Elimizdiń óz aldyna el bolǵanyn dáleldeıtin qujattardyń biri ári biregeıi – Memlekettik egemendik týraly deklarasııa. Saıası qujattyń sıpatyn aıqyndaıtyn naqty bir qujat túri qandaı bolý kerek ekeninen bastap, qandaı zańdar qamtylatyny, Prezıdenttiń ókilettiligi sekildi máselelerdi engizý sol kezdegi zańgerler men qoǵam qaıratkerlerine ońaıǵa túspegenin qazir tarıhshylar aıtyp keledi. Eń bastysy, bul saıası qujat keńestik zańdardyń kúshin joıyp, táýelsizdik jolyna qaraı baǵyttady.
Jalpy, egemendikke elimiz san qatparly joldan ótip qol jetkizdi. Qazir egemendik pen memlekettilikti aıǵaqtaıtyn materıaldar Prezıdent arhıvinde saqtaýly. Sondaı-aq ondaǵy kórmede Deklarasııanyń qabyldaný tarıhyn qamtıtyn materıaldar bar.
Prezıdent arhıviniń dırektory, Ulttyq quryltaı múshesi Álııa Mustafına qazir «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly» deklarasııasy otandyq jańa tarıhtaǵy konstıtýsııalyq mańyzy bar tuńǵysh akt jáne qazirgi Qazaqstannyń memlekettiliginiń negizi retinde saıası deńgeıde rastalǵanyn aıtady.
– Memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵannan keıin onyń ıdeıasyn Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qurylysynyń negizine engizý týraly másele týyndady. Qujatta Qazaqstannyń táýelsiz memleket retindegi saıası-quqyqtyq negizderi bekitildi. Sondaı-aq alǵash ret el aýmaǵynyń tutastyǵy, oǵan qol suǵylmaıtyndyǵy, qazaq ultynyń jáne Qazaqstandaǵy etnos ókilderiniń tól mádenıetin, dástúrin, tilin qaıta túletý men damytý, ulttyq qadir-qasıetti nyǵaıtý sııaqty memlekettik qaǵıdattar bekitildi, – dedi Á.Mustafına.
Onyń aıtýynsha, qujatta saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik máselelerdi óz betinshe sheshý qaǵıdaty da jarııalandy. Qazaq KSR-i óziniń ishki áskerlerin, memlekettik qaýipsizdik jáne ishki ister organdaryn qurý quqyǵyn aldy.
– Osy deklarasııanyń negizinde 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldandy, – deıdi spıker.
Buǵan qosa Á.Mustafına Deklarasııa qabyldanbas buryn oǵan jol ashqan birqatar saıası jáne qoǵamdyq oqıǵalar oryn alyp, nátıjesinde, halyq ıgiligine qajetti zańdar qabyldanǵanyn aıtady. Máselen, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin elde demokratııalyq qozǵalystar men qoǵamdyq-saıası jańǵyrýlar jandanyp, sonyń bir kórinisi retinde 1989 jyly «Qazaq KSR-degi tilder týraly» zańy qabyldandy.
– Bul zań boıynsha qazaq tiline memlekettik til mártebesi berildi. Deklarasııa qabyldanǵanǵa deıin qazaqtyń ǵylymı jáne shyǵarmashylyq ıntellıgensııasy, ulttyq zııaly qaýymy táýelsizdikke jetý jolynda usynystaryn aıtyp, talap-tilekterin bılikke jetkizdi. Bul keńestik júıeniń sharyqtaý kezeńi edi. Degenmen arhıvtik qujattar osy baǵyttaǵy naqty jumystardyń júrgizilgenin dáleldeıdi. Qazir osyndaı el tarıhyndaǵy mańyzdy qujattardyń bir parasy Prezıdent Arhıvinde saqtaýly. Negizi, arhıv qujattarynyń ólsheýsiz baǵasy bar, sebebi ár qujattyń artynda naqty derek pen dáıek turady. Deklarasııa da – sonyń bir aıǵaǵy, sebebi memlekettiligimizdiń irgetasyn qalaǵan tuńǵysh konstıtýsııalyq akt, – dedi Á.Mustafına.
Arhıvte saqtalǵan materıaldarǵa súıensek, Egemendik týraly qujat jobasy bes aı boıy daıyndalǵan. Onyń tórt nusqasy usynylyp, ekeýi búkilhalyqtyq talqylaýǵa aqparat quraldarynda jarııalanǵan eken. Arhıv derekterinen jobaǵa Parlament depýtattary, ǵalymdar, zańgerler, qoǵam qaıratkerleri belsene qatysqanyn kórýge bolady.
– Talqylaý kezinde qyzý pikirtalastar boldy, ár bap boıynsha ortaq sheshimge kelý ońaı bolǵan joq. Biraq dál osy ashyq pikir almasý men azamattyq ustanymnyń arqasynda táýelsiz memleketimizdiń quqyqtyq negizin jasadyq. 1990 jylǵy 25 qazanda Joǵarǵy keńestiń jalpy otyrysynda qujat 6 saǵat talqylanyp, kópshilik daýyspen qabyldandy. Sol sáttiń kýási bolǵan qujattar, stenogrammalar men fotomaterıaldar búginde Prezıdent Arhıviniń qorynda saqtaýly, – dedi arhıv basshysy.
Á.Mustafınanyń aıtýynsha, Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi 1990 jyly 16 qazanda halyq arasyndaǵy talqylaý barysynda berilgen usynystar men eskertýlerdi jınaqtaı otyryp, Deklarasııa jobasyn daıyndaýǵa arnaıy komıssııa qurý týraly qaýly qabyldaǵan. Bul komıssııaǵa 25 depýtat engizilip, oǵan Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty, zańger, akademık Salyq Zımanov jetekshilik etken.
– Salyq Zımanov basqarǵan komıssııa quramynda qyzmet atqarǵan akademık Jabaıhan Ábdildın osy bir tarıhı oqıǵa kezinde S.Zımanovtyń atqarǵan isi men saıası tabandylyǵy haqynda: «Salyq Zımanov Memlekettiń egemendigi týraly deklarasııanyń jasalýy men qabyldanýynyń qaınar bastaýynda turdy. Onyń prınsıpshildigi árdaıym erjúrektilikpen ushtasýshy edi. Ol oıyndaǵysyn eshqashan irikpeıtin. Iri oqymysty, adal azamat retinde depýtattardyń sapaly zańdar qabyldaýyna kepil bola bildi», deıdi. 1990 jyly 25 qazanda Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń tańerteńgilik otyrysynda Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń jobasyn jetildirý jónindegi Joǵarǵy keńes komıssııasy atynan onyń tóraǵasy S.Zımanov sóz sóılep, egemendikke bastaý bolǵan Deklarasııany jan-jaqty túsindirgen edi, – deıdi Á.Mustafına.
Deklarasııanyń qabyldanýy men egemendik qaǵıdattarynyń negizdelýine atalǵan komıssııa quramynda belsendi jumys istegen S.Nurmaǵambetov, J.Ábdildın, Á.Kekilbaev, M.Qozybaev, S.Sartaev, S.Tereshenko syndy depýtattar, zııaly qaýym ókilderi men qoǵam qaıratkerleri eleýli eńbek atqarǵan.
Deklarasııanyń mindet-talaptaryn saralaı kele jumys toby deklarasııa qabyldanǵany jón degen toqtamǵa keledi. О́ıtkeni deklarasııa tutas bir el retinde óz syrtqy saıasatyn júrgizip, ózge memlekettermen teń quqyly baılanys ornatýǵa, shekaramyzdy bekitip, ekonomıka, mádenıet, densaýlyq saqtaý, qarýly kúshter, memlekettik basqarý salasyn retteýge múmkindik beredi.