeli, elshilikterde istegen dıplomattardy shaqyrýǵa ruqsat berýin suradym. Prezıdent kelisti. Sodan keńes odaǵynyń elshilikterinde istep júrgen dostaryma telefon shalyp, telegramma jiberip, hat jazyp shaqyrdym. 15 shaqty jigit otbasymen kóship keldi. Olar kelem degenshe de úsh-tórt aı ótti. О́ıtkeni Máskeýden suranyp, elge ushyp kelý ońaı is emes edi. Osylaısha, mınıstrlikti jasaqtadyq.
Álemde elimizdi biletinder neken-saıaq. Bir memleketke baraıyq desek, bizdiń elshilik, konsýl, dıplomattar joq. Memleketaralyq telefon baılanysyna aqsha joq. Alaıda ýaqyt tyǵyz, halyqqa jumys tabý kerek. Shetelge shyǵarda birden birneshe memleketti nazarǵa aldyq. Pákistan, Úndistan, Qytaı, Eýropa, Amerıka Qurama Shtattary, Ulybrıtanııa – bárine jospar quryp bardyq. Bir barǵanda eki memleketke baramyz.
Sodan Syrtqy saıasatta istegen tájirıbemdi ortaǵa salyp, Reseıdiń mınıstrlerimen birge jumys istedik. Olarǵa «Biz mynadaı elderge bara jatyrmyz, onda elshilikterimiz joq. Sizderdiń kómekterińiz kerek», dep jaǵdaıdy aıtamyn. Olardyń elshileri bizdi qarsy alady. Eki-úsh kún qasymyzda júredi. Osylaı halyqaralyq qarym-qatynasymyz quryldy ǵoı. Syrtqy saıasatymyzdy qalyptastyrýǵa Q.Toqaev, E.Qazyhanov, V.Ǵızzatov, S.Qurmanǵojın, B.Nurǵalıev, A.Hamzaev, A.Esimov sekildi bilikti qyzmetkerlerdiń úlesi zor, birigip qyzmet ettik.
– Ádette prezıdentter ózge elderge resmı nemese memlekettik saparmen barady. Alǵashqy saparlar qalaı ótti?
– Birge istegen KSRO-nyń elshilerine «Prezıdentpen kele jatyrmyn, kútip alsańdar» dep qolqa salamyn. Muny resmı sapar dep belgiletip alamyn. Barlyq málimetti jiberemin. Kóbine jumys sapary dep belgilep beredi. Odan soń ony resmı saparǵa aýystyrýǵa kúsh salamyn. Eger jumys sapary bolsa, jatatyn oryn, kútip alý, shyǵaryp salý degen sııaqty jaǵdaı jasalmaıdy. Al resmı saparda ózderi kútip alady, resmı qabyldaý jasaıdy, qurmet kórsetedi. Munyń bári Qazaqstanǵa degen qurmet qoı. Sóıtip júrip, kóptegen elge resmı saparmen bardyq. Máselen, Amerıka Qurama Shtattarynyń sol kezdegi prezıdenti úlken Djordj Býsh bizdiń prezıdentti áıelimen óziniń rezıdensııasynda qabyldap, Aqúıge kirgizdi. Men Syrtqy ister mınıstri retinde qatystym. Barlyq jaǵdaı jasaldy, Aqúıdiń qyzmetshileri bizge qyzmet etti. Elge degen eń úlken qurmetti alǵash ret osy úlken Djordj Býsh kórsetti.
Bir kúnde úsh memleketke resmı saparmen barýǵa kelisim alǵanymyz bar. Ol kezde bizge jekeshelendirý isinde tájirıbe kerek boldy. Sóıtip, jekeshelendirýdi kúsheıtip jatqan Bolgarııa, Majarstan jáne Slovakııaǵa attandyq. Uıqy joq, ushaq, kólik ishinde ǵana uıyqtap alamyz, 3 saǵat myzǵyp alyp kelissóz júrgizýge tartamyz. Keıin munaı, taǵy basqa shıkizat kózderin ózderimiz óndire bastaǵan soń jaǵdaıymyz turaqtaldy ǵoı.
– Qazir elimizge qyzyǵýshylyq tanytyp, ınvestısııa salǵysy keletin el kóp. Al ózińiz aıtqandaı, alǵashqy jyldary qarjy quıatyn eshkim bolmady. Qaı el ınvestor tartyp, kelissóz júrgizýge beıim boldy?
– Biz ınvestısııany AQSh, Fransııa, Germanııa, Italııa, Ispanııa, Ulybrıtanııadan tartýdy kózdedik. Osy elderge resmı saparlar uıymdastyrdyq. Ulybrıtanııanyń patshaıymymen de kezdestik. Barǵan elderdiń barlyǵyna ýáde beremiz. Ondaǵy bıznes forýmdarǵa túgel qatysyp, elimizdi barynsha jaqsy qyrynan tanystyrdyq. Qansha qarjy quısa, sonsha kirisi bolatynyn, osyǵan kepildik beretinimizdi alǵa tarta otyryp, kelissózder júrgizdik. Ol kezde kópvektorly saıasat degen joq. Bárimen qarym-qatynas ornatý kerek boldy. Sodan keıin ózimizdiń saıası konsepsııamyzdy shyǵardyq. Ekonomıst, ǵalymdarmen aldaǵy 30 jylǵa mindet qoıyp, oryndaýǵa tyrystyq. Barǵan elderimizdiń ókilderi «Biz aldaǵy bir jylymyzdy josparlaı almaı otyrǵanda, qalaısha 30 jyl dep maqsat qoıyp otyrsyńdar» dep aıtqan jaǵdaılar da boldy.
Mınıstrler bir-birimen kelise almaı, qol qoıylmaıtyn jaǵdaılar da boldy. О́ıtkeni til bilmeıdi, aýdarmashy joq. Jobalaryńyzda mynadaı eskertýler bar dep keri qaıtarady. Sodan ózim kirisemin, óıtkeni ýaqyt tyǵyz, sol jerde eskertýlerdi túzettirip, qol qoıýǵa daıyndaımyz. Sóıtip, kelisimge kelmeı qaıtpaıtyn edik.
– Maman tartýǵa oralsaq, bastapqy 15 qyzmetkerińizdiń qataryna tájirıbeli dıplomattar keldi me? Halyqaralyq baılanys ornatqan soń elshilik, konsýldyq ashý kezek kúttirmeıtin isterdiń biri ekeni belgili.
– Syrtqy saıasatty birtindep qalyptastyryp, apparatty jasaqtadyq. Bir jylda 840 adam boldyq. Onyń 30 paıyzy elshilikterge qyzmet etýge ketti. Birden 15 elshilik ashtyq. Qalǵany Ortalyq apparatta istedi. Departamentter qurdyq. Konsepsııa jazdyq. Qaı memleketterge baramyz, qandaı kelissóz júrgizemiz, qaı elden qandaı ınvestor tartýǵa bolady – osynyń bárin qaǵazǵa túsirip josparladyq. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ýnıversıtetinde halyqaralyq qatynastar fakýltetin ashtyq. Oǵan jyl saıyn 28 adam túsip, bilim aldy. Tájirıbeli mamandar shetelden oraldy, sondaı-aq jas ári bolashaǵynan úmit kúttiretin mamandar ózimizden de tabyldy. Taǵy bir qyzmetkerler legi Pákistan, Iran, Eýropa memleketterinde tájirıbeden ótip keldi. Osylaısha, birtindep otandyq dıplomatııalyq qyzmet qalyptasa bastady.
Alǵashqyda elshilik ashatyn múmkindigimiz bolǵan joq. О́zge memleketter bizdiń elde ashty. Túrikter táýelsizdigimizdi alǵashqy bolyp moıyndap, óz elshiligin ashty. Sodan keıin AQSh ta elimizden óz elshiligin qurdy. Úlken Djordj Býsh Prezıdentke telegramma jiberip, quttyqtady. Odan keıin Ortalyq Azııadaǵy memleketter kele bastady. Jalpy, elshilik ashýǵa valıýta kerek. Al bizde valıýta joq. Jarty jyldan keıin, 8-9 aı ótken soń ǵana elshilik ashýǵa kiristik. Kapıtal jınaqtalǵan kezde elshilerdi jasaqtadyq. Men úkimetke barsam, Premer-mınıstr: «Mine, bizdiń halyqaralyq valıýtany úlestirýshi Súleımenov keldi», dep qarsy alatyn. «Biz aqshany tabamyz, al ol bolsa, ony qurtady», degen syńaıda Úkimet otyrysyn bastaıtyn edi. Sol kezde táýelsizdik áli de ózin aqtap shyǵatynyn, 6-7 jyldan keıin jemisin beretinin alǵa tartamyn.
– Egemendik alǵan soń shekarany belgilep alý – mindet. Osy iste qıyndyq týdyrǵan elder boldy ma?
– Shekarasyz el – táýelsiz memleket emes. Táýelsizdikti alǵannan keıin shekarany bekitý kerek, onsyz bolmaıdy. Ýkraına men Reseıdi kórip otyrmyz, Ázerbaıjan men Armenııa taýly Qarabaqty bólise almaı jatyr, mynaý Pákistan men Úndistanda shekara joq, AQSh pen Meksıkada, Afrıkada múldem joq. Osylardyń barlyǵy shekarany ýaqytynda shegendep almaǵannan bolyp jatyr. On jyl degende Reseımen 7 myń shaqyrym jerdi belgilep aldyq. Qytaımen kelisip, 4 myń shaqyrym jerdi shegendeý de ońaı bolmady. Túrikmenstan, Qyrǵyzstanmen tez kelisimge keldik. О́zbekstanmen de ońtústiktegi úsh aýdandy shegendeýge eki-úsh jyl júrdik. Bul máseleniń sońy Shavkat Mırzııoev prezıdent bolyp kelgen soń bir jarym jylda sheshilip, qol qoıyldy. Shekaramyzdy belgilep alýǵa birshama kúsh jumsadyq. Máselen, 5 sharshy metr jer bizge ótip ketse, sondaı 5 metr jerdi kompensasııa etip berý kerek. Olar alsa, bizge berý kerek. Eshkim esesin jibergisi kelmeıdi. Qazir jerdi berdi, satty deıtinder tabylyp jatady. Eshkim eshteńe de satqan joq. Kim satady? Olar da bermeıdi, biz de bermeımiz. Qansha jyl júrsek te shekaramyzdyń bárin túgendep, belgilep aldyq.
– 1994 jyly SIM basshysy qyzmetinen elimizdiń AQSh-taǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp taǵaıyndaldyńyz. Osy aralyqta mınıstr retinde josparlaǵan, oıda júrgen isińizdiń barlyǵyn atqara aldyńyz ba?
– Josparymnyń barlyǵyn júzege asyra almasam da, atqarylǵan jumystarǵa rıza boldym. Máńgilik eshteńe joq, sondyqtan ózgeris ýaqyty kelgende, men muny rızashylyqpen qabyldadym. Sonymen qatar AQSh qyzyqty ári kóp eńbekti qajet etetin jumys boldy. Batyspen berik ekonomıkalyq qarym-qatynas ornatý, sheteldik ınvestorlardyń qoldaýyna ıe bolý qajet boldy. Ony SIM basshysy retinde isteı aldym degen oıdamyn. Al dıplomatııanyń jóni bólek. Meni dıplomatııalyq qyzmet qatty qyzyqtyrdy, sondyqtan jańa qyzmetime belsene kiristim. Osyndaı jumys Qazaqstannyń jahandaǵy búgingi bet-beınesin qalyptastyrýda úlken úlesin qosty dep senimmen aıta alamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Gúlnar JOLJAN,
«Egemen Qazaqstan»