Jaýapty mindet, úlken synaq

1926 jyly Mekkede ótken musylman mem­­le­ket­te­ri­niń I ple­nar­lyq oty­­ry­syn­da qu­­ryl­­ǵan «Bú­­ki­l­álemdik ıslam konfe­ren­­sııa­sy», keıinnen 1953-1955 jyldary «Islam konfe­ren­sııasy forýmy», «Jalpyǵa birdeı ıslam kon­fe­ren­sııasy» atanǵan ıslamdyq uıymdar álem­dik saıası úderisterge yqpal ete almady. Ýaqyt óte musylman áleminde barlyq ıslam memleketterin biriktiretin, tyǵyz ynty­maq­tastyrý men úılestirý maqsatynda álem­degi ártúrli jaǵdaılarǵa yqpal etetin, ıs­lam­dyq qundylyqtar men múddelerin saqtaý ar­qyly olardy negizsiz qaralaýdan qorǵaý úshin órkenıetti, saıası-ekonomıkalyq, gý­ma­nı­tar­lyq ólshemder aıasynda musylman­dyq sı­pat­taǵy saıası tu­ǵyr­­nama negizinde belgili bir halyqaralyq uıym qajettigi týyn­da­dy. Onyń ústine 1969 jyly Izraıl bas­qyn­shylyǵynda bol­ǵan Ierýsalım qala­syn­da bel­­­­­­gisiz bireý­ler­diń «Ál-Aksa» meshitin áde­ıi ór­teýi sal­da­ry­nan sol jyl­dyń qyr­kúıek aı­yn­da Saýd Ara­bııa­sy­nyń Koroli Feısal­dyń bastama­sy­men Marokkoda 26 ıslam eliniń basshylary jınalyp, osynaý qasıetti ǵı­maratqa jasaǵan ádi­let­sizdik sharany aıyp­tap, jańa turǵydaǵy Islam uıymyn qurý tý­raly sheshim qa­byldady. Onyń basty maq­sa­ty – Islamdy búkil álemde qorǵaý jáne qol­daý. 1970 jyldyń aqpanynda Jıddada ıslam memleketteri syrtqy ister mınıstrleriniń ke­ńesinde Islam Konferensııasy Uıymy resmı túrde bekidi. Uıymnyń shtab-páteri Saýd Arabııasynyń Jıdda qalasynda or­nalasqan. Burnaǵy jyly óziniń 40 jyldyq mereıtoıyn atap ótken Islam Konferen­sııasy Uıymyna búginde 57 el múshe, onyń ishinde úsheýi (Saýd Arabııasy, Túrkııa, Indonezııa) álemdegi eko­nomıkasy damyǵan 20 eldiń qatarynda jáne 5 baqylaýshy memleket bar. IKU – jahandyq beı­bitshilik, turaq­tylyq, úılesimdilik, qaýip­sizdik jáne damýdy qamtamasyz etýdi kózdeıtin belsendi halyq­aralyq uıym. Islam Konferen­sııasy Uıymy óziniń músheleriniń sanyna qa­raı Birikken Ulttar Uıymynan keıingi eń iri halyq­aralyq uıym jáne bul dinı birlestik emes, ol memleketterdi konfessııalyq belgileri boıynsha biriktiretin saıası, áleýmettik-eko­no­mıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, mádenı tur­­ǵyda múshe elderdi turaqty damytýdy, halyq­tardyń turmys jaǵdaıy deńgeıin jaq­sar­týdy, aımaqtaǵy ujymdyq tabıǵı jáne adamı resýrstardy tıimdi paıdalanýdy maq­sat etedi. Qazaqstan Uıymǵa 1995 jyly múshe bolyp kirdi. Osyndaı aýqymy álemniń teń jartysyn qamtyǵan Uıymǵa tóraǵalyq etý múmkindiginiń Qazaqstanǵa senip tapsyrylýy – ıslam ále­miniń Elbasy Nursultan Nazar­baevqa degen shynaıy qurmetiniń, Qazaq­stannyń halyq­ara­lyq arenadaǵy joǵary bedeliniń, elimizdiń saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik jetistikterin moıyndaýy­nyń aıǵaǵy. Islam Konfe­ren­sııasy Uıymy­na tóraǵalyq etý – halyq­aralyq qatynas­tarda memleket abyroıyn asqaqtatýǵa, eli­mizdiń mereıin arttyrýǵa, yn­ty­maq­tas­tyq­tyń jańa kókjıekterin ashýǵa, mem­leke­ti­mizdiń álemdik qoǵamdastyqtaǵy bedelin ny­ǵaıta túsedi. Islam Konferensııasy Uıymyna tór­aǵa­lyq Qazaqstan úshin Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyndaǵy kópjaqty halyqaralyq qyzmetiniń tabıǵı jalǵasy bo­lyp tabylady. О́tken jyly Qazaqstan Eýrazııa baǵytyndaǵy máselelermen tyńǵylyqty shuǵyldansa, bıyl musylman álemindegi saıası jáne ekonomıkalyq úderisterdiń mode­ratory bolady. Al ıslam áleminiń saıası kún tártibi, problemalardyń tabıǵaty men olar­dy sheshý joldary ózindik erekshelikterge ıe. Son­dyqtan da IKU-ǵa tóraǵalyq etý Qazaq­stannyń bitimgerlik áleýeti shyńdala túsetin jaýapkershiligi mol synaq bolǵaly tur. IKU-ǵa tóraǵalyq týraly Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev “Euronews” telearna­syna ber­gen suhbatynda: «Bizdiń aldymyzda asa ma­ńyzdy eki mindet tur. Birinshi mindet – ıslamdy din retinde qubyjyqtandyrmaı, saıası ıdeologııa retindegi dinı fýndamentalızmge qarsy tura bilýge úırený. Ekinshi mindet – batys pen musylman áleminiń arasynda ashyq ta ádil únqatysýdy jolǵa qoıý. Qazaq­stannyń Islam Konferensııasy Uıymyna tóraǵalyǵy osy izgilikti maqsattarǵa qyzmet etetin bola­dy», – degen bolatyn. О́tken jylǵy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna Qazaqstan tóraǵaly­ǵyn musylman memleketteri shy­naıy yqy­laspen qabyldady. О́ıtkeni, EQYU men IKU-nyń maqsat-múddeleri, basty baǵdary, keıbir erekshelikterine qaramastan, bir arnada to­ǵy­syp jatady. Eki uıymnyń da kózdegeni – álem­degi qaýipsizdik pen halyqtar arasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý, ekonomı­ka­lyq-eko­logııalyq qaterlerge tos­qaýyl qoıý, adam quqyǵyn qorǵaý jáne ksenofobııamen kúres júrgizý. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, Qa­zaqstannyń halyqaralyq eki iri uıymnyń arasyn jaqyndata alatyn múm­kindigi mol ekenin Batys ta, Shyǵys ta jaqsy túsinedi. Eli­mizdiń qazirgi musylman ále­mimen ornatyp jatqan qarym-qatynastar deńgeıi de joǵa­rylap kele jatqanyn halyq­aralyq qoǵam­dastyq sezinip otyr. Sondyqtan elimizdiń bo­lashaqtaǵy múddeleri de, ishki-syrtqy saıasaty da osy baǵdardan esh aýytqymaıdy. Qazaqstannyń 2011 jyly iske asyrmaq bastamasynyń biri – Astanada VII Álemdik ekonomıkalyq ıslam forýmyn ótkizý jáne ony musylman elderi úkimet basshylary men mem­lekettik organdary jetekshileriniń, son­­daı-aq tanymal ekonomıster men musyl­man ále­miniń isker toptarynyń únqatysý ala­ńyna aınaldyrý. Maýsym aıynda 57 ıslam mem­le­ketiniń syrtqy ister mınıstrleri, túrli halyq­aralyq uıymdardyń ókilderi, barlyǵy 140-qa jýyq sheteldik delegasııanyń qaty­sýy­men Astanada úlken jıynnyń ótetindigi álem­degi aıtýly oqıǵa bolǵaly otyr. Bul – 2010 jyl­dyń 1-2 jeltoqsanynda elordada ótken EQYU Sammıtinen keıingi aýqymdylyǵy jaǵy­nan ekinshi úlken halyqaralyq saıası shara bol­maq. Mańyzdy basqosýdyń Qazaqstan Respýb­lı­kasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus kelýiniń de biz úshin erekshe máni bar. Astanada osyndaı mártebeli jıyndy ótkizý arqyly musylman álemine Qazaqstannyń qa­zirgi kelbeti, onyń saıası, ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik jetistikteri, mádenı jáne ǵylymı múm­kindikteri, halqymyzdyń salt-dástúrin ta­nys­tyratyn bolamyz. 2005 jyly IKU-nyń Mekkede ótken tó­tenshe sam­mıtinde Uıym­nyń onjyldyq is-áreket baǵ­dar­la­ma­sy qabyldanyp, onda naqty maqsat­tar alǵa qoıyldy. Osynyń ar­qa­syn­da Uıymnyń jańa Jarǵysy qa­byl­dandy. Onyń ishinde IKU Bas hatshylyǵynyń ishki qurylymy ózgerdi, ıslam áleminiń jańarýy, dinı rıtorıkany qazirgi zamanǵa saı ózgertýdiń mańyzdylyǵy belgilendi, terrorızmmen kúres, mu­syl­man álemine ortaq ekonomıkalyq ke­ńistik qurý, kedeıshilikti eń­se­rý, bilim men ǵylymdy damytý baǵyt­taryndaǵy saıasattyń belsendiligi men nátı­jeliligi arta bastady. Taǵy bir mańyzdy másele – Uıym qarar­la­rynyń sanyn qysqartý, olardy qarastyrýdyń jańa tetikterin taýyp, oryndalý pármendiligin arttyrý. Bul máseleni sheshýge qatysty bir­qatar usynystar da bar, olar qazir egjeı-tegjeıli zer­delenýde. Biz barlyq taraptardyń múd­de­le­rine saı, ortaq máselelerdi birlese sheshý jol­daryn tabýymyz qajet. Qazaqstan óz tór­aǵa­lyǵy kezinde osyndaı asa mańyzdy máselege nazar aýdaratyn bolady. Astanada ótetin IKU kezdesýinde barynsha mańyzdy jáne naqty sheshimder qabyldanýy qajet, basty jáne iri maqsattarǵa tıimdiligi tómen má­se­leler bóget bolmaýy tıis. Osyǵan baı­lanysty tóraǵalyq kezinde IKU-ǵa múshe memleketter arasynda jaýapkershilik mádenıe­tiniń problemasy aıtylýy qajet. Bul másele Uıym­nyń saıası sal­maǵy men onyń sheshim­deriniń oryndalýyna qa­tysty. Kúni búginge deıin IKU qabyldaǵan barlyq sheshimder men qararlardyń tek 10 paıyzy ǵana iske asqany, ıaǵnı sheshimderdiń 90 paıyzy oryn­dal­ma­ǵany alańdatady. Búginde Qazaqstan Uıym tóraǵalyǵyna úl­ken jaýapkershilikpen daıyndalýda. Tóraǵa­lyq etýdiń baǵdarlamasy qazirgi kezde jan-jaqty jetildirilýde. Uıymnyń qyzmetin qaı salada tereńdetýge bolady, musylman álemin alańda­typ otyrǵan problemalardy sheshýdiń qandaı joldary bar, ıslam elderi Qazaq­stannan qandaı qadam­dar kútedi, yntymaq­tastyqtyń qandaı ja­ńa formalaryn tańdaýǵa bolady degen máse­le­ler kún tártibinde tur. Bul maqsatta Uıymnyń Bas hatshylyǵymen, musylman álemindegi jetekshi eldermen tıimdi pikir almasýlar ótip, Uı­ym­nyń sońǵy jyl­dardaǵy qyzmetine taldaý jasaldy. Qazaq­stannyń halyqaralyq qatynas­tar­dy damytýda jınaqtaǵan tájirıbesi, onyń basym baǵyttary men EQYU tóraǵalyǵyndaǵy tuǵyrnamany jalǵastyrýdyń mańyzdylyǵy, ıslam áleminiń qajettilikteri men ózekti má­seleleri nazarǵa alynatyn bolady. Qazirgi tańda búkil álemdi, ásirese, musyl­man elderin alańdatatyn, shuǵyl sheshimder men batyl qımyldardy talap etetin negizgi másele­ler­diń qatarynda ıslamofobııaǵa, terrorızmge qarsy sharalar, órkenıetter únqaty­sýyn keńeı­tý, turaqty damýdy qalyptastyrý kókeıkesti máseleler bolyp otyr. Bul turǵyda Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Euronews» telearnasyna bergen suhbatynda: «Musylman álemi batys qoǵamynyń kózqarasynda birinshi kezekte onyń radıkaldy bóligimen astasty­rylyp, úreı tý­dyrady. Eń bastysy – sebepterdi túsiný, osy qıyndyqtardy eńserýdiń shy­naıy joldaryn usyný», – degen bolatyn. Osy problemalar biz­diń elimizdiń tóraǵalyq etý barysynda nazardan tys qalmaıtyny anyq. Qazaqstannyń ekonomıkalyq áleýeti men onyń Ortalyq Azııadaǵy jetekshi róli jáne joǵary halyqaralyq bedeli Uıym ınstıtýt­ta­rynyń qyzmetine, ásirese, Saýda jáne eko­nomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi turaq­ty komıtetiniń jumysynda qajet ekeni baıqalyp otyr. EQYU-ǵa qatysýshy 56 mem­lekettiń 8-i jáne áriptes 12 memlekettiń 6-y IKU-ǵa múshe bolyp tabylady. Bul turǵyda eki uıymnyń múddeleri toqaılasyp, ózara is-qımylǵa qo­symsha serpin beredi. Qazaqstan men ıslam álemi arasyndaǵy yn­tymaqtastyqtyń aýqymy keń. Qazaqstan qazir Uıymnyń basty ınstıtýttarynyń qyzmetine, atap aıtqanda, IKU-ǵa múshe elder lıderleriniń tikeleı qatysýymen ár úsh jylda bir ret ótip turatyn Islam sammıtine, Syrtqy ister mınıs­trleriniń jyl saıyn óte­tin keńesterine, Turaq­ty keńes oty­rystaryna qatysyp keledi. Onyń oń nátıjeleri de az emes. HHI ǵasyrda sa­pa­ly aqparatqa qol jetkizý ekonomıkanyń qaı salasynda bolsyn ta­bys­qa jetýdiń eń tıimdi jolyna aınaldy. 2008 jyly Qazaq­stan­nyń IKU-ǵa múshe eldermen almasqan taýar aı­naly­mynyń kólemi 10 mıllıard AQSh dol­la­rynan asyp tústi, onyń ishinde eksport 8,7 mıllıard dollardy, ımport 2,6 mıllıard dol­lardy qurady. Bul kórsetkishtiń jyl sanap artyp kele jatqany qýantady. Qazaqstan men Uıymǵa múshe el­derdiń ekonomıkalyq áleýetteriniń barlyq múmkindikterin tolyq jumyldyryp, jan-jaq­ty iske qosqan jaǵ­daıda, eki jaqtyń eko­no­mıkalyq damý qar­qyny men halyq turmysyna tıgizetin ońtaıly áseri aýqymdy bolary daýsyz. Uıymǵa múshe elderdiń eń úlken prob­lemasy – ekonomıkalyq damý. Sondyqtan Qa­zaqstan osy baǵytta bastamalar jasaýy tıis. О́ıtkeni, qazirgi kezde Uıymǵa múshe 57 mem­lekettiń 31-i nashar damyǵan elder qatarynda sanalady. Al Uıymnyń keleshekke baǵyt­talǵan on jyldyq baǵdarlamasy boıynsha múshe elder­diń ishki ózara saýda­synyń deń­geıin qazirgi 16 paıyzdan 20 paıyz­ǵa deıin kóterý kóz­delip otyr. Sony­men birge, Islam Damý banki tarapynan qar­jy­landyrylyp, osyǵan deıin iske asy­rylǵan jáne alda da júzege asatyn iri ın­ves­tısııalyq jobalar­dyń mańyzdy ekeni aıqyn. Islam Damý banki Qazaqstanda jalpy somasy 497,3 mıllıon dollar kó­leminde iri ınfraqurylymdyq jo­balardy qarjylandyrýda. Qazaqstan syrtqy saýda­synyń 10 mıllıard dollary ıslam ále­miniń úlesine tıedi. Musylman qoǵamdastyǵy bıdaı, mal ónimderi, metall sekildi ónim­de­rimizdi tutynýǵa qyzyǵady. Qazaqstan-Túrki­menstan-Iran temir jolynyń quryly­sy aıaq­talǵan kezde Parsy shyǵanaǵy jáne Taıaý Shyǵys elderimen saýda ulǵaıa túsetin bolady. Uıym Qazaqstandy IKU Saýda jáne ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jónin­degi turaqty komıteti tóraǵasynyń oryn­basary etip saılady. Bul – elimizdiń ekonomıkalyq jetistikterin, kólik-tranzıt­tik múmkindikterin, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi joǵary mańyzdylyǵyn, ekonomıkalyq refor­ma­lardy júrgizýdegi mol jáne ozyq tájirı­besin moıyndaýdyń nátıjesi. IKU Elbasymyzdyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes­ti, Álemdik jáne dástúrli dinder lı­der­leriniń sezin shaqyrý, 2010 jyldy Halyqaralyq máde­nıetterdi jaqyndastyrý jyly dep jarııalaý jónindegi bastama­laryna, Qazaqstan­nyń EQYU tóraǵasy retindegi kúsh-jigerine tolyqtaı qoldaý kór­setti. Astana qalasynda arab memleketteri qarjysyna salynǵan ǵı­marattar elorda sáýletin aıshyqtaı tústi. Bizdiń elimizdiń musylman elderimen yn­tymaqtastyǵy ıgi mysaldarǵa toly. Islam álemimen bizdiń eldiń ortaq tarıhy, mádenı murasy, salt-dástúri tereń astasyp jatyr. Is­lam álemindegi kitaphanalardan qazaq halqynyń tarıhy týraly qoljazbalardy izdestirý, Sırııada Qazaqstan Úkimetiniń kó­megimen Sultan Beıbarys pen Ál-Farabıdiń kesenelerin turǵyzý, elimizdegi ulttyq jáne ıslam muralaryn qorǵaý, túrli shyǵar­ma­shy­lyq, teatr toptarymen almasý, birlesken ǵylymı jobalardy júzege asyrý, ýnıversıtetter arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtý sekildi jobalar osy baǵyttaǵy yntymaq­tas­tyqtyń áleýeti zor ekenin kórsetedi. Islam Konferensııasy Uıymynyń keńis­ti­ginde álemdi mazalaıtyn jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsizdikke tikeleı áser etip otyr­ǵan kıkiljińder men janjaldar da bar. Mysaly, Kashmır, Irak, Aýǵanstan pro­ble­ma­lary tereń tarıhı tamyry bar, óte kúr­deli, dinı, etnostyq aýmaqtyq, taǵy basqa da faktorlarmen ushtasqan, álemdegi kóptegen saıası kúshterdiń múddeleri toǵysqan problemalar ekeni barshaǵa aıan. Bul problemalar Qazaq­stan tóraǵalyǵy kezinde umyt qal­maıtyn bolady. Bul baǵyttaǵy Qazaqstannyń basty maq­saty – atalǵan problemalardy sheshýge tıisti jaǵdaılardy qalyptastyrý, olardy she­shýdiń jańa joldaryn usyný, daýly tarap­tardyń túrli formattaǵy kelissózderin uıym­dastyrý, mámilegerlik múmkindikterin iske qosý, jalpy teke tires aýanyn jumsartý bolyp tabylady. О́zekti máselelerde Qazaq­stan Islam Konferensııasy Uıymyndaǵy jáne halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy óziniń áriptesterine osy janjaldardy sheshýde mol tájirıbe jınaqtaǵan elder paıdalanǵan izgilikti sharalarǵa senim artady. Tóraǵalyqtyń bir jylynda Qazaqstanǵa aýqymdy mindetterdi atqarý talaby qoıy­lady. Bizdiń maqsatymyz – sheshýi qıyn máse­lege qozǵaý salyp, ýaǵdalastyqqa, bitimge shaqy­rý. Ol úshin ózekti máselelerdiń asa mańyzdylary tańdalyp alynyp, kún tárti­bine qoıylady. Belgilengen meje údesinen shyǵýdyń ózi úlken tabys ekeni anyq. Daýly máselelerde ádiletti ári ashyq, teń tur­ǵy­daǵy kózqarasty ustaný – jeńiske jol asha­dy. Qazaqstan tóraǵalyǵy – bizdiń bárimiz úshin úlken synaq. Ony abyroımen ótkizý – asa jaýapty mindet bolyp otyr. Islam Konferensııasy Uıymyna múshe memleketterdiń Parlamenttik odaǵy 1999 jyly qurylǵan bolatyn. IKU-ǵa múshe 47 memleket qatysatyn Parlamenttik odaqtyń shtab-páteri Tehranda ornalasqan. Qazaqstan Parlamenti men Islam Konferensııasy Uıy­my Parlamenttik odaǵy arasyndaǵy parlamenttik baıla­nystardy belsendilendirý elimizdiń halyq­ara­lyq qatynastaryn da­my­týdyń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Halyqaralyq uıymǵa qaty­sýshy elderdiń zań shyǵarý organdary arasyndaǵy ynty­maqtastyq memleketaralyq qatynastardyń mazmunyn baıyta túsedi. Bul turǵyda eli­mizdiń parlamentshilerin aýqymdy ister kútip tur. Muhambet KО́PEEV, Parlament Senaty Tóraǵasynyń orynbasary.