Tabıǵatty aıalaý – qoǵamdyq qundylyq

Nemquraıdylyqtyń aýyr saldary

Qar erisimen ár jerden kóringen usaq-túıek qoqys kóńil qulazytady. Mundaı kórinis aýyl mańyn­da ǵana emes, iri qalalardyń, tipti elorda kóshelerinde de jıi kezdesedi. Qoǵamda áli de qoqysty arnaıy orynǵa tastaý, suryptaý mádenıeti júıeli qalyptaspa­ǵan. Plastık, shyny, qaǵazdy bir paketke aralastyryp, ortaq konteınerge laqtyra salady. Qaıta óńdeýge jaramdy qanshama shıki­zat osylaı polıgonǵa ketip, paıdaǵa aspaı jatyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, eldegi turmystyq qaldyqtyń keminde 40-50 paıyzy qaıta óńdeýge keledi. Biraq ınfraqurylymnyń álsizdigi men halyqtyń nemquraılyǵy bul múmkindikti shektep otyr.

Damyǵan elder qoqysty «baı­lyq» retinde kóredi. Mysaly, Shve­sııada qaldyqtyń 99 paıyzy polıgonǵa jiberilmeı, qaıta óńdeledi nemese energııaǵa aınaldyrylady. Germanııada bul kórsetkish 68 paıyzǵa jetip, jyl saıyn shamamen 60 mlrd eýro tabys ákeledi. Bizdegi qaldyq ta ekonomıkalyq resýrsqa aınala alady. Degenmen aýyl-aımaqta qoqys jınaý, shyǵarý bir izge qoıylmaǵan. Saldarynan qaldyqtar órteledi ne beıbereket úıilip jatady. Qordalanǵan bul máseleni sheshýge júıelengen keshendi tásil qajet.

Negizi ekojúıede bıznestiń róli aıryqsha. Qaptamany azaıtý, qaıta óńdeýdi mindetteý, ekologııalyq standarttardy saqtaý kompanııalar úshin tańdaý emes, jaýapkershilik bolýy kerek. Memleket, qoǵam jáne bıznes arasyndaǵy osy úıle­sim ekologııalyq mádenıetti tolyq­qandy qalyptastyrady. Máse­len, keı memleketterdiń market­pleısteri qoǵamdyq jaýapkershilik arqalap, qaptamalardy ózderi óńdep, qaıta paıdalanylatyn oraý júıesin engizgen. Depýtat Jarqynbek Amantaıuly bizde bul tetik tolyq iske aspaı otyrǵanyn aıtady.

Ol jaqynda máseleni Májilis minberinde kóterdi. Depýtattyń aıtýynsha, onlaın saýdanyń keńeıýi bir jaǵynan halyqqa qolaılylyq ákelse, ekinshi jaǵynan ekologııa­lyq máselelerdi de týyndatyp otyr. Taýardy zaqymdamaı jetkizý úshin plastık, plenka, karton sekildi kóptegen «shyǵyn materıaldary» qoldanylady. Jetkizilgennen ke­ıin olardyń basym bóligi qoqys­qa tastalady. Saldarynan qaptama qaldyqtarynyń úlesi artyp, polıgondarǵa túsetin júkteme jyl saıyn kóbeıip jatyr.

«Birqatar óńirde máseleniń kúr­­delene túsýi suryptaý ınfra­qurylymynyń jetkiliksizdigi­men jáne bıznestiń qaptama kóle­min azaıtýǵa nemese qaıta paıdalanylatyn ydys júıesin damytýǵa ekonomıkalyq yntalan­dyrýdyń álsizdigimen baılanysty. Osyǵan naqty normatıvtik talaptar, qaldyqtardy jınaý jáne qaıta óńdeý boıynsha keńeıtil­gen ekologııalyq jaýapkershilik meha­nızmi qajet. Investısııa tartyp, iri qalalarda qaıtarymdy konteınerler, jáshikter, birneshe ret qoldanylatyn qaptama júıesin engizýge arnalǵan qanatqaqty jobalardy iske qosý kezek kúttirmeıdi», deıdi májilismen. 

Imıtasııa kúshi

Negizi «Taza Qazaqstan» jal­py­ulttyq aksııasy qoǵamda eko­lo­gııalyq mádenıetti qalyptas­ty­rý­ǵa naqty serpin berdi. Ásire­se jastardyń belsendiligi aı­qyn baıqaldy. Ár senbilikten qal­maı, kóshelerdi qoqystan ta­zartty, ­aýlalardy abattandyr­dy, júzdegen tal-terek ekti. Olar­ǵa bas bolǵan túrli deńgeıdegi bas­shylar da aınalasyndaǵylarǵa úlgi boldy. Bul ıgi isti Prezıdent­tiń ózi bastap, qoldaý bildirýi de aksııanyń halyq arasynda keń taralaýyna yqpal etti. Bul – pafos emes, qarapaıym áleýmettený­diń psı­hologııalyq áseri. Muny áleý­mettanýshy Aıdyn Luqpan da rastaıdy. Ol qoǵamdaǵy minez-qulyq kóbine úlgi-ónege arqyly qalyptasatynyn jıi aıtyp júr. Iаǵnı ortada jaqsy úrdis orny­ǵyp, belgili bir adamdar tazalyq saq­taýda, ekologııalyq mádenıet­ti dáripteýde naqty isimen kózge tússe, oǵan ózgeler de elikteı bas­taıdy. Bul qubylystyń máni psıhologııada ımıtasııa túsinigi­men ashylsa, sosıolog Gabrıel Tart eńbekterinde áleýmettenýdegi elikteý teorııasy arqyly túsindiriledi.

«Ár adam belgili bir kezeńnen keıin, esi kirgen sátten bastap, jan-jaqtan elikteý obektilerin izdeı bastaıdy. Ol – ata-anasy, ájesi nemese ákesi, tipti tanymal tulǵalar bolýy múmkin. Adam osy obektiniń áreketterin qaıtalaýǵa tyrysady, sol arqyly óz minez-qul­qyn, sheshim qabyldaý daǵdylaryn qalyptastyrady. Elikteý pozı­tıvti de, negatıvti de áser etýi yqtı­mal. Bul zańdylyq – balalardyń ta­bıǵı úırený tásili ǵana emes, eresek­ter­diń áleýmettik ortaǵa beıimdelýi­niń bir tetigi. Iаǵnı adam ózine unaıtyn, qurmetteıtin tulǵaǵa uqsaýǵa tyrysyp, onyń áreketin, minezin, tipti oılaý júıesin qaıtalaıdy. Basqasha aıtqanda, adamdar jańa daǵdylardy kóbine baqylaý arqyly meńgeredi», deıdi áleýmettanýshy.

Aqparattyq aǵyn kúsheıgen zamanda mundaı minez-qulyq kóp­shilikke tez taralyp, belgili bir áleý­mettik normanyń qalyptasýy­na túrtki bolyp otyr. Iаǵnı qoǵam­da shynaıy úlgi bolar tulǵalar, ­ortamyz kóbeıgen saıyn, tazalyq pen jaýapkershilik te qalypty daǵdyǵa aınalady.

«Aýylyna qarap, azamatyn tany» degendi qazaq ta jaı aıt­paǵan. Ár qala, aýyl, aýdanda jer­gilikti jurt maqtan tutatyn, syı-qurmetke laıyq azamattar osyndaı ıgi iste samarqaý qaramaı, aýlasyn taza ustap, aınalasyna úlgi bolsa, ekologııalyq mádenıet qaýymnyń bolmysyn asha túsetin qundylyq retinde ornyǵady», deıdi A.Luqpan. 

Tártip – ekologııalyq mádenıettiń tiregi

Tártip pen ózara qurmet berik ornyqqan Japonııa men Ońtústik Koreıada ekologııalyq mádenıet balalarda erte jastan sińedi. Olar ózderiniń oqıtyn synybyn tazalaıdy, qoqysty suryptaýdy naqty tájirıbede kórip ósedi, ekologııa jeke pán ǵana emes, ómir salty retinde oqytylady. Aqparattyq saıasat ta úzdiksiz jumys isteıdi. Teledıdar, áleýmettik jarnama, kóshelerdegi qarapaıym ári túsinikti nusqaýlyqtar adamdarǵa «ne isteý kerek?» degen suraqqa naqty jaýap beredi. Kreatıvti ındýstrııa ónimderinde (anıme, dorama) de ekologııalyq taqyryptar sıýjetke engizilip, dáripteledi.

Eki eldegi ınfraqurylym da osy mádenıetke tolyq beıimdelgen. Ár aýdanda qoqysty suryptaýdyń naqty erejesi bar, qoqys shyǵarý kúnderi belgilengen, al talapty buzǵandarǵa aıyppul salynady. Keı jaǵdaılarda jaýapkershilik ujymdyq sıpat alady. Máselen, kópqabatty úıdegi bir turǵynnyń qoqysty suryptamaı tastaı salýy búkil páter ıelerine áser etedi. Onyń beıqamdyǵynan tutas turǵyndar aıyppul arqalaıdy. Adamdar bul áreketi úshin bir-birinen uıalady. Negizi bul mehanızm bizde de bar. Biraq kóbine teris áserde qoldanylyp (toı-domalaq, taptaýryndy oı) júr.

Kóshelerde baqylaý kameralary ornatylyp, qoqysty du­rys tastamaǵan jaǵdaıda aıyppul foto-dálelmen birge poshtańyzǵa joldanady. Iаǵnı bul júıe eki elde de zańdyq tetikter arqyly berik ornyqqan.

Bir qyzyǵy, bul júıede myq­ty fılosofııa da mańyzdy ról atqarady. Halyqtar ejelden ómir­diń mánin «men» degen uǵymǵa baı­lamaıdy. Balaǵa «ózińdi tap» deýden buryn, «búgin kimge paıda­ly bola alasyń?» dep úıretedi. Iаǵnı dúnıetanymnyń mán-maǵyna­sy menmenshildikten emes, ózara qarym-qatynaspen ashylady. Son­dyqtan adam ózin dáleldeýge emes, óz ornyn tabýǵa umtylady. Al óz ornyn tabý – qoǵamǵa qajet bolý, ortaq úılesimge úles qosý degen sóz. Osy sebepti tártip pen qurmet syrttan tańylǵan talap emes, ishki qajettilikke aınalǵan. Ár adam ózin jeke tulǵa ǵana emes, tutas júıe­niń bir bólshegi retinde sezinedi. Sodan jaıly qorshaǵan ortany qalyptastyrý isinde árqaısysy ózinshe atsalysady.

Osyndaı tájirıbeler aıasynda Qazaqstanda da ekologııalyq qundylyqtar Ata zańmen beki­tile bastady. «Baıtaq» jasyldar partııasynyń tóraǵasy Azamat­han Ámirtaıdyń aıtýyn­sha, kon­s­­tıtýsııalyq reforma qor­shaǵan ortany qorǵaýda quqyqtyq kepil bolady. Máselen, tabıǵatty qorǵaý normalaryn óndiristik toptardyń múddesi úshin ózgertý múmkin bolmaıdy.

«Biz úshin jańa Konstıtýsııa ekologııalyq, jasyl ekonomıkany damytýǵa jańa ımpýls beredi. Sebebi Konstıtýsııanyń basty kirispesiniń ishindegi 11 qaǵıdattyń bireýi joǵarǵy ekologııalyq máde­nıetti qalyptastyrý. Sony­men qatar basqa baptarda qor­shaǵan ortanyń tazalyǵy, adam densaýlyǵyn qamtamasyz etý máse­leleri bar», deıdi ol.

Qoryta aıtsaq, ekologııalyq máseleler tek zań men tehnolo­gııa­ǵa emes, ár adamnyń kúndelikti tańdaýy men tabıǵatty aıalaý degen jaýapkershiligine baılanysty sheshiledi.