Taýar óndirýshilerdi qoldaýǵa arnalǵan zań maquldandy

О́ndirilgen taýarlar esepke alynady

Senat tóraǵasy, aldymen, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekti XXXIV sessııasynda el basshysy Qasym-Jomart Toqaev júktegen mindetterdi atap ótti. Máýlen Áshimbaev qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaıtýǵa, osy baǵyttaǵy bastamalardy iske asyrýǵa barlyq el azamattary kúsh jumyldyrýy qajet ekenin aıtty. Sondaı-aq ol Memleket basshysynyń reformalar baǵdaryn zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý Senat qyzmetiniń negizgi basymdyǵy ekenin eske salyp, palata jumysynyń aldaǵy baǵyttaryna toqtaldy.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń sessııasynda sóılegen sózinde atalǵan ınstıtýttyń el damýyndaǵy róli erekshe ekenin atap ótti. Sonymen qatar Memleket basshysy memlekettik apparat pen azamattyq qoǵam ınstıtýttary­nyń etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy tıimdiligin arttyrýǵa arnalǵan naqty tapsyrmalar berdi. Bul mindetterdiń sapaly ári ýaqtyly oryndalýy «Bir el – bir múdde» depýtattyq tobynyń jáne jalpy Senattyń nazarynda bolady. Osy baǵytta depýtattardyń barlyq múddeli tarappen júıeli dıalog qurýynyń mańyzy zor, – dedi M.Áshimbaev.

Budan soń palata otyrysynda senatorlar bastamashy bolǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine taýarlardyń shyǵarylǵan elin aıqyndaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań eki oqylymda qaralyp, maquldandy.

– Maquldanǵan zań otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý sala­syndaǵy tetikterdi odan ári jetil­dirýdi kózdeıdi. Atap aıtqanda, zań arqyly jańa otandyq taýar óndirýshilerdiń tizimin júrgizý­diń qaǵıdalary men erejeleri aıqyndaldy. Olar óndiretin taýarlar týraly málimetter de engizildi. Sondaı-aq iri tapsyrys berýshilerge elishilik qundylyqty damytý baǵdarlamalaryn ázirleý­ge qatysty qosymsha erejeler kózdelgen. Zań otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý salasyndaǵy memlekettik saıasatty jetildirýge oń yqpalyn tıgizedi dep senemiz, – dedi Senat spıkeri.

Osy qujat arqyly 3 kodekske jáne 19 zańǵa ózgerister engiziledi. Atap aıtqanda, otandyq taýar óndirýshi, qarsy mindettemeler, sıfrlyq verıfıkasııa baǵyttary aıqyndaldy. Ýákiletti organ otandyq taýar óndirýshilerdiń tizilimin júrgizý qaǵıdalaryn ázirlep, bekitedi. Sondaı-aq osy tizilimdi júrgizýdiń jańa fýnksııa­lary tolyqtyryldy. Kórsetilgen tizilimdi qosý jáne odan shyǵarý tártibi de bar. Sonymen qatar ýákiletti memlekettik organ taýar­lardyń ulttyq katalogin júrgi­zý qaǵıdalaryn ázirleıdi jáne bekitedi, onda taýarlardy tirkeý jónindegi fýnksııa engi­zil­gen. Tıisti zań taýarlardy, ju­mystar men kórsetiletin qyz­me­tterdi synyp­taýdaǵy birizden­dirý­diń biryń­ǵaı júıesin qamtamasyz ete­tin taýar­lardyń, jumystar men kórse­tiletin qyzmetterdiń jalpy synyp­taýyshyn júrgizý jónindegi norma­larmen tolyqtyryldy.

Tizilimdi qalyptastyrýdyń jańa tetigi qoldanysqa engizilgenge deıin berilgen taýarlardyń shyǵý tegi týraly sertıfıkattar men ındýstrııalyq sertıfıkattar 2026 jyldyń 1 qańtaryna deıin jaramdy.

Kúrish sharýashylyǵyn zertteýge kedergi kóp

Palata otyrysynda alǵash­qy bolyp depýtattyq saýal jol­­daǵan Andreı Lýkın mono­po­lııaǵa qarsy tergeýler júrgizý kezinde kásipkerlerdiń quqyq­tary jıi buzylatynyn aıtyp, alańdaý­shylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, keıingi ýaqytta bıznes ókilderi negizsiz tekserýler júrgiziletinin aıtyp jıi shaǵymdanady.

– Mundaı áreketter ádil báse­kelestikti qalyptastyrýǵa kedergi bolyp otyr. Ásirese shaǵyn jáne orta bıznes zańnyń tek formaldy túrde oryndalýyn emes, logıkaǵa saı, ashyq ári memleketpen ózara syılastyqqa negizdelgen qarym-qatynasty kútedi, – dedi senator.

Al Rýslan Rústemov Aral óńi­rindegi kúrish sharýashylyǵyn damytýdyń ózekti máselelerin kóter­di. Ol Ybyraı Jaqaev atyn­daǵy Qazaq kúrish sharýashy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty memlekettik qoldaýǵa zárý ekenin alǵa tartty.

Senator Prezıdent aýyl sha­rýa­shylyǵy qyzmetkerleri forýmynda aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn, sonyń ishinde tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń strategııalyq mańyzdylyǵyn atap ótkenin eske saldy. Alaıda qarjylandyrýdyń turaqty bolmaýynan jáne tehnıkalyq baza­nyń eskirýine baılanysty kúrish sharýashylyǵy ınstıtýtynyń áleýeti tolyq paıdalanylmaı keledi. Sondaı-aq qarjy bólinetin ǵylymı-tehnıkalyq tapsyrmaǵa oraı jarııalanǵan konkýrstar shartyna Aral óńiriniń sý tapshylyǵy jaǵdaıyna beıimdelgen kúrish jáne basqa da daqyldardyń jańa sorttaryn ósirý, sondaı-aq sý jáne resýrs únemdeýshi tehnologııalardy engizý jónindegi zertteýleri saı emes bolyp shyqqan.

– Kúrish ınstıtýty – Aral óńiri­niń sýarmaly eginshiligin, sýdy tıimdi paıdalaný, topyraq­tyń qunarlylyǵyn arttyrý jáne tuzdanýymen kúresýdi zert­teıtin ortalyq. Sonymen qatar aı­maqtyń negizgi daqyly kúrish jáne ártaraptandyrý daqyl­dary­nyń seleksııasyn, bastapqy tuqym sharýashylyǵy jáne agrotehnologııasyn ázirlep, klımat ózgerisin baǵalap, boljaıdy, ekologııalyq jáne shóleıttený baǵytyndaǵy ózgeristerdi zerttep, ǵylymı nátıjelerdi óndiriske engizedi. Qarjylandyrýǵa jetekshi ǵalymdardy ǵana emes, kishi qyzmetkerlerdi, laboranttar men tehnıkalyq qyzmetkerlerdi de qosý kerek, – dedi senator.

Ol osyǵan baılanysty Úkimet basshysyna Aral óńiriniń jaǵ­daıy­na beıimdelgen kúrishtiń jańa sorttaryn, balama daqyl­dardy ázirleý jónindegi ǵyly­mı-tehnıkalyq tapsyrmany baǵ­dar­lamalyq-nysanaly qar­jy­landyrýǵa konkýrstyq qujat­tamaǵa engizýge yqpal etýdi surady.

Dástúrli emes medısına qaýipti

Bıbigúl Jeksenbaı dástúrli emes medısınanyń júgensiz ket­kenin aıtyp, másele kóterdi. Onyń aıtýynsha, budan adamdar­dyń den­saýlyǵyna qaýip tónip jatyr. О́ıtkeni kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy tómen ári ondaǵy qyzmet­kerlerdiń medısınalyq bilimi joq. Senator sonymen qatar halyqaralyq tájirıbe bolǵanyna qaramastan, elde dástúrli emes medısınalyq qyzmetti retteıtin normalar 2006 jyly joıylǵannan keıin bul sala múlde quqyqtyq keńistikten tys qalǵan.

– Dástúrli emes medısına sala­syndaǵy qyzmetterdiń sapasyn arttyrý úshin osy salany zańnamalyq retteý sharalaryn qabyldaýdy qarastyrý kerek. Lısenzııalaý, sertıfıkattaý júıesin engizip, dálelderge negizdelgen ruqsat etilgen ádister men praktıkalardyń tizilimin jasaý qajet. Bul azamattardyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa, kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyrýǵa jáne tıimdi ári qaýipsiz dástúrli emes medısına ádisterin kóleńkeli aımaqtan shyǵarýǵa múmkindik beredi, – dedi B.Jeksenbaı.

Depýtat Janna Asanova bolsa adamdardyń esirtkilik jáne toksıkomanııalyq masaıý kúıin ásirese, jańa psıhoaktıvti zattardy, sondaı-aq ushpa ıngalıant­tardyń ýytty áserin medısınalyq júıeler anyqtaı almaı otyrǵanyn aıtty. Onyń aıtýynsha jyl saıyn mas kúıindegi adamdardyń «mas emes» dep tanylý jaǵdaılary artyp keledi. Qazirgi qoldanylyp júrgen zerthanalyq ádister sıntetıkalyq kannabınoıdtar, katınondar jáne jasóspirimder jıi qoldanatyn ushpa ıngalıanttardy anyqtaýǵa qaýqarsyz. Atalǵan zattardyń áseri tez ótetindikten ári olardyń saýdasy shekteýsiz bolǵandyqtan, polısııa men medısına qyzmetkerleri mundaı jaǵdaılarǵa tıimdi áreket ete almaı otyr. Senator medısınalyq kýálandyrý salasyndaǵy norma­tıv­tik jáne tehnıkalyq bazany keshendi túrde jańǵyrtýdy usyndy.

Jekemenshik mektepter kóbeıip ketti

Senator Naýryzbaı Baıqa­damov jeke menshik mektepterdiń kó­be­ıip ketkenin málimdedi. Depýtat­tyń aıtýynsha, elde jekemenshik mektepter qarqyndy damyp keledi jáne memleket bularǵa aıtarlyqtaı qoldaý kórsetip jatyr. Alaıda jekemenshik mektepter sany artyp, ony retteý nazardan tys qalǵan.

– Jer telimderi bastapqyda jeke­menshik quqyǵyndaǵy kásip­ker­lik nemese jeke turǵyn úı retinde alynyp, keıin nysanaly maqsaty ózgertilip, mektep retinde ashylyp jatyr. Salynatyn mektep qurylysynyń qurylys normalary men erejelerine sáıkes keletin tıptik jobasy bekitilýi kerek. Jekemenshik bilim uıymdarynyń ataýy onomastıka salasyndaǵy zańnamalarmen rettelýi kerek. Mektep quryltaıshylary bala sanyn kóbeıtý úshin orta­lyq­qa eldi mekenderden balalar ta­sy­­mal­dap jatyr. Al ol balalar­dyń jol qaýipsizdigi máselesi – alań­datarlyq jaǵdaıda, – dedi senator.

Ol oqý oryndaryn salý kezinde jergilikti bılik organdarynyń pikirlerin eskerý qajettigin, sondaı-aq jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý jáne oqýshylardyń áleýmettik qamsyzdandyrylýyn uıymdastyrý tásilderin qaıta qaraýdy usyndy.

Sondaı-aq Janbolat Jórgen­baev Almaty oblysyndaǵy gazdandyrý jáne sýmen jabdyqtaý máse­lelerine Úkimettiń nazaryn aýdaryp, qordalanǵan túıtkilderdiń sheshimin usyndy. Onda depýtat Kegen jáne Raıymbek aýdandaryn gazben qamtamasyz etýge «Shelek-Kegen-Narynqol» magıstraldy gaz qubyrynyń qurylysy 2020–2025 jyldarǵa jobalanǵanyn málimdedi. Alaıda bul joba áli qar­jylandyrylmaǵan. Nátıje­sinde, jobanyń smetalyq quny ósýi múmkin. Qazir 32,3 mlrd teńge kóleminde qarjy jetispeýshiligi baıqalady, al bul 2025 jylǵa arnalǵan josparlardyń oryndalýyn qıyndata túsedi.

Senator buǵan qosa oblys­ty ortalyqtandyrylǵan sýmen jabdyqtaý problemasyn kóterdi, oǵan 2025 jylǵa 24 nysan boıynsha sýmen jabdyqtaýdy salý jáne jańartý úshin 17,9 mlrd teńge mólsherinde bıýdjettik ótinim berilgen. Atap aıtqanda, Talǵar aýdanynyń Besaǵash, Kishi Baıserke aýyldary men Ile aýdanynyń «Jomart» turǵyn úı keshenine tıisti qarjy bólý kerek. Bul jobalardy iske asyrý óńirdegi aýyldyq eldi mekenderdiń 99,7 paıyzyn aýyzsýmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.