О́tken jyly elimizde veıp sekildi temeki ónimderin, hosh ıistendirgishterdi jáne olarǵa arnalǵan suıyqtyqtardy satýǵa, taratýǵa, sondaı-aq jarnamalaýǵa tyıym salyndy. Dese de, sarapshylardyń aıtýynsha elektrondy shylym shegýshilerdiń qatary azaıǵan joq, esesine kóleńkeli saýda artqan, dep jazady Egemen.kz.
Tyıym salý – máseleni sheshpeıdi
Astanada ótken «Qazaqstandaǵy temeki saıasaty: derekter, qoǵamnyń suranysy jáne halyqaralyq tájirıbe» baspasóz konferensııasynda mamandar osy máseleni talqylap, «Strategııa» qoǵamdyq qorynyń sarapshylary 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan monıtorıngtik zertteý nátıjelerimen bólisti. Zertteýde elektrondy temeki jáne temekini qyzdyrý qurylǵylaryn qoldanýshylardyń pikiri, retteý sharalaryna kózqarasy, jańa tehnologııalar men ónimderdiń densaýlyqqa, minez-qulyqqa jáne ekonomıkaǵa áseri qarastyrylǵan.
«Tyıym salý – sheshim emes, problemany kóleńkege jasyrý. 2024 jyldyń maýsymynda elimizde elektrondy sıgaretterdi ákelýge jáne satýǵa tyıym salyndy. Alaıda naryq joǵalyp ketken joq – ol jaı ǵana saýda ornyn ózgertti. Saýda Telegram ınternet arnasy men bazarlarǵa aýysty, al bul jerlerde baqylaý júrgizý múmkin emes», dedi «Strategııa» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Gúlmıra Eleýova.
Qarjy monıtorıng agenttiginiń málimetine sáıkes zań kúshine engen soń, 2024 jyldyń ekinshi jartysynda 200 myńnan astam tyıym salynǵan qurylǵy, al osy jyldyń alǵashqy alty aıynda – 440 myń veıp temeki tárkilengen. «Olardy óndirýge arnalǵan alty birlik tehnıka tárkilendi. Tárkilengen ónimniń quny 1,8 mıllıard teńgeden asty. 14 adamǵa qatysty qylmystyq is qozǵaldy. Qylmystyq áreket Telegram jáne WhatsApp habar almasý qosymshalary, sondaı-aq kýrerlik qyzmetterdi qoldaný arqyly júzege asyrylǵan», delingen Agenttik habarlamasynda.
Sarapshylardyń aıtýynsha, kóleńkeli naryq 120 paıyzǵa ósip, eresek paıdalanýshylardyń jartysy áli de veıp shegýdi jalǵastyryp otyr. Elektrondy qurylǵylardyń úlesi temeki ónimderiniń apta saıynǵy kóleminde 2022 jylǵy 0,8 paıyzdan 2025 jyly 10,1 paıyzǵa ósti. Iаǵnı tyıym suranysty joıǵan joq, ony tek «kóleńkege» aýystyrdy. Sondaı-aq qoǵamdyq oryndarda kalıan shegýge 2020 jyldan beri tyıym salynǵanymen, olar áli zańsyz jumys istep keledi.
«Nátıjesinde suranys tómendegen joq, temeki shegýshiler sany azaımady, halyq densaýlyǵy da jaqsarmady, tek memleket salyqtan, al azamattar tańdaý quqyǵynan aıyryldy. Memleket shynaıy jaǵdaıdy elemese, shyndyq óz betinshe ómir súrip, memleketke baǵynbaıdy. Tyıymdar tek kórinis jasaıdy, biraq máseleni sheshpeıdi», dep atap ótti «Strategııa» qorynyń joba úılestirýshisi Azat Muhamedıev.
Álem zııandy azaıtý jolyn tańdap otyr
Jalpy, elektrondy temeki qazir álem elderiniń basty máselesine aınaldy. Ásirese buǵan táýeldi jasóspirimder sany artyp otyr. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine sáıkes, jasóspirimderdiń AQSh-ta 20 paıyzy, Ulybrıtanııada 17 paıyzy, Fransııada shamamen 15 paıyzy veıpti turaqty paıdalanady.
Alaıda bul elderde mundaı temeki túrine túbegeıli tyıym salynbaǵan. Máselen, Ulybrıtanııa men Jańa Zelandııa shekteýge emes, zııandy azaıtýǵa basymdyq beredi, olar tyıym salýdyń ornyna ony retteýdi jón sanaıdy.
«Bul elder eresek shylymqorlarǵa dástúrli temekiden góri zııany az balamalarǵa qoljetimdilikti arttyryp, nátıjesinde temeki shegý deńgeıi men oǵan baılanysty aýrýlar aıtarlyqtaı tómendegen», dep atap ótti A.Muhamedıev.
Shvesııada da bul strategııa tıimdi nátıje kórsetken. Nıkotın ónimderin qatań baqylaýmen retteýdiń nátıjesinde temeki tutyný 5 paıyzǵa tómendep, el is júzinde «temekisiz» mártebesine jetip otyr.
«Dúnıejúzilik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, qoǵamdy aqparattandyrý qajet, bul tolyqtaı tyıym salǵannan áldeqaıda nátıjeli. Shvesııa, Ulybrıtanııa, Jańa Zelandııa sanaly tańdaý jasaýǵa jaǵdaı jasady. Sol sebepti, azamattary temekini azaıtty. Al elimizdegi retteý kóbine Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń (DDSU) qatań ustanymyna súıenip, zııany az ónimderdi kádimgi temekimen teńestirip, zııandy azaıtýǵa qatysty derekterdi elemeıdi. Saldarynan shylymnyń klassıkalyq túri – eń kóp taralǵan ónim bolyp qala beredi. Sondyqtan elimiz tyıym salǵannan góri, aqparat berip, adamǵa sanaly tańdaý jasaýǵa kómekteskenderdiń tájirıbesine nazar aýdarǵany tıimdi bolar edi», deıdi G.Eleýova.
Elimiz 2006 jyldan beri temekige qarsy kúres jónindegi DDSU-nyń Ramalyq konvensııasyna qatysyp keledi. Degenmen sarapshylardyń aıtýynsha, kórsetkishter kóńil kónshitpeıdi. Statıstıkaǵa zer salsaq, eresekter arasyndaǵy shylym shegý deńgeıi 2014 jyly 22,4 paıyz bolsa, 2021 jyly 20,8 paıyzǵa, al 2024 jyly shamamen 20 paıyzǵa ǵana tómendegen. Alaıda halyq sany artqandyqtan, shylymqorlardyń jalpy sany 2,8 mln-nan 3 mln-ǵa deıin kóbeıgen.«Qazir elimizde shamamen 1 mln eresek adam tútinsiz ónimderge aýysqan. «Strategııa» qorynyń 2023-2025 jyldardaǵy monıtorıngi kórsetkendeı, bizdiń eldiń azamattary tyıym salýǵa qarsy, olar sanaly tańdaý quqyǵyn talap etedi. Tútinsiz ónimderge tyıym salýdy halyqtyń 31,6 paıyzy qoldaıdy. Al 44,1 paıyzy kerisinshe, qatań tyıymdarǵa qarsy. Tyıym emes, retteý kerek degen kózqaras basym: 76 paıyzdan astam respondent mindetti sertıfıkattaý, tańbalaý jáne satýdy 21+ jasqa deıin shekteýdi qoldaıdy», dep málimdedi zertteý qorytyndysyn G.Eleýova.
Sarapshy A. Muhamedıevtiń aıtýynsha, tutynýshylar ózgerýge daıyn, biraq olarǵa ashyq aqparat pen qoldaý jetispeıdi. Qoǵamda tútinsiz balamalarǵa jáne olar týraly senimdi aqparatqa turaqty ári joǵary suranys bar. Al bul suranysty elemeý – dástúrli temekiniń pozısııasyn kúsheıtip, zııandy azaıtý múmkindigine kedergi keltiredi.