Ne zańdylyǵy bar ekenin qaıdam, áıteýir ár jyl saıyn kókónistiń bir túri «hıtke» aınalyp turady. Qaıbir jyldary, anaý kovıdpen kúresken karantınniń tusynda zimbirdiń baǵasy zeńbirektiń oǵyndaı zirkildep, em tappaı qınalǵan talaı jurtty zar ıletip, zaryqtyryp edi. Sodan soń sábizdiń «saýdasy» júrdi. Sol kezderde sát saıyn ósken baǵa segiz júz teńgeniń ústine bir-aq sekirdi dep ýlap-shýladyq. Kóp uzamaı kartop ketti... Agrarly el kartop tappaı abdyrady. Alystaǵy Mysyr men Pákistanǵa amalsyzdan alaqan jaıýǵa májbúr boldyq. Ala baǵan asyp kelgen astyń arzan baǵamen saýdalanatyndyǵyn armandamaı-aq qoısaq bolǵandaı edi, sonda... Qyryqqabattyń da qyr kórsetip qoıatyn «qyńyrlyǵy» baryn byltyr baıqadyq emes pe? Sonymen bıylǵy qoıan jylynyń «hıty» – pııaz.
О́zimizde ósetin ónimniń «qat taýarǵa» aınalatynyna ókpeleıtinderdiń qatary kóp. Ol oryndy da shyǵar. Mamandardyń esebinshe, bizdiń el aı saıyn shamamen 30 myń tonna pııaz tutynady eken. Al ákimdikterdiń deregi boıynsha, qazir elimizde pııazdyń rastalǵan qory – shamamen 152,4 myń tonnanyń tóńireginde desedi. Esebin shyǵarǵandar, sáýir aıyna deıin pııaz jetkilikti bolady dep sendiredi. Az-kóbin anaý aıtqandaı aıyra almasaq ta, mynadaı qormen pııazdyń baǵasyn kóterip, joq jerden baıbalam shyǵarýdyń ózi – basy artyq dúnıe sııaqty... Joq álde, bul – qalt-qult etip ázer kúneltip otyrǵan jarly-jaqybaıdyń sońǵy tıynyn sypyryp alý saıasaty ma?
Osyndaıda myna bir jaıttyń eriksiz eske oralatyndyǵyn qaıtersiń... Buryndary pııazdy arshyp jatqanda kózden jas parlaýshy edi ǵoı, qazir satyp alyp jatyp jylap jiberetin jaǵdaıǵa jaqyndap qaldyq. О́ıtkeni osy taıaýda ǵana pııazdy keıbir iri saýda oryndary 400 teńgeniń ústinde saýdalap jatqanyn kózimiz kórdi. «Baıqadyq, amalsyz basty shaıqadyq», demeýshi me edi mundaıda... Qalaı demesek te, byltyrǵy pııaz – bıyl kirpııaz! Osynyń syry nede eken?
Baǵanyń shamadan tys sharyqtaýyna aldymen Pákistanda bolǵan alapat sý tasqyny sebep desedi sarapshylar. Onyń ústine bıylǵy qystyń tym qatal bolyp, ońtústiktegi jylyjaılardyń oǵan tótep bere almaı qalýy da janama sebepterdiń birine balandy. О́nimge suranys artty. Suranysty sátti paıdalana qoıatyn deldaldar men saýdagerler baǵany kóterdi. Jahanda bolyp jatqan osyndaı jaǵdaılar, pııazdyń «pıaryn» arttyryp, demde «defısıt» taýarlardyń qataryna qosyp kep jiberedi. Qaıtpek kerek?
Tap osy tusta, turaqtandyrý qorynyń qulpy sheshilýge tıis edi. Esterińizde bolsa, bizdiń bılik 2012 jyldan bastap turaqtandyrý qory degen ınstıtýtty aınalymǵa engizgen bolatyn. Obaly neshik, op-ońdy jumysyn bastady. Áý bastaǵy oılary, «turǵyndar azyq-túlikten taryqpasyn, qarapaıym halyqtyń qaltasy qaǵylmasyn», degen janashyrlyq nıetten týyndasa kerek desek, biz qatelese qoımaspyz...
Ádette kúzgi jıyn-terinde jınaqtalǵan qamba qymbatshylyq qos búıirden qysa bastaǵan tusta ashylatyn. Qaptyń aýzy sógilip, jurttyń murty maılanbasa da, bir qaryq bolyp qalatyn. Baǵa múmkindiginshe turaqtalatyn. Sonyń arqasy da shyǵar, elimizdiń aımaqtarynda kúzde toltyrylǵan qoımalardaǵy pııaz satylymǵa shyǵaryla bastady. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi onyń baǵasy dúkenderde 125 teńge bolatynyn aıtady. Bul – jańa ónim jetkizilgenshe, jan baǵa turýdyń jaqsy amaly edi.
Degenmen qoǵamdyq monıtorıng boıynsha sarapshy Rýslan Asaýbaev turaqtandyrý qorlary is júzinde óziniń tıimdiligin dáleldeı almaǵanyn alǵa tartady. Al ekonomıst Maqsat Halyq «Turaqtandyrý qory belgili bir deńgeıde óziniń tıimdiligin kórsetken. Biraq pandemııanyń saldarymen kúresetin kezde. Alaıda ár óńirge turaqtandyrý qoryn berip qoıyp, uzaq merzimde jasaı berý sheshim emes. Ol – qysqa merzimdegi taktıkalyq sheshim. Al ony soza beretin bolsa, tıimdiligi tómendeı beredi», deıdi. Qalaı demesek te, áriptesterimiz aıtpaqshy, «bul qor osyǵan jaýapty organdardyń jan qysylǵan kezde ashylatyn «qaýipsizdik jastyǵyna» aınalyp ketpedi me eken dep te qorqasoqtaımyz... Qor jumysyn qaıta qarap, keı tetikterin meılinshe jetildirmeıinshe, oǵan aıtylatyn syn azaıa qoımas. Saqtaýly ónimdi «sur shemalarmen» syrtqa shyǵaryp, san soqtyryp ketetin deldaldardyń tirligine de durys tusaý salynbaı turǵany, kúdik tumanyn odan ármen qoıýlata bermek.
Buǵalyq salynbaǵan asaýdaı bulqynatyn baǵa, shirkin, biz aıtqanǵa kónip, aıdaǵanǵa júrse, jaqsy ǵoı... Osyndaıda oı keledi: naryqqa kónbegen baǵa, bizdiń yryqqa kóne qoıar ma eken? Áı, qaıdam-aý...