IJО́: irkilis pen mıllıardtyq meje

Eger 2024 jyly naqty ósim 4,5% bolady dep eseptesek, onda 2029 jyly IJО́ 450 mlrd dollarǵa jetý úshin jyl saıynǵy ósim 7,8%-dy qurap otyrýǵa tıis. Makroekonomıkalyq uzaqmerzim­di aspektide valıýta baǵamy ınflıasııa aıyrmashylyǵyna baılanysty ózgeredi. Eger AQSh-ta ınflıasııa 2% bolsa, bizde ortasha alǵanda 7% bolady. Sonda 6 jylda baǵam 34%-ǵa, 456-dan 611 teńgege deıin qunsyzdanýǵa tıis. Árıne, 2030 jylǵa taman teńgeni 500 deńgeıinde ustap turýǵa bolady, alaıda bul teńsizdik elimizdi aldaǵy jyldary qýyp jetedi. Biz mundaı kezdi 2009, 2014, 2015 jyldary bastan keshtik, tıisinshe onyń baǵasy biz úshin tym qymbatqa túsedi.

Teńgeniń naqty baǵamy álsiremeı, tipti nyǵaıýy úshin AQSh-pen salystyrǵan­da eńbek ónimdiligi alǵa ozýǵa tıis. Negizi, buǵan qol jetkizýge bolady, biraq bizdiń ekonomıkamyzdyń qurylymymen qıyn­daý. Sondyqtan 7,8%-dyq ósimge qol jetkizý óte qıyn. Sebebi bizdiń ósimimiz kóp jaǵdaıda ekonomıkadaǵy fıskaldy ımpýls esebinen qamtamasyz etilip jatyr. Bizde ekonomıkalyq ósimge qalaı qol jetkiziletini týraly taldaýǵa tyrysyp kóreıin. 2023 jylǵy IJО́-ni mysalǵa ala­ıyq. IJО́-niń jalpy kólemi 119 trln teńge bol­dy, sonyń 8 trln – taza tutyný salyǵy jáne 111 trln – qosylǵan qun. 111 trln teńge­niń 67,5 trln – qyzmetter óndirisi jáne 43,5 trln – qurylysty qosa alǵandaǵy ta­ýarlar óndirisi. Bizde qyzmetterdiń basym úlesin saýda salasy alady – 21 trln teńge. Bul – negizinen, saýda kompanııalarynyń ta­ýardy, jumys pen qyzmetti qaıta satýdan túsetin kirisi jáne bul jerde halyqtan bólek, memlekettik satyp alý, sonyń ishinde «Samuryq-Qazyna» arqyly memleket te qatysady. Úlken fıskaldy ımpýls saýda ósimi men IJО́ esebinde eskerilip ketetin saýda kompanııalary tabysynyń ósimin qamtamasyz etip beredi. Bilim, densaýlyq jáne kásibı ǵylymı qyzmet jıyntyǵynda 13 trln teńge beredi jáne bular memlekettik shyǵystar qataryna jatady. Atalǵan salada shyǵyn kóp bolǵan saıyn IJО́-ge qosylatyn úles te artady.

Taý-ken salasynyń (oǵan munaı óndirisi de kiredi) paıdasy 15 trln teńgeni quraıdy. Onyń teń jartysy bıýdjetke salyq retinde ketedi, sosyn memlekettik shyǵyn qataryna enedi, sóıtip tikeleı IJО́-ge áser etedi. Sonymen qatar Jaıly mektep jáne jol qurylysy sekildi ulttyq jobalary bar qurylys salasy da belsendi ósim kórsetip jatyr. Bul da aınalyp kelgende fıskaldy ımpýlstiń kórinisi. Sonymen birge QTJ sııaqty basty tasymaldaýshynyń tarıfteriniń ósimi de fıskaldy ımpýlske jatady. Sonda memlekettik shyǵyndardy alyp tastaıtyn bolsaq, onda IJО́ ósimi úlken qysym jaǵdaıynda qalar edi.

IJО́-niń 5%-ǵa ósýi – shamamen 6 trln teńge. Al bıyl Ulttyq qordan 6,2 trln teńge aldyq. Bul fıskaldy aqsha atalǵan ósimge jetýge kómektesetin shyǵar dep úmittenemin, áıtpese ázirge tek 4%-ǵa jete aldyq. Basqasha aıtqanda, bizdiń ósim negizinen klassıkalyq golland aýrýy­na sáıkes keledi, ıaǵnı munaı renta­syn fıskaldyq arna arqyly qaıta bólý arqyly júzege asyrylady.

Qordan qazirgi alýymyzdy túsimder (munaı tabysy) áreń-áreń jaýyp jatyr. О́simdi memlekettik shyǵys esebinen 7% jáne odan joǵary ustap turý múmkin emes. О́ıtkeni bizde soǵan saı tabys joq, tipti munaı kirisin eseptesek te. 7%-dan joǵary ósim úshin ekonomıka qurylymyn ózgertip, sheteldik ınvestısııany tartý jáne aýyr reformalardy júrgizý kerek. Al ondaı reformany engizý biraz ýaqyt­ty qajet etedi. Tipti eki jyldyń ishin­de júzege asyrý qıynǵa soǵady. Al kúrdeli reformalar óz jemisin tek 3-4 jyldan soń berýi múmkin, onyń ózinde alǵashqy jyldary resessııany kórýimiz de ǵajap emes.