Áıel quqyǵynyń qoǵamdyq salmaǵy

– Áıelder halyqtyń jartysynan kóbin quraıdy, bul eldiń ekonomıka­lyq damýy úshin aıryqsha mańyzdy. Sondyqtan erler men áıelderdiń ómirdiń barlyq salasyna teń qatysýy – basty basymdyǵymyzdyń biri. Elimizde áıelder erlermen teń dárejede, tipti keı jaǵdaıda artyqshylyǵymen de óz quqyqtary men múmkindikterin júzege asyryp otyrǵanyn senimmen aıtýǵa bolady. Mysaly, memlekettik qyzmet­tegi áıelderdiń úlesi – 55,8 paıyz, onyń ishinde 39,1 paıyzy – basshylyq laýazymdarda. Sýdıalardyń 50 pa­ıyzdan astamy – áıelder, olardyń 47 paıy­zy – Joǵarǵy sot sýdıalary. Kvazı­memlekettik sektordaǵy bas­shyl­yq qyzmettegi áıelderdiń úlesi – 46,8 paıyz. Sonymen qatar áıelder quqyq qorǵaý jáne dıp­lo­matııalyq qyzmetterde belsen­di eńbek etip keledi. Qazir áıel­derdiń qoǵamdaǵy róline qatys­ty áleýmettik normalar da ózgerip jatyr, – dedi Konferen­sııanyń plenarlyq otyrysynda Mádenıet jáne aqparat vıse-mınıstri Evgenıı Kochetov.

Atap ótsek, 1995 jyly qabyl­danǵan Konstıtýsııa – elimizdiń árbir azamatynyń quqyqtarynyń kepili. Beıjiń deklarasııasy bolsa, genderlik teńdikti qamtamasyz etýdegi jahandyq kún tártibiniń jańa dáýirin ashqan mańyzdy halyq­aralyq qujat. Sondaı-aq BUU (Birikken Ulttar Uıymy) Qaýipsizdik Keńesiniń «Áıelder, beıbitshilik jáne qaýipsizdik» atty 1325 qararynyń qabyldanǵanyna bıyl – 25 jyl. Bul qarar áıel­der­diń qaýipsizdik pen beıbit­shilikke qosqan úlesin baǵamdaıdy.

Jıynǵa qatysqan Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne ot­basylyq-demografııalyq saıa­sat jónindegi ulttyq komıs­sııa músheleri, Májilis depýtat­tary, Konstıtýsııalyq jáne Joǵarǵy sot, ÚEU men halyq­aralyq uıymdar ókilderi, orta­lyq memlekettik organdar, gen­derlik teńdik máseleleri boıyn­sha ákim­derdiń shtattan tys keńes­shileri, ǵalymdar men sa­rap­shylar elimizde áıel­der­diń kons­tıtýsııalyq-quqyq­tyq márte­besine erekshe nazar aýdarylyp keletinin aıtady. О́ıtkeni qolǵa alynǵan reformalardyń nátıjesi zor. Ásirese zorlyq-zombylyqqa qarsy sharalar qatańdatylyp, zańmen bekitildi.

– 2023 jyldyń sońynda Prezı­dent Adam quqyqtary men Zań ústemdigi salasyndaǵy is-qımyl josparyn bekitti. Ony iske asyrý úshin 2024 jylǵy sáýir­de zań­darǵa tıisti túzetýler engizil­di. Máselen, qylmystyq zańna­ma­daǵy densaýlyqqa qasa­qana jeńil zııan keltirý (QK 108-1-baby) jáne uryp-soǵý (QK 109-1-baby) quramy qylmys­tyq jaýapkershilikke aýys­ty. Sot­tarǵa erekshe talaptar sheń­berinde agressorlardy turǵyn úıden onyń balama turatyn jeri bolmasa da shyǵarý jáne olarǵa den­saýlyq saqtaý organdarynda minez-qulyqtaryn túzetý úshin psıhologııalyq kómek taǵa­ıyndaý quqyǵy berildi. Nátı­­jesinde, jyl basynan beri qyl­mystyq teris qylyqtar sheń­berinde 207 adamǵa qatysty atal­ǵan shekteýler belgilendi (QK 98-3-baby), – dedi IIM Ákim­shilik polısııa komıtetiniń Otbasy­lyq-turmystyq zor­lyq-zom­bylyqpen kúres bas­qar­­ma­synyń bastyǵy, polı­sııa polkov­nıgi Aqmaral Serik­baeva.

Sondaı-aq onyń aıtýynsha, jalpy qabyldanǵan arnaıy zańdar jyl sa­ıyn turmystyq qylmys deńgeıin orta eseppen 10 paıyzǵa tómendetti. Eger 2005 jyly osyndaı 1,6 myńnan asa qylmys jasalǵan bolsa, 2024 jyldyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 1,5 eseden asa tómendedi (900 qylmysqa deıin).

Aıta ketsek, elimiz – TMD-daǵy polısııada áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónin­degi jeke bólimshesi bar jalǵyz el. Sonymen qatar Máde­nıet jáne aqparat mınıstr­ligi memlekettik otbasy saıasaty salasyndaǵy ýákiletti organ retinde aıqyndaldy.

Joǵarǵy sot sýdıasy Gúl­mıra Isamberlıeva halyq­ara­lyq uıym­dardyń baǵalaýy boıyn­sha Qazaqstan burynǵy keńes­tik elder arasynda sot júıe­sind­egi naqty genderlik tepe-teń­dikti qamtamasyz etip kele jatqan sanaýly memlekettiń biri ekenin aıtady.

– Elimizdegi sýdıa-áıel, sot salasyn­daǵy maman – erekshe quby­lys emes, dáıekti memle­kettik saıasattyń, onyń ishinde Joǵarǵy sottyń, Joǵary sot Keńesi­niń, basqa da uıym­dar­dyń birlesip atqarǵan jumysy­nyń nátıjesi. Sot tóreligin atqarý sapasyna áıel-sýdıanyń qosqan úlesi qomaqty. О́ıtkeni olar ár iske joǵarǵy deńgeıdegi jaýapkershilikpen, adaldyqpen, ár mán-jaıǵa naqty nazar aýdara­tyn baı­qam­pazdyqpen, zań ta­laby men áleýmettik ádildik ara­syndaǵy teńgerimge umty­ly­symen erekshelenedi. Olardyń kási­bı kózqarasy ásirese, otbasy, balalar múddesi nemese áleý­met­tik osal toptarǵa qatysty isterdi qaraý barysynda aıryqsha baǵa­ly, – dedi Joǵarǵy sot sýdıasy.

Qazirgi elimizde 2 myńnan asa sýdıa bar, olardyń jartysyna jýyǵy – áıelder. Oblystyq sottarda 13 áıel alqa tóraǵasy qyz­metin atqarsa, 79 áıel aýdan­dyq sottardy basqaryp otyr.

Al Ulttyq statıstıka bıýro­synyń málimetine súıensek, álem­degi áıelderdiń basshy laýazym­dardaǵy jalpy úlesi 41,2 paıyzdy quraıdy, onyń ishinde elimizdegi saıası memlekettik áıel qyzmetshilerdiń sany erlermen salystyrǵanda on ese az (bar bolǵany 9 paıyz).

– 2019 jyldan bastap áıel mı­nıstr­lerdiń sany birtindep ósti, biraq olardyń úlesi m­ı­nıstr­lerdiń jalpy sanynan 14 pa­ıyzdan (ortasha álemdik kór­setkish 23,3 pa­ıyz) aspady. Jalpy, áıelder álem halqy­nyń jartysyn quraıdy, biraq saıası kósh­basshylyqtaǵy genderlik assımetrııa áli de saqtalyp otyr. BUU máli­metinshe, osy ýaqytqa deıin birde-bir el tolyq genderlik teńdikke qol jetkizgen joq jáne Dúnıejú­zilik ekonomıkalyq forýmnyń «Jahandyq Gender Gap 2024» baıandamasynda álemde genderlik teńdikke jetý úshin 134 jyl, al saıası salada teńdikke jetý úshin 169 jyl qajet ekeni atap ótilgen, – dedi saıasattanýshy Aınur Tuqymova.