Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine sáıkes, kún saıyn álemde shamamen 3 myń adam jol-kólik oqıǵalarynan kóz jumady. Basty sebep – sapasyz jol ınfraqurylymy, kólik tizgindegenderdiń jaýapsyzdyǵy.
Álemdegi eń qaýipsiz joldar – Islandııada. Eýropalyq odaqtyń resmı statıstıkalyq málimetine súıensek, atalǵan elde 2023 jyly ár 100 myń adamǵa shaqqanda 2,1 adam jol apatynan qaza tapqan. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Germanııada bul kórsetkish 3,4, Fransııada 4,8 bolsa, elimizde 2024 jyly 12,2 adamdy qurady.
Al Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte akademık N.Batpenov atyndaǵy Ulttyq travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı ortalyǵynyń dırektory Oljas Bekarysov byltyr elimizde 2 452 adam jol-kólik apatynan qaza bolǵanyn aıtty.
«О́kinishke qaraı, jol apatynan bolatyn ólim-jitim boıynsha Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) múshe elderden artta qalyp otyr. Japonııada bul kórsetkish eń tómen deńgeıde, Eýropa elderinde de jaǵdaı salystyrmaly túrde áldeqaıda jaqsy», dedi O.Bekarysov.
Ishki ister mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes, jol-kólik oqıǵasynyń saldarynan 2022 jyly – 2 425 adam, 2023 jyly – 2 543, ótken jyly 2 579 adam qaza tapqan. Al bıyl 10 aıda tirkelgen 29 myńnan astam jol-kólik oqıǵasynan 1 912 adam jan tapsyrǵan.
O.Bekarysovtyń aıtýynsha elimizdegi jol apattarynyń jartysynan astamy Almaty, Astana, Shymkent qalalary men Almaty, Jambyl, Aqtóbe oblystarynda oryn alǵan. 2015 jyldan 2020 jylǵa deıingi aralyqta eldegi jol-kólik oqıǵalary birtindep azaıǵanymen, 2020–2023 jyldary qaıta ósken.
Eýropalyq odaq málimetinshe, 382 myń halyq turatyn Islandııada 13 myń shaqyrym jol bar. Máselen, Reseıde 1,5 mln (halyq sany 146 mln), AQSh-ta 7 mln shaqyrym (halyq sany 333 mln), al elimizde jalpy qoldanystaǵy avtomobıl joldarynyń jelisi 96 myńnan astam shaqyrymdy qamtıdy, onyń kópshiligi qaıta jańǵyrtý men jóndeýge muqtaj. Sondaı-aq elimiz arqyly jalpy uzyndyǵy 23 myń shaqyrymdy quraıtyn bes halyqaralyq avtomobıl baǵyty ótedi. Árıne, mysal etip otyrǵan Islandııada halyq sany da, joldar da, kólikter de áldeqaıda az.
Bizdegi sekildi kólikti jyldamdyqtan asyryp aıdap, qarsy betke shyǵyp keter bolsa qaı jol da qaýipti. BAQ-taǵy Islandııa týraly jazylǵan birneshe maqalany saraptaı kele uqqanymyz, eldegi kólik qozǵalysy birqalypty, kóp jolaqty magıstraldar nemese kúrdeli jol aıryqtary joq, avtomobıl joldarynda maksımaldy jyldamdyq 90 km/saǵat, qalalarda 30-50 km/saǵatty quraıdy. Joldarynyń sapasy joǵary, búkil el arqyly ótetin aınalma jol joǵary sapaly asfalttan jasalǵan. Úlken shuńqyrlar sırek kezdesedi, óıtkeni olar paıda bolysymen tez jóndelip, qalpyna keltiriledi. Barlyq jol boıyna belgi qoıylǵan. Tipti kedir-budyr joldyń bastalatyny týraly belgi bar. Jalpy, Islandııa – kúrdeli relefti taýly el. Sondyqtan bul elde bizde óte sırek kezdesetin birneshe jol belgisi bar.
Islandııada mas kúıinde kólik júrgizýge jol berilmeıdi. Elde zań óte qatal. Máselen, qandaǵy alkogoldiń shegi – 0,02 promıl bolsa, kólik quralyn basqarýǵa bolmaıdy. Al salystyrmaly túrde aıtsaq, elimizde júrgizýshiniń alkogol ne psıhotropty zat qabyldaǵanyn anyqtaý maqsatynda ótkiziletin medısınalyq kýálandyrý erejesinde alkogoldiń qandaǵy mólsherine qatysty kestede alkogol mólsheri 0,5-ten aspaý qajet. Iаǵnı alkotester 0,5 promıllege deıingi mólsher kórsetse, júrgizýshi mas emes degendi bildiredi.
Mas kúıinde kólik júrgizgenderge iri kólemde 60 myńnan 320 myń ısland kronasyna deıin (264 000-nan 1 435 823 teńgege deıin) aıyppul salynady. Elde jol-kólik erejesin buzǵandarǵa avtomatty túrde aıyppul salatyn kóptegen kamera ornatylǵan. Sonymen qatar barlyq aıyppul avtobýstarǵa nemese tirkemeleri bar kólikterge qatysty bolsa, 20 paıyzǵa artyq tóleıdi.
Bul eldegi aınalma jol – negizgi týrıstik baǵyt. Onymen júrip, eldiń basty kórikti jerlerin kórýge bolady, sondyqtan bılik oǵan jiti nazar aýdarady. Iri qalalar men qalaaralyq magıstraldardan tys jerlerde kóptegen asfaltsyz joldar bar, onymen avtomobılder de júredi. Asfaltsyz joldardaǵy jyldamdyq shegi 80 km/saǵ, biraq júrgizýshiler kóbinese baıaý jyljıdy. Jalpy, Islandııa joldary óte joǵary jyldamdyqpen júrýge arnalmaǵan. Onyń ústine el bıligi adam ólimine ákep soqtyratyn jol-kólik oqıǵalaryna óte muqııat, árbir oqıǵanyń sebebin muqııat zertteıdi. Máselen, 2024 jyldyń alǵashqy 17 kúninde Islandııada jol-kólik oqıǵasynan bes adam qaza tapqan. Bul – 1977 jyldan bergi eń joǵary ólim kórsetkishi. Islandııa kólik basqarmasynyń kommýnıkasııalar jónindegi dırektory Torhıldýr Elınardottır sońǵy 10 jylda jol-kólik oqıǵalary smartfondar men elektr skýterleriniń kesirinen bolatynyn aıtady.
Qysqasha aıtqanda, Islandııanyń jol qaýipsizdigi birneshe faktordyń nátıjesi – halyq sanynyń azdyǵy, joǵary aıyppul, baıaý qozǵalys pen joǵary sapaly ınfraqurylym. Islandııalyqtardyń ózderi de kólikti asa úlken jaýapkershilikpen júrgizýge mashyqtanǵan, jyldamdyqty arttyrýdan, ishimdik iship kólik júrgizýden aýlaq bolýǵa tyrysady.
Shvesııanyń Ulttyq avtomobıl qaýymdastyǵy (Riksförbundet M Sverige) jarııalaǵan baıandamaǵa sáıkes, sondaı-aq eń qaýipsiz joldar boıynsha álemde Nıderland kósh bastap tur, odan keıin Norvegııa, Shvesııa men Estonııa.
Al «World Population Review» ázirlegen Jol sapasynyń ındeksine zer salsaq, (Quality Road Index – QRI) jol sapasynyń ındeksi (6,45) Sıngapýrda eń joǵary. Odan soń Shveısarııa, Gonkong, Portýgalııa bar. Sondaı-aq bul reıtıngke Japonııa, Fransııa, BAÁ, Aýstrııa kiredi. Álemdegi eń kóp jol AQSh-qa tıesili bolǵanymen, jol sapasy boıynsha eń joǵary reıtıngke ıe emes. Mavrıtanııa álemdegi jol sapasynyń eń tómen ındeksine ıe, onyń reıtıngi nebári 2,03, odan sál joǵary Gaıtı (2,05), Angola (2,08) men Kongo (2,09) tur. Sondaı-aq Mozambık, Nıgerııa men Lesoto eń tómengi orynǵa jaıǵasqan.
«World Population Review» sarapshylarynyń paıymdaýynsha, el joldarynyń sapasyn baǵalaý kezinde iri qalalar arasyndaǵy jol júrý ýaqytyna negizdelgen ortasha jyldamdyq kórsetkishin eskerý mańyzdy. Osy oraıda AQSh júrgizýshileri kósh bastap, odan soń Kanada, Saýd Arabııasy men Portýgalııa ornalasady.
Ortasha jyldamdyq kórsetkishi eń tómen el qazirgi ýaqytta Býtan bolyp tur. Nepal men Shyǵys Tımordyń ortasha jyldamdyǵy Býtanǵa qaraǵanda sál jaqsyraq, 40-orynda keledi. Bangladesh, Gaıtı, Nıkaragýa – ortasha jyldamdyq kórsetkishi eń tómen elder qatarynda.
Jol sapasy barlyq elder ınfraqurylymynyń mańyzdy bóligi. Sondyqtan eń qaýipsiz joldary bar eldi anyqtap, ony ǵylymı turǵydan zertteý qazirgi kezde ózekti bolyp turǵan máseleniń biri. Jalpy, QRI reıtıngi men Jol sapasynyń ındeksi jyl saıyn 144 eldiń bıznes kóshbasshylary qatysqan dúnıe júzindegi joldar týraly pikirlerimen (saýalnama júrgiziledi) anyqtalady.