О́tken aıdyń sońynda AQSh Kongresi músheleri Donald Trampty bıyl Ortalyq Azııa elderiniń basshylarymen kezdesý ótkizýge shaqyrdy. Osylaısha AQSh Prezıdenti aımaq elderiniń kóshbasshylaryn 6 qarashada C5+1 sammıtinde kútetinin aıtyp, hat joldady. Sammıtte Amerıkanyń aımaqtaǵy strategııalyq maqsaty, sonyń ishinde qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq, ekonomıkalyq baılanystar talqylanbaq. Jalpy alpaýyt memleketke degen Ortalyq Azııa elderiniń birlesken ustanymy qandaı? C5+1 formaty jańa geosaıası dáýirdiń bastalǵan tusy ma?
Vashıngton aımaqtyń kópvektorly saıasatyn qoldaıdy
Ortalyq Azııanyń barlyq bes kóshbasshysy ulttyq múddelerin qorǵaı otyryp, Qurama Shtattarmen qarym-qatynas jasaýǵa daıyn ekenin bildirip, ózderiniń qatysatynyn rastady.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa – Reseı, Qytaı jáne Iranmen shektesetin, Úndistan men Pákistanǵa jaqyn ornalasqan strategııalyq mańyzdy aımaq. AQSh-tyń aımaqtaǵy qatysýy keıingi birneshe jylda tómendegen edi.
Endi Tramp ákimshiligi mańyzdy paıdaly qazbalar men sırek metaldardaǵy konvergentti múddelerdi, ekijaqty ınvestısııalardy jáne álemdik naryqtarmen baılanystardy alǵa tartyp, Ortalyq Azııaǵa jańa kózqaraspen kóńil bóle bastady. Aqúıdiń OA basshylaryn Vashıngtonǵa shaqyrýy – aımaqqa qyzyǵýshylyqtyń artyp kele jatqanynyń dáleli.
– AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyǵy geosaıası, ekonomıkalyq, mádenı jáne gýmanıtarlyq faktorlardyń úılesimimen baılanysty. Qazirgi ýaqytta Vashıngton aımaqty Reseı, Qytaı, Ońtústik Azııa jáne Taıaý Shyǵys arasyndaǵy strategııalyq mańyzdy aımaq retinde qarastyrady. Bul Eýrazııa qurlyǵyndaǵy turaqtylyqty saqtaý úshin óte mańyzdy. Jalpy, AQSh aımaqtaǵy geosaıası jaǵdaıǵa aralasyp, Ortalyq Azııa elderine yntymaqtastyq úlgisin usyna otyryp, Reseı men Qytaıdyń yqpalyn teńestirýge tyrysyp keledi. Ortalyq Azııa elderimen dıaloginde Vashıngton egemendikti, aýmaqtyq tutastyqty jáne kópvektorly saıasatty qoldaýǵa basa mán berip otyr, – deıdi Prezıdent janyndaǵy QSZI Eýropalyq jáne amerıkalyq zertteýler bóliminiń jetekshi sarapshysy Álisher Ábdireshev.
Uzaq úzilisten keıin Vashıngton AQSh-tyń Ortalyq Azııadaǵy múddelerin qaıta qarastyryp jatyr. Ortalyq Azııa-Kavkaz ınstıtýtynyń (Central Asia Caucasus Institute) aımaq týraly arnaıy daıyndaǵan baıandamasynda qazir Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan men О́zbekstandy ǵana emes, sonymen qatar Ázerbaıjan, Grýzııa, Armenııa jáne Mońǵolııany da qamtıtynyn aıtady. Ortalyq Azııa-Kavkaz ınstıtýty (CACI) shamamen otyz jyl boıy AQSh-tyń Úlken Ortalyq Azııaǵa qatysty saıasatyn qalyptastyrýǵa belsendi túrde atsalysyp keledi. Onyń negizin qalaýshy, belgili sarapshy Frederık Starr 2017 jyldan beri AFPC-men (AQSh-tyń syrtqy saıasat keńesi) resmı túrde baılanysta. Aıta ketsek, AFPC 40 jyldan asa ýaqyt boıy AQSh-tyń syrtqy saıasatyn talqylaýda mańyzdy ról atqardy. Uıym Kongress múshelerimen, atqarýshy bılik ókilderimen, sarapshylar qaýymdastyǵymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıdi.
Atalǵan qujatta Reseı men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynas, Azııadaǵy geosaıası básekelestikke jáne negizgi shıkizat naryqtaryna, atap aıtqanda, ýran, munaı jáne tabıǵı gazǵa áser etetin aımaqtaǵy ustanymyn nyǵaıtý úshin AQSh-tyń Úlken Ortalyq Azııaǵa qatysty jańartylǵan strategııasy sıpattalady.
Birinshiden, Irannyń yqtımal ıadrolyq serpilisteri AQSh-ty erekshe alańdatyp otyr. Úlken Ortalyq Azııadaǵy alty memleket uly derjavalarmen shektesedi. Olardyń tórteýi – Qytaı, Úndistan, Reseı jáne Pákistan qazirdiń ózinde ıadrolyq qarýǵa ıe. Besinshisi, Iran buǵan belsendi túrde umtylyp keledi, al altynshy Túrkııa – buǵan qol jetkizýge qabiletti el. Sondyqtan aımaqtaǵy qaqtyǵystar tejeýdi tómendetetin jáne áskerı qaqtyǵystardyń yqtımaldylyǵyn arttyratyn eleýli jahandyq táýekelderdi týdyrady. Úlken Ortalyq Azııa osy memleketterdiń múddeleriniń qıylysynda ornalasqandyqtan, bul jaǵdaıǵa yqpal ete alady.
Sondaı-aq AQSh ınvestısııasy – Ortalyq Azııaǵa tabys ákeletin múmkindik. Aımaq arqyly ótetin mańyzdy kólik dálizderi, sonyń ishinde Orta dáliz AQSh-tyń qoldaýyna laıyq. О́ıtkeni bul jol aımaqtyń jahandyq naryqtarǵa shyǵýyn jeńildetedi ári AQSh paıdasyna saýda aǵynyn qalypqa keltiredi. Osy oraıda QSZI sarapshysy AQSh Kaspıı jáne Ońtústik Kavkaz arqyly kólik baǵyttaryn damytýdy jahandyq jetkizý tizbegin ártaraptandyrýdyń, Eýropa men Azııa arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýdyń elementi retinde qarastyratynyn aıtady.
– Aldaǵy Vashıngtonda ótetin sammıttiń mańyzdy sımvoldyq máni bar. Negizi S5+1 dıalogin ótkizý – resmı túrde AQSh bastamasy, biraq platformany qurýǵa naqty serpindi Qazaqstan berdi. Astana amerıkalyq tarappen uzaqmerzimdi konsýltasııalar júrgizip, kelissózderdiń bastalýyna jol ashty. Qazirgi geosaıası jaǵdaıda sammıttiń mańyzy dıplomatııalyq hattamadan áldeqaıda asyp túsedi. Ortalyq Azııaǵa Amerıka Qurama Shtattarymen dıalogke qatysý aımaqtyń halyqaralyq arenadaǵy táýelsiz jáne syndarly seriktes retindegi róli men ustanymyn nyǵaıtýǵa, ınvestısııalar men zamanaýı tehnologııalarǵa qosymsha qol jetkizýge, yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń jańa múmkindikterin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Al Vashıngton úshin sammıt – geosaıası qatysýyn keńeıtý, aımaqtaǵy uzaqmerzimdi múddelerin rastaý, jahandyq qýat ortalyqtary arasyndaǵy básekelestiktiń kúsheıýi jaǵdaıynda Ortalyq Azııa memleketteriniń egemendigi men turaqtylyǵyn qoldaý, energetıkalyq qaýipsizdikti, mıneraldyq resýrstardy, sıfrlyq damýdy jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty ilgeriletý múmkindigi, – deıdi Á.Ábdireshev.
Sondaı-aq AQSh aımaqtyń Talıban basqaratyn Aýǵanstanǵa qatysty pragmatıkalyq ustanymyna tánti ári qoldaıdy. Ortalyq Azııa memleketteri belsendi ekonomıkalyq baılanystardy saqtap, úzdiksiz gýmanıtarlyq kómek kórsetip keledi, biraq olardy resmı moıyndaýdan bas tartady. Bul teńdestirilgen strategııa esirtkiniń yqtımal aǵynyn, shekaralar arqyly ekstremızm nemese terrorızmniń taralýyn toqtatýǵa kómektesip, aımaqtyq turaqtylyqtyń kilti oqshaýlaný emes, aralasý ekenin dáleldedi.
Qazaqstan – AQSh-tyń negizgi seriktesi
Elimiz Ortalyq Azııadaǵy AQSh-tyń senimdi seriktesi retinde qarastyrylady. Eki el 2018 jyldan bastap ekijaqty qarym-qatynastardyń barlyq salasyn qamtıtyn kópqyrly ózara is-qımylmen sıpattalatyn keńeıtilgen strategııalyq seriktestik ornatty. 30 jyldan asa ýaqytta dıplomatııalyq qarym-qatynas arqyly ıadrolyq qarýdy taratpaý, qarýsyzdaný, saýda, ınvestısııa, terrorızmge qarsy kúres, aımaqtyq qaýipsizdik, t.b. salalarda birlesken jobalar men baǵdarlamalar júzege asyryldy.
Buǵan qosa aımaqtaǵy amerıkalyq ınvestısııanyń 80 paıyzy elimizge tıesili. Statıstıkaǵa súıensek, táýelsizdik alǵannan beri AQSh-tan elimizge tartylǵan tikeleı ınvestısııa 60 mlrd dollardan asty. Byltyr shamamen 869 mln dollardy qurady. Al 2025 jyldyń birinshi toqsanynda ınvestısııa kólemi 362,4 mln dollarǵa jetti. Qazirgi ýaqytta elde 630-dan asa AQSh kompanııasy jumys isteıdi.
– О́tken jyly aýysqan AQSh ákimshiligi syrtqy saıasatyna da birqatar ózgeris jasady. Elimiz AQSh-tyń barlyq saıası elıtalarymen, olardyń qandaı partııaǵa, ne ıdeologııalyq baǵynyshtylyǵyna qaramastan, árqashan tyǵyz baılanysta bolǵanyn erekshe atap ótken jón. Osylaısha, Aqorda men Aqúı arasyndaǵy senimdi dıalog odan ári arta tústi. Prezıdent Q.Toqaevtyń Nıý-Iorkke jasaǵan sapary, basshylyq pen amerıkalyq bıznes jetekshileriniń kezdesýleri eldiń ózara tıimdi yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa beıildiligin taǵy bir ret rastady. Sonymen qatar jaqynda AQSh pen elimizdiń jańa elshileriniń taǵaıyndalýy ekijaqty qarym-qatynastardyń jańa belesi ekenin kórsetedi, – dedi QSZI sarapshysy.
Á.Ábdireshevtiń aıtýynsha, qazir Astana men Vashıngton arasyndaǵy dıalogte saýda, ınvestısııa, energetıka jáne paıdaly qazbalar salalaryndaǵy ózara tıimdi jobalardy damytýǵa kóbirek kóńil bólinip jatyr. Kórip otyrǵanymyzdaı, AQSh qazir joǵary tehnologııalyq jáne qorǵanys ónerkásibin damytýǵa strategııalyq resýrs bolyp sanalatyn sırek metaldarǵa erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul turǵyda elimiz sırek jer elementteriniń qomaqty ken oryndaryna ıe, olardy óndirip, óńdeýge de áleýeti bar.
– Astana men Vashıngton sondaı-aq tranzıttik, logıstıkalyq dálizderdi damytý, sıfrlyq transformasııa men aýyl sharýashylyǵy sektoryndaǵy yntymaqtastyq múmkindikterin zerttep jatyr. Elimiz eksporttyq geografııasyn dáıekti túrde keńeıtip, óńdeý ónerkásibine kapıtal aǵynyn yntalandyryp, teńgerimdi jáne turaqty ekonomıkalyq ósýdiń negizin qalaıtyny belgili, – deıdi sarapshy.
Qazaqstan úlesine álemdik ýran óndirisiniń shamamen 40 paıyzy tıesili, sonyń ishinde 24 paıyzyn AQSh tutynady. Elimiz Qurama Shtattardyń naryǵyna ýran jetkizýdi arttyrýǵa daıyn. 2030 jylǵa qaraı álemde ýran tapshylyǵy seziletinin eskersek, elimizdiń AQSh-tyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde strategııalyq ról atqaratyn negizgi jetkizýshi bolýyna múmkindigi bar. Osy jyldyń qyrkúıeginde elimizdiń Atom energııasy agenttigi men AQSh-tyń Ulttyq ıadrolyq qaýipsizdik ákimshiligi MAGATE Bas konferensııasynda paıdalanylǵan otyndy saqtaý jáne taratpaý máseleleri jóninde yntymaqtastyqqa erekshe kóńil bóletin Birlesken málimdemege qol qoıǵan edi.
– Negizi elimizdiń terrıtorııalyq ornalasýy ony tabıǵı tranzıttik ortalyqqa aınaldyrdy. El teńizge tikeleı shyǵa almasa da, Eýropa men Azııany jalǵaıtyn qurlyq joldary negizgi naryqtardy baılanystyrady. Astana qazirdiń ózinde Ortalyq Azııadaǵy negizgi logıstıkalyq hab mártebesin odan ári nyǵaıtyp otyr. Máselen, Aqtaý, Quryq porttaryn qosa alǵanda, port ınfraqurylymy jyldan jylǵa jańǵyryp jatyr. 2030 jylǵa qaraı osy porttar arqyly ótetin júk kólemin 130 mln tonnaǵa deıin arttyrý kózdelip otyr, – deıdi Á.Ábdireshev.
Sonymen qatar 2030 jylǵa qaraı Orta dáliz arqyly júk tasymalyn 10 mln tonnaǵa deıin arttyrý josparlanǵan. Bul elimizdiń tranzıttik áleýetin aıtarlyqtaı arttyryp, Azııa men Eýropa arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtady. Elimiz Qytaı (Sıan) – Qazaqstan (Dostyq, Altynkól) – Reseı (Selıatıno) baǵytynda Uly Jibek joly boıyndaǵy úzdiksiz logıstıkany qamtamasyz etetin ortaq sıfrlyq júıeni damytýǵa qosylyp otyr.
Tramp Ortalyq Azııaǵa kele me?
Jýyrda AQSh-tyń «The National Interest» jýrnalynda «Turan» zertteý ortalyǵynyń dırektory, Iorktaýn ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, Bar-Ilan ýnıversıteti Begın-Sadat strategııalyq zertteýler ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Djozef Epshteınniń «Why Donald Trump Should Visit Central Asia Next» (Nelikten Donald Tramp Ortalyq Azııaǵa barýy kerek?) atty maqalasy jarııalandy. Onda avtor Aqúı basshysynyń Ortalyq Azııaǵa sapary AQSh-tyń aımaqqa qyzyǵýshylyǵyn kórsetedi jáne mańyzdy mıneraldyq resýrstardy óndirýdegi yntymaqtastyqty yntalandyratynyn aıtady.
«Uly Jibek jolynyń tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan uly tulǵalardyń qatarynda Eskendir Zulqarnaı, Shyńǵys han, Ámir Temir boldy. Búginde Jibek jolynyń murasy dıplomatııa salasynda jańa múmkindikter ashady. Prezıdent Donald Tramp 1991 jyly Keńes odaǵynan táýelsizdik alǵannan beri aımaqta alǵash ret Amerıkanyń mańyzdy ról atqarýǵa daıyn ekenin kórsetip, Ortalyq Azııaǵa barǵan AQSh-tyń alǵashqy prezıdenti bolýy múmkin. Bir kezderi elenbegen Ortalyq Azııaǵa qazir álem nazar aýdaryp otyr. Orasan zor mıneraldy baılyǵy men strategııalyq ornalasýy aımaqty AQSh múddeleri úshin mańyzdy arenaǵa aınaldyrady. Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan basshylary Vashıngtonda S5+1 sammıtine jınalyp jatqanda, prezıdenttiń aımaqqa sapary Amerıka Qurama Shtattarynyń óziniń ekonomıkalyq jáne geosaıası bolashaǵynda ortalyq ról atqarýǵa nıetti ekenin kórsetedi», delingen maqalada.
Avtordyń aıtýynsha, aımaq elderiniń Vashıngtonmen tyǵyz yntymaqtastyq ornatýy olardyń kez kelgenine táýeldi bolmaý úshin jahandyq derjavalar arasyndaǵy teńgerimdi qarym-qatynastardy saqtaýǵa umtylatyn kópvektorly syrtqy saıasatyna sáıkes. Alaıda kóp jyl boıy AQSh bul júıege qosylǵan joq. Onyń aımaqpen qarym-qatynasy kóbine adam quqyqtary men demokratııany ilgeriletý máselelerimen shekteldi.
Ortalyq Azııa Reseı men Irandy aınalyp ótip, Shyǵys Azııany Eýropamen baılanystyratyn Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytynyń – Orta dálizdiń negizin quraıdy. Bul dáliz – Sýes kanaly men Reseı arqyly ótetin soltústik temirjol baǵyttaryna strategııalyq balama.
Keıingi bes jylda bul baǵyttaǵy júk tasymaly alty esege ósti, al 2030 jylǵa qaraı úsh esege óspekshi. Máselen, Baký porty ótkizý qabiletin 15 mln tonnadan 25 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýdy josparlap otyr. Qazirdiń ózinde temirjol ótkizý qabiletin 1 mln tonnadan 5 mln tonnaǵa deıin keńeıtti. Qazaqstan men О́zbekstan óz tarapynan temirjol ınfraqurylymyn jańǵyrtyp, keńeıtýge mıllıardtaǵan ınvestısııa saldy.
«Prezıdenttiń aımaqqa sapary Amerıka Qurama Shtattarynyń kelisimge shyndap kirisetinin kórsetedi. Reseı men Qytaı sııaqty AQSh-tyń qarsylastary muny jaqsy túsinedi. Qytaı tóraǵasy Sı Szınpın aımaqqa 15 ret kelse, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın 77 ret kelgen. Sonymen qatar Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron, Eýropa komıssııasynyń tóraǵasy Ýrsýla fon der Lıaıen men Túrkııa prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵandy qosa alǵanda, jaqynda joǵary dárejeli saparlar jasady. Tramptyń sapary Amerıka Qurama Shtattarynyń shette qalmaı, aımaqtyń bolashaǵynda negizgi ról atqarýǵa nıetti ekenin kórsetedi», dep túsindirdi shetel sarapshysy.
Onyń paıymynsha, Ortalyq Azııa – budan bylaı shetkeri aımaq emes, bul resýrstardyń, saýdanyń jáne uly derjavalardyń básekelestiginiń toǵysqan jeri. Eger Amerıka Qurama Shtattary básekelestikke túsip, yqpalyn kúsheıtkisi kelse, aımaqta kózge kórinýge tıis.