Alyp elmen jarastyqtyń ónegeli qyry

Elbasynyń Qytaıǵa memlekettik sapary osy elmen yntymaqtastyqtyń Qazaqstan úshin tıimdi jańa kókjıegin aıqyndady

Budan buryn habarlaǵanymyzdaı, keshe Pekınde Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna memlekettik sapary resmı túrde bastaldy. Strategııalyq áriptes retinde Qytaı jaǵy bul saparǵa erekshe mán berýde. Sebebi, eki eldiń arasyndaǵy qarym-qatynas jyldan jylǵa artyp, saýda-ekonomıkalyq baılanystar nyǵaıa túsken shaqta elderdiń birinshi basshylarynyń mundaı saparlarynyń eki jaqqa da bereri mol bolatyndyǵy túsinikti.

Suńǵat ÁLIPBAI – Pekınnen.

Eger jýrnalıst retinde óz tanym-túısigimizben aıtatyn bol­saq, Qytaı úshin Qazaq­stannyń Eýropa men Azııanyń túıiser tusyndaǵy altyn kópir retinde geo­grafııalyq ornalasýynyń, qýat­ty energetıkalyq múm­kin­diginiń, túr­ki, musylman áleminde kózge túse bastaǵan abyroıly bedeliniń, beıbit te júıeli damyǵan ómi­riniń, álemniń kóptegen al­dyńǵy qatarly elderimen strategııalyq áriptestiginiń mańyzy zor. Al Qazaqstan úshin Qytaıdyń mańyzyn «alyptyń aty – alyp» degen bir-aq aýyz sózben tú­sin­dirýge bolar edi. Onyń ústine jáı alyp emes, óziniń qazirgi damý qýatymen HHI ǵasyrda nebir keremetterdi týyndatýǵa aınal­ǵan, halyqaralyq ekonomıkanyń damý bolashaǵyna óziniń aýyr sal­maǵymen áser etýge kirisken álemdik deńgeıdegi alyp. Qa­zaq­stan energetıkalyq jáne aýyl sharýashylyǵy resýrstaryna baı, olardyń eksportyna múddeli el retinde, mine, osy alyptyń qýa­tynan nár alýǵa tıis. Qysqasy, Qytaımen tatý kórshiliktiń, alys-beris, barys-kelistiń Qazaq­stan úshin mańyzy zor. Reti kelip turǵan soń alyppen alys-beristiń mańyzy qandaı bolatyndyǵyna eki úlken tarıhı mysal keltire keteıik: Eń birinshi eske túsetini – osydan birneshe ǵasyr buryn Qytaıdan bastalyp, qazaq dalasyn basyp ótip baryp, Parsy shyǵanaǵyna qaraı bet tú­zegen ataqty Jibek joly. Jibek jolynyń gúldengen kezeńi bizdiń ata-babalarymyzdyń da dáýir­le­gen tusy bolǵandyǵyn, bul jol olardy sol zamannyń ózinde halyqaralyq saýda baıla­ny­syna qosqandyǵyn tarıhshy­lar jaqsy biledi. Araǵa ǵasyrlar salyp baryp óz táýelsizdigine ıe bolǵan elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kókeı­kesti murattarynyń biri osy kıeli joldy jańa zaman beınesinde qaıta jandandyrý bolyp otyr­ǵandyǵyn Qazaqstanda júr­gi­zilip jatqan qazirgi isterge qarap oıly oqyrman qaýym jaq­sy túsiner dep senemiz. Bul joldyń tarıhı ǵana emes, bolashaǵymyzdan da alar mańyzy týraly Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń “Qa­zaqstan ekonomıkalyq, áleý­met­tik jáne saıası jedel jańarý jo­lynda” atty halyqqa Jol­daý­yn­da: “HV ǵasyrdyń sońyna deıin Ortalyq Azııa álemdik ekono­mı­kanyń mańyzdy óńiri bolyp keldi. Bizdiń óńirimiz Shyǵys pen Batysty jalǵastyryp jatty. Halyqtar aýmaqtar men ulttarǵa bólingen joq. Jibek jolynyń saıabyr tartýy Ortalyq Azııany mesheý shet aımaqqa aınaldyrdy. Táýelsizdik alǵanymyzdan keıin sońǵy 500 jylda alǵash ret biz­diń óńirimiz álemdik ekonomıka úshin qaıtadan ekonomıkalyq ma­ńyzǵa ıe boldy. Biz ózimizdiń tran­zıttik múmkindikterimizdi ny­ǵaıtyp kelemiz, álemdik rynokqa baǵaly taýarlar – munaı, gaz, ken, aýyl sharýashylyǵy shıki­zatyn shyǵaratyn óńirge aınala bastadyq. Qazirdiń ózinde shamamen kóne Jibek jolynyń boıy­men ótetin HHI ǵasyrdyń jańa munaı-gaz qubyrlarynyń, avto jáne temir joldarynyń sulba­la­ry aıqyndala bastady”, dep dóp basyp aıtqan bolatyn. Bizdiń túsinigimizshe, Qazaqstanda Batys Qytaı – Batys Eýropa avtokólik jolynyń salynýynyń, Qytaı­men áriptestik qatynastardy da­mytýǵa degen umtylystyń, mine, osyndaı úlken sebepteri bar. Ekinshi mysal. Alysta jatqan Kanadanyń bizdiń Qazaqstanǵa bir­qatar uqsastyqtary bar. Ekeýi de jerge baı, ekeýi de mıne­ral­dyq shıkizat kózderi men aýyl sha­rýashylyǵy ónimderin syrtqa shyǵaryp otyrǵan el. Taǵy bir uq­sastyǵy, ekeýi de alyp memle­ket­terdiń qasynda ornalasqan. Qazaqstan Qytaı men Reseıdiń ortasynda ornalassa, Kanada AQSh-pen kórshi. Mine, osy uq­sastyq týraly osydan biraz jyl buryn elimizde ótken “Qazaqstan: Batyspen únqatysý” atty halyq­aralyq konferensııaǵa qatysqan Kanadanyń burynǵy Premer-mınıstri Jan Kreten áńgime qozǵaı kele, munyń sebebin by­laı dep túsindirgen bolatyn: “Bú­gin sizderdiń elderińizdiń aldynan keshegi bizder sekildi úl­ken múmkindikter ashylyp otyr. Sizderdiń tabıǵı resýrstaryńyz búkil álemniń nazaryn ózine aýdardy. Sizderdiń geografııalyq ornalasýlaryńyz da el ekono­mı­kasyn nárlendiretindeı óte bir urymtal tusta tur. Meniń elim – Kanada óziniń AQSh-pen kór­shi­ligin basty ekonomıkalyq artyq­shylyǵyna aınaldyra bildi. Árıne, alyppen kórshi bolý ońaı emes. Degenmen, búgingi jahan­dyq ekonomıkada halyqaralyq saýda men onyń barlyq tıimdi jaqtary týraly áńgime qozǵalyp jatqanda geografııalyq ornalasý jóninde adasýlarǵa oryn bol­maýy tıis. Onyń ústine sizderdiń geosaıasattaǵy mańyzdylyqta­ry­ńyz álemniń kóz tikken osy bir núk­tesinde óte mańyzdy ról oı­naı alatyndyqtaryńyzdy bildiredi”, degen edi. Bul áńgimeniń bar­lyǵyn alyppen kórshi bolý­dyń qanshalyqty mańyzdy ekendigin ashý úshin ǵana emes, eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardy damytýǵa ekijaqty múddeliktiń sebep-saldarlaryna úńilip kórý úshin de qozǵap otyrmyz. 1995 jyldyń 8 aqpanynda QHR Úkimetiniń málimdemesi ar­qy­ly Qytaıdyń Qazaqstanǵa qaýip­sizdik kepildigin berýi, 1999 jyl­dyń 23 qarashasynda shekaralyq máselelerdi túbegeıli retteý týraly Birlesken kommıýnıkeniń qabyldanýy, 2002 jyldyń 10 mamyrynda Qazaqstan-Qytaı mem­lekettik shekarasyn demarkasııalaý týraly hattamaǵa qol qoı­ylýy, 2006 jyldyń 20 jel­toq­sanynda Qazaqstan – Qytaı memlekettik shekarasynyń rejimi týraly QR men QHR arasynda kelisimniń jasalýy, 2001 jyl­dyń 12 qyrkúıeginde trans­she­ka­ralyq ózenderdi paıdalaný men qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtas­tyq týraly kelisimge qol qoıy­lýy, 2002 jyldyń jeltoqsa­nyn­da Tatý kórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly kelisim-sharttyń dúnıege kelýi, 2005 jyldyń shildesinde Strategııa­lyq áriptestikti ornyqtyrý men damytý týraly birlesken dekla­rasııanyń jarııalanýy, 2006 jyl­dyń jeltoqsanynda HHI ǵa­syr­daǵy yntymaqtastyq strategııa­sy men ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyqty damytý tujyrymda­ma­sy­nyń ómirge kelýi, 2007 jyl­dyń tamyzynda Ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryndaǵy yntymaqtastyq baǵdarlamasy­nyń qabyldanýy eki el arasyn­daǵy saıası qarym-qatynastar­dyń júıeli túrde alǵa basyp kele jatqandyǵyn aıǵaqtaıdy. Mine, osylardyń barlyǵy eki eldiń joǵary basshylyǵynyń osyǵan deıin bolǵan sandaǵan kezdesýleri men ózara dostyq pen syı­lastyq jaǵdaıynda júıeli kelis­sózder júrgizýleriniń jemisti nátıjesi. Al endi saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastarǵa keletin bol­saq, Qytaı Qazaqstannyń ha­lyqaralyq saýda áriptesteri­niń arasynda Eýropa Odaǵynan keıingi ekinshi orynda tur. Sol sekildi Qazaqstan da Qytaıdyń TMD-daǵy saýda áriptesteri ara­synda Reseıden keıingi ekinshi oryndy enshilep otyr. Qazaqstandyq statıstıkalyq málimetterge qaraǵanda, eki el arasyndaǵy saýda aınalymynyń kólemi 2008 jyly 12,24 mıllıard dollardy qurasa, munan keıingi 2009 jyly álemdik daǵda­rys áserimen 9,5 mıllıard dol­larǵa tómendepti. Alaıda, Pekınde Qytaıdyń iskerlik qaýym­dastyǵymen kezdesýde aıtylǵan jańa derekter boıynsha eki el arasyndaǵy saýda aınalymynyń kólemi 2010 jyldyń ózinde eki ese ósip, 20 mıllıard dollarǵa jýyqtap qalǵan. Osy sıfr­lar­dyń barlyǵy tatý kórshilik pen strategııalyq áriptestik aıasynda óris alyp otyrǵan alys-beristiń qanshalyqty qarqyndy ekendigin anyq baıqatsa kerek. Al munyń qarapaıym halyqtyń turmys-tir­shiligi men kásipkerliktiń da­mýyna tıgizetin paıdasy orasan. Jekelegen otbasylardyń kór­shisimen tatý aralas-qura­las­ty­ǵynan kórinetinindeı, qashanda bolsa da qatar otyrǵan eki eldiń de bir-birine degen muqtajdyǵy bolady. Olar birinde joqty birinen tabady nemese birindegi basy artyq zatty ekinshisiniń satyp alyp, iske jaratýy arqyly ekinshisine úlken ıgilik keltiredi. Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Qytaı Halyq Respýblıkasyna mem­lekettik sapary, mine, osyn­daı daǵdarystan keıingi damýdyń ser­pindi áleýetin kórsetip otyr­ǵan, eki eldiń saýda-ekono­mı­ka­lyq qatynasy jańa órleý keze­ńi­niń betin ashqan shaqpen tuspa-tus kelgendigin erekshe atap ótpekpiz. Bul kúnniń alǵashqy kezdesýi QHR Halyq ókilderi Búkilqytaı­lyq jınalysy Turaqty komı­tetiniń tóraǵasy (bizdińshe Parlament tóraǵasy) Ý Bangomen bo­lyp ótti. Ý Bango óz sózinde osy memlekettik sapardyń Qytaı ja­ǵy úshin mańyzy joǵary sapar ekenin atady. Eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń qarqyndy da­myp kele jatqandyǵyna toqtala kele, Elbasynyń bul jolǵy sa­pary eki jaqty qatynastarǵa jańa serpin beretindigine senimdi ekendigin aıtty.

Qazaqstan basshysy óziniń jaýap sózinde ystyq yqylaspen qa­byldap jatqan qytaı jaǵyna al­ǵysyn bildire kelip, el táýelsiz­diginiń on toǵyz jyly ishinde Qytaı Halyq Respýblıkasyna osymen on besinshi ret saparmen kelip otyrǵandyǵyn jetkizdi. Kezdesý barysynda birqatar máseleler talqylandy. Munan keıin «Dıaoıýıtaı» memlekettik rezıdensııasynda Qazaqstan Prezıdentine «Joǵary jyldamdyqtaǵy Astana-Almaty temir jol magıstrali quryly­synyń» jobasy tanystyryldy. Qazirgi qoǵamdaǵy jańa kólik túri bolyp esepteletin joǵary jyldamdyqtaǵy temir jol magıstrali álemde birinshi ret 1964 jyly paıdalanýǵa berilgen eken. Osyny alǵashqy bolyp bastaǵan Japonııada qazirgi kúni 2452 sha­qyrym, Fransııada 1872 shaqy­rym, Germanııada 1285 shaqyrym, Ispanııada 1604 shaqyrym osyn­daı jol bar. Jalpy, álemniń 18 elindegi salynǵan mundaı jol­dyń jalpy qashyqtyǵy 15 myń shaqyrymǵa jýyqtap otyr. Al bul joldarmen saǵatyna 250 sha­qyrymnan bastap 350 shaqyrym­ǵa deıingi aralyqta jyldamdyq órbitýge bolady. Qazirgi kúni joǵary jyldam­dyqtaǵy temir jol jelisin salýda álem boıynsha Qytaı alǵa shy­ǵyp otyr. Qazirdiń ózinde bul elde 6 myń shaqyrymǵa jýyq jol sa­lynyp tastalǵan. 2015 jyl­ǵa taman onyń uzyndyǵy 16 myń sha­qyrymǵa jetkizilmek. Alyptyń bolashaqqa qaraı qandaı qadam­men alǵa jyljyp kele jatqan­dyǵyn, mine, osyndaı isterimen de ólsheýge bolady. Qazaqstan jaǵy da álemdegi damyǵan elder qatarynda osyn­daı joldy salýǵa nıet tanytýda. Tanystyrylym sharasynda osy týraly baıandaǵan «Qazaqstan temir joly» AQ prezıdenti Asqar Mamın jobanyń birinshi nusqasy retinde Astana-Almaty arasynda joǵary jyldamdyqtaǵy temir joldy salý máselesi qarastyry­lyp jatqandyǵyn aıtty. Qy­taı­lyq áriptestermen, sonyń ishinde qytaı ǵylymı-zertteý ınstıtýt­tarynyń qatysýymen júrgizil­gen alǵashqy zertteýler qazirgi za­mandyq jańa joldyń Qazaq­stan­nyń eki basty qalasy ara­syndaǵy baǵyttyq birneshe nus­qasyn qarastyrǵan, sonyń eń tıimdisi Balqash kóliniń ústin ba­syp ótetin baǵyt dep eseptegen. Sebebi, bul baǵyt boıynsha jetý qashyqtyǵy barynsha qysqaryp, 1050 shaqyrymdy quraıdy eken. Jol boıyndaǵy eki úlken aıaldama – Qaraǵandy qalasy men Balqash qalasy. Sonymen qatar, oǵan jalpy uzyndyǵy 2730 shaqyrymdy quraıtyn basqa temir jol jelileri de kelip qosy­lady. Jol salyna qalǵan jaǵ­daıda onymen júretin ushqyr poı­yzdyń júris shapshańdyǵy sa­ǵatyna 350 shaqyrymǵa deıin jetip, jolaýshyny Astanadan Alma­tyǵa nemese keri baǵytqa bar bolǵany tórt saǵattyń ishinde jetkizetin bolady. Aldyn ala esepteýler boıynsha bul jolmen jylyna 5 mıllıon adam qatynamaq. Bul joldyń qurylysy bary­synda Astanada jańa temir jol vokzalyn salý, Almatydaǵy temir jol vokzalyn qaıta jańǵyr­tý, Qaraǵandy men Balqash qala­larynda jańa termınaldar salý, jol boıynda 54 óndiristik nysan turǵyzý jumystary júzege asa­dy. Qytaılyq mamandardyń esep­teýleri boıynsha, ınnovasııalar men jańa tehnologııalardy paıdalana otyryp, joldy tórt jyldyń ishinde salyp, tolyq iske qosýǵa bolady. Elbasy jobamen tanysa kele, zertteý jumystary men esepteýlerdi odan ári jal­ǵastyrý, jol salý men jyl­jy­ma­ly quramǵa qansha shyǵyn jum­salatyndyǵyn, olardyń tıimdilik deńgeıi qandaı bolatyn­dy­ǵyn dálme-dál eseptep shyǵý jóninde tapsyrma berdi.

Munan keıin N.Nazarbaev qytaıdyń iskerler qaýymdasty­ǵy­men kezdesip, Qazaqstanda jú­zege asyp jatqan jumystar, el­diń alǵa qoıyp otyrǵan maqsaty, ınvestısııa tartý saıasaty týraly jan-jaqty áńgimelep berdi. Eki eldiń ekonomıkalyq qatynasy jańa deńgeıge shyqqandyǵyna qýa­nyshty ekendigin bildirgen Elbasy, eń bastysy, ony odan ári óristete túsýge degen ózara yntanyń bar ekendigin aıtty. Qazirgi kúni Qazaqstanda Qy­taı kapıtalynyń qatysýymen myńǵa tarta birlesken kásiporyn jumys isteýde. Ásirese, energe­tıka sektoryndaǵy birlesken jo­balardy júzege asyrýda birqatar alǵa basýshylyq bar. Solardyń qatarynda Keńqııaq-Qumkól, Ata­sý-Alashańqaı munaı qubyrlary, Qazaqstan-Qytaı, Beıneý-Bozoı-Shymkent gaz qubyrlary joba­laryn ataýǵa bolady. Qazaqstan-Qytaı ynty­maq­tas­­tyǵy atom energetıkasy sala­synda da damý ústinde. Bul salada ýran resýrstaryn ıgerýden bastap, atom elektr stansalaryna arnalǵan otyn óndiretin birlesken kásiporyndar quryp, Qytaı­daǵy AES-terdi sol otynmen qam­týǵa bolatyndyǵyn aıtqan El­basy kelesi kezekte ınfraqu­ry­lymdyq jobalar salasyndaǵy yntymaqtastyqty ulǵaıtýǵa erek­she mán berdi. Bul baǵyttaǵy ortaq maqsat Ortalyq Azııa men Qy­taıdyń kólik jelilerin ıntegrasııalaý ekendigin, salynyp jat­qan «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» halyqaralyq avtokólik dá­lizi men «Jetigen – Qorǵas» temir jol jelisi osyǵan baǵyttalyp otyrǵandyǵyn aıtty. Bul joba­lardy júzege asyrý Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy saýda ta­symalyna jańa qarqyn bermek, sondaı-aq Qytaı taýarlaryn or­talyq Azııaǵa, TMD men Taıaý Shyǵysqa jáne Shyǵys Eýropaǵa jetkizýdiń neǵurlym qolaıly múmkindigin usynbaq. Atalǵan saladaǵy asa iri Qa­zaqstan – Qytaı birlesken jo­ba­synyń biri – shekaralyq ynty­maq­­tastyqtyń «Qorǵas» halyq­ara­lyq ortalyǵy. Eki eldiń ara­syndaǵy kólik, saýda jáne týrıstik ınfraqurylym men tranzıt­tiń bútin bir keshenin damytýdy qýatty qozǵalysqa keltire ala­tyn bul serpindi joba óz salasy boıynsha ázirge álemdik deńgeıde balamasyz bolyp tabylady. N.Nazarbaev qytaılyq isker­ler­diń aldynda Qazaqstanda jú­zege asyrylyp jatqan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasy týraly aıtyp, olardy soǵan qatysýǵa shaqyrdy. Elba­synyń sózi yqylaspen tyńda­lyp, úlken qyzyǵýshylyq týǵyz­dy. Qytaı ulttyq munaı-gaz kor­porasııasynyń bas dırektory Szıan Szemın (Qytaıdyń buryn­ǵy basshysymen attas-jóndes), Qazaqstannyń «Samuryq-Qazy­na» ulttyq ál aýqat qory basqar­ma tóraǵasy Qaırat Kelimbetov, Qytaıdyń Investısııalyq kor­pora­sııasynyń basqarma tóraǵa­sy Chan Chjenmın, Qazaqstannyń «Qazatomónerkásip» ulttyq kom­panııasynyń basqarma tóraǵasy Vladımır Shkolnık sóz alyp, atqarylyp jatqan jumystar men aldaǵy josparlar jaıly aıtyp berdi. Tústen keıin Qazaqstan bas­shysy Qytaı Halyq Respýblıka­sy Memlekettik keńesiniń Premeri (bizdińshe Úkimet basshysy) Ven Szıabaomen kezdesip, eki jaq­ty saýda-ekonomıkalyq qaty­nas­tyń mańyzdy máselelerin talqylady. Osy kúnniń eń úlken kezdesýi Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Hý Szıntaomen boldy. Keshegi kúni bergen habarymyzda Hý Szıntaonyń Nursultan Nazarbaevpen Pekınge kelgen betinde kezigip, galstýksyz jaǵdaıda keshki as bergendigin aıtqan edik. Al bul jolǵy resmı kezdesýge Qytaı jaǵynyń barynsha tyń­ǵylyqty ázirlengendigi kórinip turdy. Kezdesý ishi atshaptyrym keń­diktegi Halyq jınalysy úıin­de ótti. Hý Szıntao Qazaq­stan Prezıdentin Qurmetti qaraýyl sapqa turǵan ǵımarattyń Sol­tústik zalynda qarsy alyp, osy kezdesýge ázirlengen QHR resmı delegasııasynyń quramymen ta­nys­tyrdy. О́z kezeginde N.Nazarbaev Qytaı basshysyn qazaq­stan­dyq delegasııa quramymen tanys­tyrdy. Munan keıin eki memleket bas­shysy keń zaldyń ortasyn­da­ǵy tuǵyrǵa kóterildi. Qurmetti qa­raýyl basshysy memleket bas­shy­larynyń aldyna kelip, áskerı qurmet kórsetti. Osy kezde Qa­zaq­stan men Qytaıdyń memlekettik ánurandary shyrqaldy. N.Nazarbaev pen Hý Szıntao saptaǵy qur­metti qarýyl aldyn aralap ótti. Munan keıin ǵımarattyń Shy­ǵys zalynda keńeıtilgen quram­daǵy kezdesý bastaldy. «Sizdi Qytaı Halyq Respýblıkasyna memlekettik saparmen kelýińiz­ben qyzý quttyqtaımyn. Siz bizdiń dástúrli merekemiz – Kóktem merekesinen keıin elimizge birinshi bolyp kelip otyrǵan sheteldik kóshbasshysyz. Qytaıda «kók­temniń kúni jyldy azyqtan­dyrady» degen tamasha sóz bar. Men Sizdiń bul saparyńyz Qazaq­stan-Qytaı qarym-qatynasynda jańa beles bolyp, aralas-qura­las­tyǵymyzǵa ómirlik qýat beredi, strategııalyq áriptestigimizdi neǵurlym joǵary deńgeıge kóte­re­di dep senemin. Men Sizben birge eki el qarym-qatynasynyń ma­ńyzdy máselelerin jáne óńiri­miz­degi bizdiń elderimizdiń múdde­sine qatysy bar kókeıkesti prob­lemalardy talqylaýǵa óte yqy­lastymyn», dedi. О́z kezeginde Qazaqstan bas­shy­sy qonaqjaılyq, dostyq peıilmen jyly qabyldaýlary úshin QHR Tóraǵasy men halqyna shyn júrekten alǵysyn bildirdi. Mun­daı ystyq yqylasty júzdesý­lerdiń dástúrge engendigin, bul qarym-qatynasty joǵary baǵa­laı­tyndyǵyn jetkize kele, eki el­diń arasynda strategııalyq árip­testik jónindegi kelisimge qol qoıylǵandyǵyn eske sala ketti. Ekeýara jáne eki el halqynyń arasynda jyl ótken saıyn senim men dostyqtyń nyǵaıyp kele jatqandyǵyn, eki eldiń kóptegen halyqaralyq máselelerde kózqa­ras­tarynyń uqsasyp jatatyn­dyǵyn, Qazaqstannyń birtutas aýmaqty Qytaı saıasatyn qoldaı­tyndyǵyn bildirdi. Eki memleket basshysynyń bul kezdesýi óte jemisti ótti dep aıta alamyz. Sonyń kýásindeı, kezdesý sońynan segiz mańyzdy qujatqa qol qoıyldy. Solardyń ishinde eń mańyzdysy QR men QHR úkimetteri arasyndaǵy trans­shekaralyq ózender sýynyń sapasyn qorǵaý týraly kelisim boldy. Bul qujattyń Qazaqstan úshin mańyzdy bolatyn sebebi, jerge baı elimizde sýǵa degen zá­rýlik bar. Bizdegi sý resýrs­ta­rynyń edáýir bóligi óz bas­taý­laryn ózenderdiń joǵary saǵa­synda otyrǵan elderden alady. Onyń ústine kóptegen saıasatkerler men sarapshylar osy ǵasy­rymyzdy sý ǵasyry bolady, ká­dimgi aǵyp jatqan sý ǵasyrdyń eń baǵaly bas taýlaryna aına­lady degen boljamdy jasap ta qoıdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda sý resýrstarynyń máselesi ýa­qyt ótken saıyn aldyńǵy lekke shyǵyp, Qazaqstannyń barynsha kókeıkesti máselesine aınalyp otyr. Bir jaǵy teńiz arqyly mu­hıtqa tıip jatqanymen, Qytaı da sý resýrstaryna baı el emes. Munda sý resýrstarymen ár óńirdiń árkelki qamtylý proble­masy oryn alǵan. Sondyqtan da Qytaı Iаnsyzy men Hýanhe ózenderiniń arasyn qaıta qosý jónindegi ondaǵan mıllıard dol­lardy quraıtyn uly jobany araǵa qansha ǵasyrlar salyp ba­ryp qaıtadan bastap ketti. Ekinshi jaqtan alǵanda, Qytaıdyń Qazaqstanmen kórshiles batys óńiri óndiristiń qaýlap ósýine baılanysty aǵyn sýdan muqtaj­dyq kóre bastady. Qaýlap ósken óndiris sýdy jyldan jylǵa las­taý­dyń alǵysharttaryn týynda­typ otyr. Mine, osyndaı jaǵ­daı­da Qytaıdyń Qazaqstanmen jo­ǵarydaǵydaı kelisimge kelýi stra­tegııalyq áriptes­tigimizdiń shyn mánindegi úlken kórinisi bolǵany anyq. Jalpy, Qazaqstan Qytaımen transshekaralyq ózender másele­sin retteý jóninde uzaq jyldar­dan beri kelissózder júrgizip keledi. Joǵarydaǵy qol qoıylǵan qujat kókeıkesti bul máseleni de túbegeıli retteýge bolatyndy­ǵyn, Qazaqstannyń uly kórshi­mizben aradaǵy budan basqa da mańyzdy máselelerdi tabysty she­she alatyndyǵyn bildiredi. Sondyqtan joǵarydaǵydaı kelisimge qol qoıylýyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń Qy­taıǵa jasaǵan memlekettik saparynyń bolashaqta úlken tarıhı mańyzy bolatyn jemisti nátıjesi dep túsindik. Bizdiń oıymyzsha, bir osy kelisimniń ózi memlekettik sapardyń mańyzy men maqsatyn ábden aqtap turdy. Degenmen, eki el arasynda qol jetkizilgen basqa da kelisim­derdiń mańyzy osal emes. Máse­len, QR Bas prokýrory Qaırat Mámı men QHR Ádilet mınıstri Ý.Aıın qol qoıǵan eki el ara­synda sottalǵandardy berý týraly kelisim qylmyspen kú­res­te eki elge birdeı tıimdi bolsa, Qazaqstan temir joly men Qytaıdyń Temir jol mınıstrligi arasynda yntymaqtastyq jónin­de jasalǵan memorandým Qazaq­standa joǵary jyldamdyqtaǵy temir jol qurylysyn júrgizýge jol ashady. Al «Samuryq-Qa­zyna» qory men Qytaıdyń memlekettik damý banki arasynda jasalǵan nesıelik kelisim Qa­zaqstanǵa 1660 mıllıon dol­lar­dyń ınvestısııasy bolyp quıylmaq. «Qazfosfat» JShS men Qy­taı hımııa korporasııasynyń ara­synda strategııalyq áriptestik týraly kelisimge qol qoıy­lýy­nyń da Qazaqstan úshin úlken ma­ńyzy bar. Qazaqstan elimizdiń hımııa salasyn damytý úshin osy sa­laǵa iri de áleýetti ınves­tor­dyń kelýine barynsha muqtaj bolyp otyr. Sondyqtan bul kelisimdi osy problemany sheshýdiń úlken bir tabysy deýge bolady. Al «Qazatomónerkásip» AQ pen Qytaıdyń Gýandýn ıadrolyq-ener­getıkalyq korporasııasy ara­synda ózara túsinistik jó­ninde jasalǵan memorandým aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń Qytaıǵa jylyna 15 myń tonnaǵa deıin ýran satýyna jol ashpaq. Eger osy jóninde túbegeıli kelisim jasalatyn bolsa, bul qadam elimizdiń oń jambasyna dóp kelip, Qazaqstan ýran óndirisi jóninen álemdik kóshbasshylyq orynǵa berik bekimek. Eń qysqa túsiniktermen aıt­qan­nyń ózinde, joǵaryda qol qoıylǵan qujattardyń elimiz úshin osyndaı orasan mańyzy bar. Sondyqtan N.Nazarbaevtyń Qytaıǵa jasaǵan bul memlekettik saparyn, ol áli tolyq aıaqtalyp bolmasa da, jan-jaqty tabyspen qorytyndylanǵan, eki jaqty qarym-qatynastardyń jańa kókjıegin belgilegen, el men eldi odan ári jaqyndastyra túsken, ózara senim men qurmetti nyǵaıtqan sapar boldy dep nyq senimmen aıta alamyz. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.