ÚKIMET

«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Ekologııalyq tólemder tıimdi jumsalýy tıis

Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrliginiń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq josparyna sáıkes ótken jyly salada atqarylǵan ister men sharalar tabıǵattyń lastaný deńgeıin tómendetýge, ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵytta­lypty. Bul jóninde Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurǵalı Áshimov jyl qorytyndysy shyǵarylǵan alqa májilisinde jarııalady. Oǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov qatysyp, jıyn sońynda mınıstrlik aldyna qoıylatyn 2011 jyldyń maqsatty ındıkatorlar men kórsetkishterdiń oryndalýyna mindetteıtin memorandýmǵa qol qoıdy. Alqa májilisinde mınıstrliktiń Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıteti, Nura-Sarysý ekolo­gııa departamentiniń bastyǵy Ardaq Raıymbekov óz baıandamasynda “Arselor Mıttal Temirtaý” kásipor­nynyń 2008 jyldan beri qorshaǵan ortaǵa tehnogendik áserdi azaıtý talaptaryn oryndamaı otyrǵandy­ǵyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, kompanııa 2009 jylǵa josparlanǵan qarjynyń jetkiliksiz bólinýi­ne baılanysty ekologııalyq zańnamalarda bekitilgen talaptardy oryndamaı kelgen. Al 2009 jylǵa josparlanǵan qarjynyń 19 paıyzyn ǵana ıgergen. Sonyń saldarynan emıssııalyq normatıvti birneshe esege arttyryp jibergen. Sol úshin “Arselor Mıttal Temirtaý” kompanııasyna ótken jyly júr­gizilgen ınspeksııalyq tekseris barysynda 7 mln. teńge kóleminde tólem tóleý mindetteldi, dedi ol. Kompanııada qazirgi tańda da osy jaǵdaı oryn alýda. 2010 jyly bir shara ǵana tolyǵymen oryndalǵan. Qoldaǵy bar málimetter boıynsha, 2010 jyly 10 mlrd. teńge jumsaý josparlansa, “Arselor Mıttal Temirtaý” sonyń 3 mlrd. teńgesin ǵana ıgergen. Kompanııa búgingi kúni tek oblysta emes, respýblıka kólemindegi iri tabıǵat paıdalanýshy kásiporyn bolǵandyqtan, olardyń tarapynan tabıǵatty qorǵaý sharalaryn oryndaý barysy Úkimet deńgeıinde qa­rastyryldy, – dedi A.Raıymbekov. Onyń aıtýyn­sha, kompanııa basshylyǵy osy jyldar boıy orynda­maǵan mindettemelerin 2011-2012 jyldary toly­ǵy­men atqarýǵa kepildeme bergen kórinedi. Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurǵalı Áshi­mov 2010 jyly mınıstrliktiń strategııalyq jospar boıynsha jumys atqarǵandyǵyn baıandap ótti. Atap aıtqanda, qorshaǵan orta sapasyn turaq­tandyrý jáne jaqsartý, sondaı-aq gıdrometerologııalyq já­ne ekologııalyq monıtorıngti jetildirý sııaqty ba­ǵyt­tar boıynsha jumys atqarylǵan. Mınıstrdiń aıtýynsha, ótken jyly ruqsat etilgen qaldyqtar kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1,5 paıyzǵa tómendegen. 2010 jyly lastaýshy zattar tógindile­ri­niń ruqsat etilgen kólemi 2,8 mln.tonnany qura­ǵan. Bul aldyńǵy jylǵa qaraǵanda 1,75 paıyzǵa tó­men. Al qaldyqtardy kádege jaratý 21 paıyzdy qu­rap otyr. Sondaı-aq iri tabıǵat paıdalanýshylar­dyń jumysyna baqylaý kúsheıtilipti. Ekologııalyq zańnama talaptaryn saqtaý boıynsha 10 myńnan asa tekseris júrgizilip, 8 myńnan astam zań buzýshylyq anyqtalǵan. Jalpy somasy 5845,079 mln.teńgege 8361 ákimshilik aıyppul salynǵan. “Qarashyǵanaq Pet­ro­lıým B.V” kompanııasyn tekserý nátıjesi boı­ynsha qorshaǵan ortaǵa qaldyqtardy erikti túrde jáne qalyptan tys kólemde shyǵarǵany úshin zalal­dy óteýge jalpy somasy 1,9 mlrd.teńge aıyppul salyndy. Bul sharalar shyǵaryndylardyń ruqsat etilgen kóleminiń qysqarýyna yqpal etken. Munaı sektoryndaǵy kásiporyndardyń tabıǵı jáne ilespe gazdy paıdaǵa jaratý baǵdarlamalaryn iske asyrý esebinen qorshaǵan ortaǵa emıssııa tómendetildi. Eli­mizdiń munaıly óńirleri Atyraý, Mańǵystaý, Ba­tys Qazaqstan, Aqtóbe jáne Qyzylorda oblysta­rynda qaldyqty paıdaǵa jaratý boıynsha oń nátıjege qol jetkizilgen. Ekologııalyq apattardyń aldyn alý maqsatynda Kaspıı teńiziniń memlekettik óńirlik monıtorıng júıesin qurý máselesi pysyqtalýda. Sondaı-aq jabylǵan uńǵymalardyń jaǵdaıyna “joıylǵannan keıingi” uzaq merzimdi monıtorıng júrgizip otyrý qarastyrylady. Kaspıı teńizi qaırańy men shektes aımaqtardyń lastanǵanyn eskertý boıynsha is-sharalar júzege asyryldy. Qabyldanǵan “Jasyl damý” baǵdarlamasymen Kaspıı teńizi sýǵa batý aımaqtaryndaǵy munaı uńǵymalary men qoımala­ryn joıý, “Geoaqparattyq júıe – Kaspıı teńizi” aqparattyq júıesin quryp, ony endirý máseleleri boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý kózdelýde. Problema da joq emes. Elimizde óndiris jáne tutyný qaldyqtarynyń jaǵdaıy áli kúnge deıin kúrdeli. Osy oraıda 2011 jyly qaldyqtarmen jumys jasaý máselesin retteıtin zań jobalaryn ázirleý josparlanýda. Byltyrǵy jyly qorshaǵan ortaǵa emıssııa úshin tólemder kólemi 63,6 mlrd. teńgeni quraǵan. Atap aıt­saq, qorshaǵan ortaǵa emıssııa úshin tólemder 48,6 mlrd. teńgeni kórsetse, aıyppuldar, talaptar, sanksııalar, óndirýler 15,0 mlrd. teńge boldy. 2010 jylǵy tabıǵat qorǵaý is-sharalaryn qarjylandyrý jospary 25,5 mlrd. teńgeni qurady. Is júzinde 21,9 mlrd. teńgege tabıǵat qorǵaý is-sharalary qar­jylandyryldy. Kıoto hattamasyn iske asyrý sheńberinde Monreal hattamasymen rettelmeıtin kózderden antropogendik shyǵaryndylardy jáne barlyq parnıktik gazdar absorbsııasyn baǵalaý úshin ulttyq júıe qalyptastyryldy. Sonymen qatar, shyǵaryndylar qys­qartýlaryn aınalymǵa engizýdi, saqtaýdy, alý­dy, tabystaýdy, satyp alýdy, joıýdy jáne aına­lymnan shyǵarýdy naqty esepke alýmen qam­tamasyz etý úshin ulttyq tizilim quryldy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tapsyrysy boı­yn­sha mınıstrlikke qarasty “Qazgıdromet” sebý, ylǵalmen qamdaný merzimderiniń jáne dándi daqyl­dar túsimdiliginiń boljamyn qosa alǵanda, 140 uıymdy ártúrli aqparattyq-boljam ónimderi­men qamtamasyz etedi. Atmosferalyq aýanyń, jer ústi sýlarynyń, jerdiń jáne topyraqtyń sapasyna ekologııalyq baqylaýlar men radıasııalyq monıtorıng júrgiziledi. Bul monıtorıngter Kaspıı teńi­zin­de, Aral teńizinde, Balqash kólinde, Aqtaý teńiz porty arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda, Nura óze­ninde, Shýche-Býrabaı kýrorttyq aımaǵynda, Qazaq­stannyń transshekaralyq ózenderinde júrgiziledi. Onyń nátıjesi boıynsha jer ústi sýlarynyń tótenshe joǵary lastanýynyń 7 jaǵdaıy jáne jo­ǵary lastanýynyń 218 jaǵdaıy tirkelgen. N.Áshimov mınıstrlikte aldaǵy jyly sheshimin tabýy qajet kezek kúttirmeıtin máselelerdi atap kórsetti. Atap aıtqanda, “Jasyl damý” salalyq baǵ­dar­lamasyn iske asyrý úshin munaı sektory kásip­oryndarynyń tabıǵı jáne ilespe gazdy paı­daǵa jaratý baǵdarlamalaryn iske asyrý esebinen shyǵaryndylardy qysqartyp, ekologııalyq taza óndiristi jolǵa qoıý qajettigi týyndap otyrǵandy­ǵyn jetkizdi. Ústimizdegi jyly sý obektilerine tógindiler jóninde “Aınalmaly sýmen qamsyzdan­dyrý týraly” zań jobasyn ázirlep, engizýimiz kerek. Iаǵnı, qaýiptiliktiń ekinshi klasyna jatatyn barlyq kásiporyndarǵa paıdalanǵan sýlaryn ózen- kólder­ge tógýge tyıym salynýy tıis. Bul – “Sý týraly” eýropalyq dırektıvaǵa sáıkes zańnama, dedi Qor­shaǵan ortany qorǵaý mınıstri. Sala aldaǵy jyly sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti jandan­dyr­maq, sonymen qatar oryndaýshylyq tártipti kú­sheıtý basty nazarda bolmaq. Kárim Másimov Qorshaǵan ortany qorǵaý mı­nıstriniń ótken jyly atqarǵan jumystaryna oń baǵa berdi. Sondaı-aq munymen toqtalyp qalmaı, ekologııalyq máselelerdi sheshýde alǵa damý kerektigin jetkizdi. Premer-Mınıstr bir de bir kásiporyn qurylysynyń, tipti memlekettik baǵdarlama sheńbe­rinde bolsa da, sáıkesinshe ekologııalyq saraptama­syz salynýǵa tıis emestigin qadap aıtty. Kárim Má­si­mov bul tapsyrmany oryndaýda úzdik jahandyq tá­ji­rıbeni eskerý kerektigin atap kórsetti. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda Búkilálemdik bank jáne EQDB-ny qosa alǵanda eshqandaı qarjylyq ınstıtýt ekologııalyq saraptamasyz nesıe bermeıdi. Al eski kásiporyndarǵa keletin bolsaq, olardy jańar­týǵa baılanysty, shyǵaryndylar men qaldyqtar jóninde minsiz jospar bolýy kerek, dedi ol. Úkimet basshysy ekologııalyq tólemderdi belgilengen maq­saty boıynsha jumsaý jóninde tapsyrma berdi. Má­sele – ekologııalyq tólemderdiń jergilikti bıýdjetke bólinetindiginde. Jergilikti bıýdjetke qal­dyr­saq, bul tólemderdiń maqsatty túrde ekologııalyq máse­leni sheshýge jumsalýyn zańdy túrde bekitýimiz kerek. Jasyryp qaıtemiz, jergilikti atqarý organ­da­ry bul qar­jyny ekologııany jaqsartýǵa emes, basqa másele­lerdi sheshýge jumsaıtyny ótirik emes, dedi K.Mási­mov. Nemese ortalyqtandyryp, sol boıynsha ekolo­gııaǵa bólinip otyrady. Durysyn zańmen naqty bekitip, basyn ashyp alý kerek. Bul máseleni sheshýge bir aı ýaqyt beremin, dep sózin túıdi Úkimet basshysy. Venera TÚGELBAI.

Alyp fabrıka qaıtadan iske qosyldy

Keshegi keńes zamanynda Se­meıdiń dańqyn arttyrǵan et-kon­servi, máýiti-shuǵa, qurastyr­ma­ly temir-beton kombınattary, se­ment, armatýra zaýyttary, «Bol­she­vıchka» tigin birlestigi, aıaq kıim fabrıkasy sekildi iri kásip­oryndar kóp boldy. Jún óńdeý fabrıkasy da sonyń biri ǵana emes, biregeıi bolatyn. Teginde mal, onyń ishinde negizinen qoı sharýashylyǵymen aı­nalysatyn Semeı óńirinde joǵa­ry­da atalǵan et-konservi kombı­na­ty men jún óńdeý fabrıkasy úshin qajetti shıkizat jetip ar­ty­latyn. Búgingi áńgimemizge oraı munyń sońǵysyna keletin bol­saq, bul óńir jún daıyndap, óń­deý isimen qazan tóńkerisine deıin-aq túbegeıli túrde aına­ly­sa bastaǵan. Sol shaqtyń ózinde teń-teń qoı-eshki júnderi daladan qalaǵa aǵylyp kelip jata­tyn. Sol qısapsyz baılyq túıe­li kerýen, ózen qatynasy arqyly shetelderge tolassyz jónelti­lý­men boldy. Biraq, óńdelip, jýyl­maǵan, kir shaıyry aıyrylmaǵan jún tym arzan baǵaǵa satylatyn. Sondyqtan da óz zamanynyń ká­sipkerleri HIH ǵasyrdyń orta­sy­nan aýa qoldaǵy baılyqty bul­dap ótkizý joldaryn qaras­tyra bastaǵan. Solaısha Semeıde alǵashqy jún jýý kásiporyn­dary quryla bastaıdy. Keıinnen aǵaıyndy Botov degen saýdagerler júndi jýýmen birge, ony suryptaý isine kóńil aýdaryp, óz sharýalarynyń mańyzyn arttyra túsedi. Deı turǵanmen, Semeı óńi­rin­de jún óńdeý isiniń ótken ǵa­syrdyń otyzynshy jyldarynyń ortasynan myqtap qolǵa alynǵa­ny shyndyq. Munyń ózi 1935 jyldyń jazynda Semeıde júndi ystyq sýmen jýý kásipornynyń ashylýyna túrtki bolady. Sodan keıingi jerde bul kásiporyn al­pys jylǵa jýyq ýaqyt dúril­dep turdy. Toqsanynshy jyldardyń ortasynda Semeıge kelgen bir saparynda Elbasymyz atalǵan kásiporyn tynysymen tanysýǵa ýaqyt taba bildi. Sonda Memleket basshysy tarapynan qoıly óńirge mundaı kásiporynnyń qa­jettiligi atap aıtylǵan. Soǵan oraı talpynys ta jasala basta­ǵan. О́kinishke qaraı, jaqsy bastamalar aıaǵyna deıin jetkizilmeı orta jolda qalyp jatty. Sonyń saldarynan bir búıirden álemdik daǵdarys kelip kılikkende fabrıka jumysy toqyrap turyp qalǵan. Abyroı bolǵanda, jýyrda, naqtylap aıtsaq, qańtar aıynyń ekinshi onkúndiginiń ortasynda fabrıkaǵa qaıta jan bitip, iske qosyldy. Shyndyǵynda el táýel­sizdiginiń jıyrma jyldyq merekesi qarsańynda burynǵy alyp kásiporyndardyń qaıtadan iske qosylýy úlken qýanysh. El ekonomıkasyn odan ári saýyq­ty­rý maqsatyndaǵy táýelsizdik ta­­laptarynyń biri de osy emes pe! Fabrıka basshysy, «Kazrýno» AQ-nyń basqarma tóraǵasy Ertis Omarov osyndaǵy ań teri­si-meh tehnıkýmyn bitirgen. Iаǵnı, osy salanyń mamany. Jáne óz mamandyǵymen Taskesken, Aıakóz aýdandarynda jumys istegen. Al odan keıingi jerde «Baı-Ertis» kompanııasynyń dırektory retinde Mońǵolııanyń Baıanólgeı aımaǵynda úsh jyl eńbek etip, osyndaı jún óńdeý fabrıkasyn qatarǵa qosyp kelipti. Taqyr jerden boı kótergen kásiporyn­dy qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etken de ózi. Qaıtadan aıaǵynan tura basta­ǵan fabrıkanyń negizgi aksıoneri de ózi. Al jalpy aksııanyń 49 paıyzy Qazaqstannyń ınvestı­sııalyq qoryna tıesili bolǵan­men olardan ázirge kómek joq. Soǵan qaramastan bular kásiporynnyń osyǵan deıingi sý men jaryqqa qaryzyn jaýyp úlgeripti. Sońǵy eki-úsh jylda jalaqy úshin jınalyp qalǵan qaryz mólsheri 22 mıllıon teńgeni qurasa, sodan endi eki-aq mıllıon qaryz qalypty. Sondaı jedel sharalar nátıjesinde kásiporyn ótken jyldyń sońynda sot sheshimimen bankrot bolýdan aman qalypty. Fabrıka iske qosylǵannan bergi jerde munda jún jýatyn eki máshıne úsh aýysymda úzdik­siz jumys istep tur, deıdi Ertis myrza. Ázirge jumysshy sany toqsan adam kórinedi. Jáne so­nyń basym bóligi burynǵy kadr­lar. Bul burynǵy kadrlardyń óz kásiporyndarynyń bolasha­ǵyna senimderi zor degen sóz. Basqarma tóraǵasy budan keıin ózderiniń bııazy júnmen birge, qylshyq júndi de qabyldap, óńdeýmen aınalysatyndyqtaryn aıtqan. Al búginde qylshyq jún­di óńdeýmen TMD kóleminde eshbir el aınalysyp otyrǵan joq. Sol sebepten de bizdegi bul baǵaly shıkizat eshteńege jaramaı qap-qabymen órtelip jatyr. Qoldaǵy bardy uqsata almaýshy­lyq degen osy. Bolmasa túbit sol qyl­shyq jún quramynda ǵana bar. Taǵy bir seh kıiz shyǵarýǵa laıyqtalyp jasalyp jatqanyn bildik. Al oǵan da suranys kóp. О́ıtkeni, kıiz qazaqy úı men tó­se­nish retinde ǵana emes, Tóten­she jaǵdaılar mınıstrligine de qat taýar kórinedi. Ol órt són­dirý isine de paıdalanylady eken. Sondyqtan kıizge Reseıden de suranys bar ekendigin bildik. Ras, qylshyq júndi óńdeıtin máshıne ábden tozǵan. Sondyqtan ony tezdetip jańalamasa bolmaı­dy. Sonsoń munda qoı júnindegi shaıyrdy aıyratyn qural-jab­dyq ta jýyq arada ornatylmaq. Shaıyr qoı júniniń eki túrinde de bar. Al odan alynatyn lanolın áıelderdiń átirin jasaýǵa tap­tyrmaıtyn shıkizat bolyp ta­bylady. Bul shıkizat bola­shaqta Qytaı men Koreıaǵa valıýtamen satylatyn bolady. Endi bir aı kóleminde kásip­oryn quramyndaǵy burynǵy to­qy­ma fabrıkasy da qaıtadan iske qosylmaq. Onyń da qural-jabdyǵy ázir, tek jóndeýden ótkizý kerek deıdi Erekeń. Sol kezde munda da 80 adam jumys isteıtin bolady. Al kásiporyn ábden kúshine engen kezde mun­daǵy jalpy jumysshy sany 400-500 adamǵa jetpek. Ázirge eń tómengi jalaqy 30 myń teńge kóleminde bolsa, mamandardyń jalaqysy 70-80 myń teńge mólsherinde eken. Shıkizat jaǵy jetkilikti me, degen bizdiń suraǵymyzǵa fabrıka basshysynyń jaýaby ázir bo­lyp shyqty. Abaı, Aqsýat, Aıakóz aýdandarynda qylshyq jún qa­zir­diń ózinde jetkilikti mólsher­de daıyn tur deıdi ol. Onyń biz kılosyn 15 teńgeden alýdamyz. Al birazdan soń bul baǵany 20 teńgege kóteremiz. Tasymalda da kidiris bolmaıdy dep oılaımyz. О́ıtkeni, búginde ár aýyldyń óz kommersanty bar. Olarmen de jumys júrgizip jatyrmyz. Sóz sońynda ol ózderiniń ońdy isterine zor qoldaý bildirgen oblys, qala ákimderine alǵys aıtýdy da umytpaǵan. Endi sol senimnen shyǵý kerek deıdi bul. Sol sebepten budan 75 jyl bu­ryn salynǵan eskirgen qurylys­tyń bári jańalanyp, negizgi ǵı­marat jańadan salynbaq. Fabrıka jumysshylaryna qamqorlyq odan ári óz jalǵasyn tappaq. Aıtalyq, kásiporyn ótken jyly bes adamnyń zeınetaqy qoryna qaryzyn tólep berip, olardyń durystap zeınetaqy alýlaryna qamqorlyq tanytypty. Sonyń tórteýi qaıtadan iske qosylǵan óz kásiporyndarynda eńbek etip jatqan kórinedi. Bul eńbek ardagerlerin biz jas jumysshylar­dyń tárbıeshileri retinde qurmet tutamyz, deıdi Ertis Edilbekuly. El táýelsizdiginiń jıyrma jyl­­dyq dúbirli merekesi qar­sańynda qaıtadan iske qosylǵan kásiporyn tynysy mine, osyndaı! Dáýlet SEISENULY, Semeı.

Dánekerleý isine – dáıekti kózqaras

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev pen Fransııa Prezıdenti N.Sarko­zı­diń ótken jylǵy Parıjdegi kezdesýinen soń TOTAL E&P mu­naı kompanııasynyń bas dı­rektory Iv-Lýı Darrıkarrer keleshekte Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti negizinde dánekerleý óndirisi ma­man­darynyń oqyp, halyq­ara­lyq sertıfıkat alýyna múm­kin­dik beretin Qazaqstan dáne­kerleý ınstıtýtyn ashý jospa­ry jaıynda baıandaǵan bola­tyn. Munyń aldynda, atap aıt­qanda, 2009 jylǵy 4 jeltoq­san­da ótken Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdenti ja­nyn­daǵy Shetel ınvestor­lary keńesiniń 22-shi oty­rysynda Elbasy Qazaq­standa TOTAL munaı kom-pa­nııasymen birlese oty­ryp, ulttyq dánekerleý ıns­tıtýtyn ashý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Metaldy dánekerleý – bul ónerkásiptik ındýs­trı­ıa­nyń barlyq salasynda der­lik kezdesetin biregeı ju­mys úderisi. Qazirgi kezdegi dá­nekerleý tehnologııalary jer betinde, sýdyń astynda jáne ǵa­rysh­ta birneshe mıkronnan eki metrge deıingi qalyńdyqta nebir túrli metalldar men basqa da ma­terıaldardy biriktirýge múm­kin­dik beredi. Úsh dánekerleý tehno­lo­gııasy medısına tájirıbesin­de, sonyń ishinde kóz mıkrohı­rýrgııasynda qoldanylady. Munaı jáne gaz óndirý, taýken jáne metallýrgııa salalary qar­qyn­dy damı túsýine baılanysty qurylysqa qajetti metall qu­ryl­ǵylaryn óndirý, mu­naı-gaz keshenine arnalǵan ótkiz­gish qu­byrlar men rezervýarlar (munaı qoımalary)  qurylys­ta­ryn salý, máshıne jasaý  órken­deýde. Osy jaǵymdy qubylys­tar tehnolo­gııalyq úderisterdi, ba­qy­laý ádis­terin qoldanýda jáne ju­mysshy kadrlar men bilikti mamandar daıarlaýda halyqara­lyq tá­­ji­rıbeni esepke ala otyryp, qa­zirgi zamanǵy ǵylymı negizdel­gen tásil­derdi paıdalanýdy talap etedi. Munaı-gaz kesheniniń nysan­da­ryn salýda dánekerleý ju­mys­tary úlken kólemde oryndalady. Metallýrgııalyq jáne taý-ken ón­­dirisi kásiporyndarynda jabdyq­tar­dyń bólshekterin jóndeý ju­mys­tary eritý jáne dánekerleý arqyly júrgiziledi, jylý elektr­stansalarynda montajdaý ju­mys­tary men jóndeý jumystary tolyǵymen dánekerleý arqyly atqarylady.  О́nerkásiptik jáne azamattyq nysandardyń  birde- biri dánekerleý jumysynsyz sa­lyn­baıdy. Máshıne qurastyrýda kóptegen jyldar boıy avtomatty jáne robottandyrylǵan dáneker­leý ádisi qoldanylady. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń  atalǵan  tap­syr­ma­syn oryndaý úshin jumys toby qu­rylyp, onyń quramyna  TOTAL kompanııasynyń, QR BǴM Ǵylym komıtetiniń jáne Munaı jáne gaz mınıstrliginiń ókilderi endi. Olar elimizdiń aldyńǵy qatarly úsh tehnıkalyq joǵary oqý or­nynda – Q.Sátbaev atyndaǵy QazǴTÝ, QarMTÝ, Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýty, sondaı-aq Aqtaý, Atyraý qalalaryndaǵy dánekerleýshilerge arnalǵan oqý ortalyqtarynda, Astana qala­sy­nyń lokomotıv, Qaraǵandy metall qurastyrý zaýytynda,   ERSAI Qazaqstan-Italııa fırmasynyń ón­­diristik bazasynda bolyp, Qara­ǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetine  tańdaý jasady. Bul kezdeısoq tańdaý emes edi. Ýnıversıtet rektory Arstan Ǵazalıevtiń bastamashylyǵymen   teńdesi joq oqý-materıaldyq ba­za­sy qurylyp, myqty kadrlyq kúsh jınaqtaldy. «Dánekerleý já­ne quıý óndirisi» kafedrasy ashyldy, ol  AQSh, Shvesııa, Italııa, Fınlıandııa, Reseı jáne Ýkraınada óndirilgen sońǵy úlgi­degi dánekerleý jáne mýltıme­dııalyq oqý jabdyqtarymen jab­dyqtalǵan. Bul oqý orny 1965 jyldan bastap, «Dánekerleý óndirisiniń jabdyqtary men tehnologııasy» mamandyǵy boıynsha ınjenerler daıarlap keledi, al 2004 jyl­dan bastap  «Máshıne qurastyrý» birlesken mamandyǵynyń sheńbe­rinde «Dánekerleý óndirisiniń jabdyqtary men tehnologııasy» traektorııasy boıynsha bakalavr­lar men magıstrler bilimin te­reńdetedi. Osy jyldar ishinde máshıne qurastyrý zaýytta­ryn­da, ártúrli ónerkásiptik nysan­dar qurylysynda, barlyq metall qurastyrý zaýyttarynda, magıs­traldy ótkizgish qubyrlar qury­lysynda jumys istep júrgen 2500 dánekerleýshi mamandardy oqytyp shyǵardy.  Mysaly, ýnıversıtet túlekteri «ERSAI» JShS, «Munaıqurylysservıs» JShS, «ArselorMıttal Temirtaý» AQ, «Qazaqmys» korporasııasy» JShS, «Montaj arnaıy qurylysy» JShS, «IMSTALKON» AQ, «Lokomotıv-qurastyrý zaýyty» AQ syndy iri kompanııalarda, so­nymen qatar, Qazaqstannyń, Reseı men alys shetelderdiń kópte­gen energetıkalyq jáne metal­lýr­gııa­lyq kásiporyndarynda ju­mys isteıdi. 40 jyldaı buryn elektr doǵa­sy jáne elektr shlagy dánekeri men eritindisi, plazmaly eritý, mo­dýldengen toqpen dánekerleý, dánekerlik japsarlaýdy magnıttik baqylaý boıynsha dánekerleý úderisteriniń túbegeıli zertteýleri júrgizilgen bolatyn jáne kásiporyndar úshin sharýashylyq kelisim negizindegi jumystar kóp­tep oryndaldy. Dánekerleý teh­no­logııasynda  ǵalymdardyń  30-dan astam  ónertapqyshtyq usy­ny­sy  patentteldi jáne 300-ge jýyq maqala jarııalandy. Dánekerleý  jáne qalypty baqylaý boıynsha 13 respýblıkalyq konferensııa ótkizildi.  Ýkraına UǴA E.O.Pa­ton atyndaǵy elektrmen dáneker­leý ınstıtýty, N.E.Baýman atyn­daǵy MMTÝ jáne Gýbkın atyn­daǵy MMHI sııaqty iri zertteý ortalyqtarymen ǵylymı baıla­nys­tar ornatylǵan. Bul ortalyq­tarda ár jyldary QarMTÝ dá­nekerleý kafedrasynyń meńgerý­shileri T.G.Shıgaev, V.A.Danılov, I.A.Bartenev, dosentter V.I.Bo­chenın men Ch.A.Saǵynovtar ózde­ri­niń dıssertasııalyq eńbekterin júzege asyrdy. Atalmysh jobany damytý maq­satynda birneshe kezdesýler ótki­zil­di, onyń ishinde  2010 jyldyń maýsym aıynda Qazaqstannyń Fran­sııadaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi Nurlan Dánenovpen Parıj qalasynda, Fransııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Jan-Sharl Bertonemen Astana qalasynda kezdesýler bolyp ótti. QarMTÝ-ge Fran­­­sııa­nyń Dánekerleý ınstıtýty­nyń ókilderi, halyqaralyq dırektor Paskal Rýssel, keńesshi Mıshel Rýsso jáne kommer­sııalyq dırektor Brýno Kar­sher­diń, bas sarapshy Patrık Lan­­tıneniń jetekshilik etýimen TOTAL kompanııasynyń dele­gasııasy keldi. Olardyń  2010 jyldyń tamyz-qyrkúıek aıla­ry ishinde QarMTÝ dánekerleý kafedrasynyń meńgerýshisi I.A.Bar­tenevpen birlese otyryp júr­gizgen belsendi jumysynyń ná­tı­jesinde Dánekerleý ınstı­tý­ty­nyń tujyrymdamasy, jumys baǵdarlamasy daıyndaldy, bıznes-jospar qurastyryldy. Dánekerleý óndirisi men ǵy­lymyn damytýdyń álemdik tá­ji­rıbesin, ónerkásip salasynda damyǵan elderdiń kadrlar daıyn­daý men dánekerleýdiń maman­dan­dyrylǵan ınstıtýttary qyz­metiniń  tájirıbesin eskere oty­­­ryp, Qazaqstan Dánekerleý ıns­tıtýty tómendegideı jumys túrlerin basshylyqqa almaqshy: – qazaqstandyq ındýstrııa múd­desindegi jumystar men zert­­teýler; – barlyq deńgeıdegi jáne biliktiliktegi dánekerleý quramyn kásiptik oqytý jáne attestasııalaý; –qazirgi zamanǵy dánekerleý jabdyqtaryn, tehnologııalary men materıaldaryn engizý boıyn­sha ınjenerlik-tehnıkalyq ju­mystar men qyzmetter; – dánekerleý konstrýksııa­la­ryn qalypty baqylaý jáne barlaý; – esepteýler, jobalaýlar, saraptama jáne keńester. Qazaqstan Dánekerleý ıns­tı­týtynyń qurylymy dáneker­leý óndirisiniń mamandaryn daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý bo­ıynsha mamandandyrylǵan ǵy­lymı jáne oqý bazasy bar jetekshi ınstıtýttan jáne jo­ǵary dárejeli dánekerleýshiler men dánekerleý nusqaýshylaryn daıar­­laýdyń oqý nemese trenıngtik ortalyqtary túrindegi fılıal­darynan turatyn bo­lady. Onyń ústine Qazaqstannyń dánekerleý ınstıtýty bola­shaq­­ta  elimizdi Halyqaralyq dáne­kerleý ınstıtýtynda resmı túr­­de beınelep, otandyq bar­lyq uıym­dar men osy salanyń ókil­derin biriktiretin bolady. Ha­lyq­aralyq dánekerleý ıns­tıtý­tynyń baǵdarlamalary bo­ıyn­sha kadrlar daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdy (halyqaralyq dáne­kerleýshi-ınjener, halyq­­ara­lyq dánekerleýshi-tehnık já­­ne ha­lyqaralyq dáneker­leýshi) jú­zege asyratyn bolady dep josparlanýda.  Dánekerleý ınstı­tý­tyn ashý jónindegi ju­mys­tarǵa Bilim jáne ǵylym  mınıstrligi   basa kóńil bólip otyr. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy.

«Birtutas áýe» júıesi

25 qańtarda Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstri Ábilǵazy Qusaıynov «Lokhıd Martın» korpora­sııa­­synyń ókilderimen kezdesti. Májilistiń basty maqsaty – elimizdiń áýe keńistiginde «birtutas áýe» qurý jobasyn júzege asyrý barysyn talqylaý. 2004 jyly «Lokhıd Martın» korporasııasy «Kaza­eronavıgasııa» RMK úshin Astana qalasynda áýejaı qyzmetin baqylaýdyń dıspetcherlik orta­lyǵyn qurý boıynsha tenderdi jeńip alǵan bo­latyn. 2005 jylǵy mamyrda bul júıe resmı paı­dalanýǵa berildi. Nátıjesinde Qazaqstan áýe keńistiginiń 45 paıyzy Astana qalasyndaǵy Skyline tehnologııasynyń negizinde dıspetcherlik basqarý ortalyǵynan baqylanyp keledi. Ortalyqty paıda­lanýǵa bermes buryn «Kazaerona­vıgasııa» RMK qajetti tehnıkalyq mamandar men avıadıspetcherlerdi aldyn-ala daıyndady. Bul tehnologııany engizýdiń kelesi satysy Aq­tóbe qalasyndaǵy áýe qozǵalysyn basqarý ortalyǵyn jabdyqtaý boldy. Al ótken jyly «Lokhıd Martın» korporasııa­sy men «Kazaeronavıgasııa» RMK arasynda Skyline júıesin Almaty qalasyndaǵy jańa dıspetcherlik ortalyqta jáne 12 aerodromdyq aımaqtarda ornatý týraly kelisimge qol qoıyldy. Atalǵan kelisimniń sharttaryna sáıkes, Astana jáne Aqtóbe qalala­ryn­­daǵy dıspetcherlik ortalyqtarda tehnologııa­lyq bazany aýystyrý jáne jańalaý qarastyrylǵan. Osy kelisimniń júzege asyrylýy TMD jáne Ortalyq Azııa aımaǵynda tuńǵysh ret «birtutas áýe» atty áýe qozǵalysyn uıymdastyrýdyń ulttyq júıesin qurýdyń sońǵy kezeńi bolyp tabylady. Aınash ESALI Almaty.

«Parasat» óndiristi órkendetpek

Oblys ortalyǵynda «Parasat» ulttyq ǵylymı-tehnologııalyq holdınginiń tusaý­keseri bolyp ótti. Sharaǵa oblys ákimi Ba­qytjan Saǵyntaev, Parlament Máji­li­si­niń vıse-spıkeri Vladımır Bobrov pen Májilis depýtaty Meıram Pishembaevtar qatysty. Qazirgi kúni qaı salada bolmasyn básekege qabilettilikti kóterý úshin eski óndiristi jańǵyrtyp, úlken múmkin­dik­ter­ge qol jetkizer sát keldi. Bul úshin ne isteý kerek? Ǵylymnyń óndiriske, ómirdiń barlyq salasyna qadam basýy qajet eken. Oblys ortalyǵyna kelgen ulttyq ǵylymı-tehno­logııalyq holdıng ǵalymdary osylaı deıdi. Jekeshelendirilý jyldary ǵylymmen baı­la­nys úzilip qaldy dese de bolady. Mine, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin El­basy elimizdiń ekonomıkanysyn órken­de­tý úshin údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrýdy tapsyr­ǵany belgili. Al, ınnovasııa degenińiz ǵylymsyz aıaq baspaıdy. Sondyqtan óndiristi óńirge at­ba­syn burǵan «Parasat» ulttyq ǵylymı-teh­no­logııalyq holdıngi otandyq ǵylym­nyń jetistikterin elimizdegi óndiristerge belsendi túrde engizýdi qoldaıdy. Hol­dıng­tiń basqarma tóraǵasy Nuraly Bek­turǵanovtyń aıtýynsha, 12 ınstıtýttan turatyn holdıng osydan bir jarym jyl buryn qurylypty. Holdıng ǵalymdary ekonomıkanyń ár sala­sy boıynsha qolda­nysqa engizýge turarlyq ǵylymı tabys­tar­ǵa qol jetkizgen de kóri­nedi. Máselen, geografııa ınstıtýty óndi­risti óńirge 6 ınnovasııalyq joba usynýda. Olardyń ishinde ekonomıkalyq, ekologııa­lyq, tabıǵı qazbalardy paıdalaný boıynsha óńirdiń múmkindikterine saı atqarylatyn jumys­tar da bar. Holdıng ókilderi ener­getıka, farmasevtıka, jylý óndirisi, elek­trondy bilim berý sekildi túrli salalaryna nazar aýdardy. Bul kúnderi Qara­ǵandynyń farmasevtıka kásiporny bizdiń oblystaǵy «Romat» dári-dármek kompanııa­symen birge dáriler shyǵarýdy josparlaýda. Oblys ákiminiń aıtýynsha, bul jaqsy múmkindikti jeke úıleri bar turǵyndary qoldanýda. Ekinshiden, elimizge jyl saıyn shetelderden 1 mlrd. dollarǵa dári-dár­mekter áke­linedi. Elbasy ótken jylǵy Joldaýynda 2014 jylǵa deıin dári-dár­mekke degen suranystyń 50 paıyzyn otan­dyq óndiris óteýi kerek degen talap qoıdy. Bul sala da ǵylymı jańalyq kútedi. Oblys or­talyǵyndaǵy alıýmınıı zaýyty glınozem óndirisinde ǵalymdar joba­lary arqyly kóptegen jo­ba­lardy júzege asyra alady eken. My­saly, ótken jyly óńirde ındýstrııalandyrý kartasy boıynsha tehnı­kalyq qaı­ta jaraq­tan­dyrýǵa qa­tys­­ty 17 joba iske qo­syldy. Farıda BYQAI, Pavlodar.

Jer – asyraýshymyz

Biraq, salǵyrttyq saldarynan ol tozyp barady

Qazaqstan joǵary markaly av­to­kólik shyǵarsa da, ushaq quras­tyrsa da dúnıejúzilik rynokta “Mersedester” men “Boıngter” tur­­ǵanda óz buıymyn qymbat ba­ǵaǵa buldaı almaıdy. Jeńil óner­kisip salasynda da tyrashtanyp jatyrmyz. Sonaý bir jyldary Shymkentte vıse-mınıstrler, óń­keı jas jigitter jınalyp keleli jıyn ótkizgen. Jartysynan kóbi shetelderdiń keýde qatarly oqý oryndaryn támamdaǵan, álemdik saý­­danyń parqyn biletin, biraq bá­ri qazaq bola tura oryssha sóı­leı­tin jigitter maqta klasterine baı­lanysty jeńil ónerkásipti  órken­detýge baılanysty oılaryn aıtty. Matany altyn jippen ádip­teseń de buryn rynokta eshkimge tanylmaǵan Qazaqstannyń maq­­ta­synan tikken kastıým-shal­bar­dy syrt eldiń tutynýshylary japa-tarmaǵaı satyp almaıdy. Sonda bir jas vıse-mınıstr  “taýarymyzdy ótkizý úshin álemge áıgili fırmanyń brendin satyp alaıyq” degen. Sol  otyrys kóbik sóz bolyp qaldy. Sebebi kóp qoı. Shymkentte “Elastık” degen fırma bar. Baıaǵy ataqty “Voshod­tyń” murageri. Shetelden qondyr­ǵy­lar ákelip, shulyq toqyǵan. Qoı­malarynda taý-taý bolyp úıilip jatyr. О́ıtkeni, Qytaıdan ákelin­gen, toqylýy jaqsy, baǵasy “Elas­tıktiń” óniminiń jarty qunyndaı ǵana shulyqtar ótimdi bolyp tur. El árıne, sońǵysyna qolyn so­zady. Naryq zańy eshkimge táýeldi emes. Bul Qazaqstan óner­kásip salasynda eshteńe óńdirmesin degendik emes, básekege qabiletti bo­lýdyń joldaryn izdestirýde sha­lys basýǵa bolmaıtyndyǵyn baı­qa­tady. Árıne, aýyzdy qý shóppen súrtýge bolmaıdy. Tabysty ju­mys jasap jatqan ónerkásip­terimiz kóp. Alaıda, Qazaqstannyń bola­shaqta dúnıe júziniń alpaýyt elderimen talasqa túse alatyndaı jaǵdaıy – aýyl sharýashyly­ǵynda. Aýyl sharýashylyǵy dege­nińiz eń birinshi kezekte – jer. Sýar­maly jáne egistik, jaıy­lymdyq. Ǵalymdar Qazaqstanda búginde 19 mıllıonǵa jýyq usaq mal bar deıdi. Al, kórshi Reseıde, 150 mln. halqy bar alpaýyt mem­lekettiń usaq maly 20 mln. tóńi­reginde ǵana. Jyl saıyn basy Bra­zılııadan tartyp dúnıe júzi­nen et satyp alyp otyrǵan Reseı túbinde kórshi Qazaqstanǵa kúni túspeıdi demeýge bolmaıdy. Qazir dúnıe júzinde azyq-tú­lik tapshylyǵy qatty baıqa­lýda. Osy rette Qazaqstannyń astyǵy altynmen baǵalanady. Ońtústik­pen qudaıy kórshi, keıde toń-te­ris minez tanytyp qoıatyn О́zbek­stannyń ózi Ortalyq Qazaqstan­nyń unynsyz nanyn tandyrǵa jaba almaıdy. Ár jaǵyndaǵy mem­leketterdi osy sanatqa qosa berińiz. Iаǵnı, Qazaqstannyń álem­dik rynoktaǵy ornyn aıqyn­daıtyn túbinde osy aýyl sharýa­shylyǵy bolady. Biraq, osyn­shama baılyqty tartý etip otyr­ǵan Jer-Ananyń qadirine jete alyp júrmiz be?! Ońtústikte Maqtaral degen aýdan bar. Kezinde quba shól bolǵan jer Keńes ókimeti kezinde ıgerilip Myrzashól atanǵan. Úsh júz myńdaı halyq turatyn osy Maqtaralda jerdiń quny at ba­syndaı altynmen teń. Jazdy kún­gi aptaptarda 50 gradýs ystyq­qa deıin baratyn ýaqyttar bolady. El jappaı maqta ósiredi. Baǵa jaq­sy bolǵan jyldary aýyzy maı­lanyp qalady. Lıverpýl maqta bırjasy baǵany tómen urǵanda júdep-jadaıdy. Sonda da maqta egý – ata kásibi. Usaq sharýalar 1-5 gektar aralyǵynda jerdi pyshaq ústinen bólip alǵandyqtan osy azǵantaı jerde aýyspaly egistik degen bolmaıdy. Jońyshqa – topyraq quramyna azot, fosfor sińiredi. Qunarlyǵyn kóteredi. Muny dıqan bilmeıdi emes. Birer jyl azǵana jerine jońyshqa eger bolsa túk paıda tap­paı qalamyn, otbasymdy asy­raı almaımyn dep qorqady. Sa­lys­tyrmaly túrde alsaq, 2000 jyldan beri jońyshqanyń mólshe­ri arada onshaqty jyl ótkende 75 paıyzǵa deıin kemigen. Sonyń saldary jerdiń qunarsyzdanýyna, sorlanýyna ákelip jatyr. Egistik jerler ıgerilmeýde.  Maqtaralǵa barsańyz kóshe boıyndaǵy jer­lerdiń ózine maqta egilgenin baı­qaı­syz. Monodaqyl bolǵandyqtan munyń túbi Myrzashóldi túk ta­tyrmas shólge aınaldyrmaı ma degen qorqynysh ta uıalaıdy kóńilge. Munyń bir joly – usaq sharýalar­dy irilendirý. Sonda ǵana aýyspa­ly egistikke jol ashylady. Biraq, bireýge qaraǵannan aýyzy kúıip qalǵan usaq dıqandar mundaı táýe­kelge bara almaı otyr. Biz osyndaı máselelermen Oń­tústik Qazaqstan oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń bas­ty­ǵy Sozaqbaı Ábdiqulovqa joly­ǵyp edik. Sozaqbaı Isauly oblys boıynsha jalpy egistik jer kólemi 931 myń gektar quraıtyndyǵyn aıtady. Onyń ishinde sýarmalysy 434 myń gektar. 931 myń gektar jerdiń paıdalanbaı jatqan egistik jer kólemi 189 myń 464 gektar eken. Osynyń 86 myń 179 gektary sýarmaly jer. Basqarma bastyǵy sýarmaly egistik jerlerdiń paıda­lanylmaý sebepterin bylaısha tarqatyp berdi. Jerdiń tuzdanýy men batpaqtanýynan 15 myń 417 gektar paıdalanylmaı jatsa, sý jetispeýshiliginen 20 myń 694 gektar, sý júıeleriniń isten shyǵýy­nan 30 myń 730 gektar, basqa da sebeptermen iske jaramaı jatqan sýarmaly jer kólemi 19 myń 338 gektar eken. Egistik jerlerin eń kóp paıdalanbaı jatqan aýdandar men qalalardyń paıyzdyq mólshe­rin de aıtyp berdi. Dátke qýat etetinimiz, memlekettik “Jol karta­sy” boıynsha sýarmaly jáne egistik jerlerdiń biraz mólsheri qalypqa keltirilip jatyr. Jerdiń qunarsyzdanýyna qar­sy oblystyq ákimdikte jandy ju­mystar júrgizilýde. Bul oraıda oblys ákiminiń birinshi oryn­basa­ry Berik Ospanov tómendegideı jáıtterdi habarlaǵan. Oblystyń Maqtaral aýdanynda keıingi jyl­dary agroqurylymdardyń usaqty­ǵyna baılanysty aýyspaly egistik saqtalmaı, jerdiń qunarlylyǵy tómendep, maqta daqylynyń túsi­mine de teris áserin tıgizdi. Maqta daqylynyń úles salmaǵy barlyq egis kóleminiń 69%, al jońysh­qa­lyq 4%  ǵana qurady. Oǵan qosym­sha jerdiń sorlanýy baıqalyp, tik drenajdy uńǵymalardyń úzilissiz jumys isteýi buzyldy. Sońǵy jyldary maqta monodaqylǵa aı­na­lyp, jerdiń qunarlylyǵy tó­men­dep, túrli aýrýlar men zııankester molaıdy. Sonyń saldarynan, ónimdilik jyldan-jylǵa tómen­deýde. Atalǵan jaǵdaılardy eskere otyryp, Ońtústik Qazaqstan obly­synyń 2009-2011 jyldarǵa ar­nal­ǵan áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýynyń birinshi kezektegi is-sha­ralar jospary qabyldanyp, egin alqaptarynyń tıimdi kurylymyn qamtamasyz etý, aýyspaly egis aı­nalymyn engizý jáne óńirlik ma­mandandyrý maqsatynda aýyl sha­rýashylyǵynyń egis alqapta­ryn ártaraptandyrý jumystary júr­gizilýde. Ǵylymı-zertteý ınstı­týt­tardyń usynystary boıynsha barlyq egis kóleminiń 25-30%-y jonyshqalyq, 50%-y maqta bolýy tıis. Ońtústik Qazaqstan oblysy­nyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýy­nyń birinshi kezektegi is-sharalar josparynda oblysta maqta daqy­lynyń egis kólemi 2010 jyly 123,3 myń ga, 2011 jylǵa 111,0 myń ga egý mejelengen. «Jol kartasy» boıynsha 44,3 myń ga jer aınalymǵa kosylýyna baıla­nysty 2011 jyly maqta 135,5 myń gektarǵa egiledi. Egis kurylymyn ártaraptandyrý maqsatynda, maq­ta­nyń egis kólemin qysqartyp, onyń ornyna kókónis, baqsha, kartop, jońyshqa, dándik júgeri da­qyldaryn egý usynylýda. Maqta salasynda jańa tehnologııalardy, onyń ishinde bıokonteıner maqta zııankesterimen bıologııalyq kúres ádisin, tamshylatyp sýarý tásilde­rin endirý jumystary qolǵa aly­nýda. Maqta zııankesterimen bıo­logııalyq ádispen kúres júr­gizý úshin Maqtaral aýdanynda 13 bıolaboratorııa jumys jasaýda. So­nymen qatar, Maqtaral aýda­nynda bıomaterıaldar daıyn­daıtyn bıofabrıka salý kózdelýde. Qazirgi ýaqytta «Jańa aýyl» aýyl ákim­diginde ornalaskan ǵımaratqa teh­nıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasaý jumystarynyń joldary karastyrylýda. Oblys ákiminiń birinshi oryn­ba­sary aýdandaǵy 18994 agroqu­rylymdardy irilendirý jumys­tarynyń josparlanǵanyn aıtady. Sonymen qatar oblysta tik dre­najdardy, qashyrtqylardy memlekettik menshikke alý, kollektor-qashyrtqylar jáne tik drenaj­dardyń jumysyn retteýdi uıym­dastyrý jumystary qolǵa alynyp jatyr. Biz negizinen bir aýdanǵa ǵana qatysty problemalardy sóz ettik. Elbasymyz ońtústikke kelgende mundaǵy ekonomıkanyń negizgi tini shaǵyn jáne orta kásipkerlik ekendigin aıtqan. Iаǵnı, dıqan men sharýaǵa qatysy ábden bar. Qazaq­stannyń álemdik rynokqa negizinen aýylsharýashylyq ónimde­rimen kiretindigin álimiz jetkenshe aıtqan boldyq. Ol Jer-Ananyń nesibesine baılanysty. Son­dyq­tan, jerdi qunarsyzdandyrýǵa jol berýge bolmaıdy. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.

«Nurqadamǵa» jiger bergen júzdesý

Ár jyldyń ózindik júgi, artar jaýapkershiligi bolady. Táýelsizdik tabaldyryǵyn at­ta­ǵan  kez kim-kimge de ystyq. Sodan beri 19 jyl syrǵyp ótipti. Táýelsizdik alǵaly qıyn­dyq pen tabys, qýanysh qatar júrdi. Talaı jetistikterge qol jetti. Qoǵam damýynda oń ózgerister órken jaıdy. Aýyl sharýashyly­ǵyndaǵy refor­maǵa oraı sharýa qojalyqta­ryn qurý bastaldy. Sol sátte Elbasynyń tyń bastamasyn qoldaǵandardyń biri – Qońysbek Tolybaev. Ol Kerbulaq aýdany Shoqan aýyly­nan «Nurqa­dam» sharýa qojalyǵyn qurdy. Jeke sharýashylyq qurý týraly zań qabyl­danǵanda aldymen onyń paıdasyn elep, ekshedi. Eseptedi. Múmkindikti paıdalansa, ájep­táýir kiris túsetinin bilgen soń, bel sheship, sharýaǵa kirisken. Shoqan aýylynyń irgesindegi qora-jaıǵa ujymshardan bir otar qoı alyp, jeke shyǵa­dy. Kómektesetin aýyldastary da tabylyp, bankten 100 myń rýbl  nesıe alyp, 600 bas qoı, mal qorasyn, birneshe júk kólikterin satyp alady. Bir jyldaǵy paıdamen qaryzyn jabady. Birte-birte eńbegi eselenedi. Sharýa qoj