Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlysy №20

24 jeltoqsan 2010 jyl, Astana qalasy Sottardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq is júrgizý kodeksi 27-taraýynyń normalaryn qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq is júrgizý kodeksiniń 27-taraýymen belgilengen tártippen jáne negizder boıynsha jeke jáne zańdy tulǵalardyń aryzdaryn qaraý kezinde sottardyń zańnamalyq aktilerdi birkelki túsinýin jáne qoldanýyn qamtamasyz etý maqsatynda, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy q a ý l y    e t e d i : 1. Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq is júrgizý kodeksiniń (budan ári – AIJK) 278-babynyń birinshi bóliginde atalǵan sýbek­tilerdiń sheshimderi, áreketteri (áreketsizdigi), eger osy sheshimder memlekettik basqarýdyń tıisti salasynda basqarý fýnksııalaryn júzege asyrǵan kezde qabyldansa, jasalsa, kez kelgen jeke nemese zańdy tulǵa (budan ári – aryz berýshi) AIJK-niń 27-taraýymen belgilengen tár­tippen sheshimderdi, áreketterdi (áreketsizdikti) daýlaýǵa quqyly. Mundaı sýbektilerge memlekettik organdar júıesinde aıryqsha oryn ala­tyn organdardy da (mysaly, Bas prokýratýra, Ortalyq saılaý komıssııasy, Ulttyq Bank, Ult­tyq qaýipsizdik komıteti, Prezıdenttiń Kúzet qyzmeti, Memlekettik múlikti basqarý komıteti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyz­met isteri agenttigi) jatqyzǵan jón. AIJK-niń 27-taraýyna qatysty memlekettik bılik organdary dep Qazaqstan Respýblıka­synyń Konstıtýsııasymen, zańdarymen, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerimen ákimshilik-quqyqtyq qatynastarda memleket atynan bas­qarý fýnksııalaryn júzege asyrýǵa ókilettik berilgen memlekettik bıliktiń atqarýshy tarma­ǵynyń ortalyq jáne aýmaqtyq organdaryn, jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn (budan ári – memlekettik organdardy) túsingen jón. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti mem­lekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý tý­raly» Zańnyń 1-babyna sáıkes, jergilikti ózin-ózi basqarý organyna jergilikti mańyzy bar má­selelerdi sheshý jónindegi fýnksııalar júktel­gen organdar (ákimdik, máslıhat, jergilikti qoǵamdastyq organy) jatady. 2. Eger aryz berýshi: 1) ózine tıesili sýbektıvtik quqyqtar, bos­ta­n­dyqtar nemese zańdy múddeler buzyldy; 2) onyń óziniń sýbektıvtik quqyqtaryn, bostandyqtaryn nemese zańdy múddelerin júzege asyrýǵa kedergi jasaldy; 3) oǵan qandaı da bir mindet zańsyz júkteldi dep eseptese, memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń sheshimine, laýa­zym­dy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń áreke­tine (áreketsizdigine) sotqa shaǵym bere alady. Adamdy qylmystyq, ákimshilik jaýapkershilikke tartý týraly sheshim tıisinshe qylmystyq is júrgizý nemese ákimshilik is júrgizý zańymen belgilengen tártippen, al materıaldyq jaýapkershilikke tartý týraly sheshim talap qoıý boı­ynsha is júrgizý tártibimen daýlanýy múmkin. 3. Eger: 1) aryz berýshiniń jarııaly-quqyqtyq qaty­nastardaǵy sýbektıvtik quqyqtaryn ne mindetterin belgileıtin, ózgertetin nemese buzatyn jeke quqyqtyq aktini qabyldaýmen; 2) aryz berýshiniń ol úshin zańmen belgilengen jalpyǵa birdeı mindetti minez-qulyq erejelerin saqtaýyn baqylaýdy nemese qadaǵalaýdy jú­zege asyrýmen baılanysty basqarý fýnksııala­ryn júzege asyrý kezinde paıda bolǵan ákim­shilik-quqyqtyq qatynastarda sheshim qabyl­dansa, áreket (áreketsizdik) jasalsa, oǵan memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń sheshimine, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń áreketine (áre­ketsizdigine) AIJK-niń 27-taraýynyń tártibimen shaǵymdanýǵa jol beriledi. Jeke quqyqtyq aktilerge «Ákimshilik rásim­der týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 4-babynyń ekinshi tarmaǵynda kórsetilgen ta­lap­tarǵa jaýap beretin, belgilengen nysandaǵy jazbasha resmı qujattar jatady. Jeke quqyqtyq akt barlyq jaǵdaılarda memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń quzyreti sheginde qabyldanýǵa, al áreket (áreketsizdik) memlekettik basqarý sala­syndaǵy laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń ókilettikteri sheginde jáne qoldanýǵa jatatyn normatıvtik quqyqtyq aktilerge sáıkes jasalýǵa tıis. 4. Eger memlekettik kásiporyn, memlekettik mekeme, sharýashylyq seriktestik, aksıonerlik qoǵam, óndiristik nemese tutynýshy kooperatıv, qoǵamdyq birlestik uıymdastyrý-quqyqtyq ny­san túrindegi zańdy tulǵalarǵa basqarýdyń tıisti salasynda memlekettik organnyń ókilet­tikteri zańmen berilgen bolsa, atalǵan zańdy tulǵanyń sheshimine AIJK-niń 27-taraýynda qarasty­rylǵan negizder boıynsha shaǵym berýge bolady. 5. Memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń alqalyq nemese jeke sheshimi, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń áreketi (áreketsizdigi), eger olar bir ýaqytta mynadaı eki belgige sáıkes kelse: 1) memlekettik basqarý salasyndaǵy ja­rııaly-quqyqtyq qatynastardan (bılik jáne baǵyný qatynastarynan) týyndasa; 2) aryz berýshi úshin AIJK-niń 279-baby birinshi bóliginiń 1) - 3) tarmaqshalarymen qaras­tyrylǵan kez kelgen quqyqtyq saldardy týdyr­sa, aryz berýshi Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 76-babynyń ekinshi tarmaǵyna, AIJK-niń 278 jáne 279-baptaryna sáıkes, olarǵa shaǵym berýge quqyly. AIJK-niń 27-taraýymen kózdelgen negizder boıynsha, atap aıtqanda jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń jınalysqa, mıtıngige, sherýge, tosqaýylǵa nemese demonstrasııaǵa tyıym salý týraly sheshimine; ýákiletti memlekettik organnyń adamdy oralman, repatrıant, amalsyz qonys aýdarýshy, bosqyn dep tanýdan bas tartý týraly sheshimine; jol polısııasy laýazymdy adamdarynyń kólik quraldarynyń qozǵalysyn shekteý nemese oǵan tyıym salý jónindegi áreketterine; tergeý ızolıatory nemese túzetý mekemesi ákimshiliginiń jazalaý sharalaryn qoldaný týraly sheshimine; sottalǵandy jazany óteýden shartty túrde merziminen buryn bosatý, aýrýyna baılanysty jazany odan ári óteýden bosatý týraly, sottalǵannyń jazany óteý jaǵdaılaryn ózgertý týraly materıaldy túzeý mekemesi, tergeý ızolıatory bastyǵynyń nemese prokýrordyń sotqa jiberýden bas tartýyna shaǵym berýge bolady. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 47-babynyń ekinshi tarmaǵyna sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń sheshimderine jáne áreketterine (áreketsizdigine) AIJK-niń 27-ta­raýymen kózdelgen sot tártibimen shaǵym berýge bolmaıdy. 6. AIJK-niń 27-taraýynyń tártibimen shaǵym berýge bolatyn áreketke laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń sheshim nysa­nyna keltirilmegen, biraq aryz berýshi úshin AIJK-niń 279-babynyń birinshi bóligimen qa­rastyrylǵan kez kelgen quqyqtyq saldarǵa ákep soqtyrǵan bılik talaby jatady. Áreketterge, atap aıtqanda, atqarýshy-ókim­dik fýnksııalardy, bılik ókili fýnksııalaryn, memlekettik qadaǵalaýdy nemese baqylaýdy jú­zege asyratyn laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń aýyzsha túrde aıtylǵan talaptary jatady. 7. AIJK-niń 27-taraýynyń tártibimen shaǵym berilýi múmkin áreketsizdikke laýazymdy adam­nyń nemese memlekettik qyzmetshiniń oǵan normatıvtik quqyqtyq aktilermen (laýazymdyq nus­qaý­lyqtar, erejeler, reglamentter, buı­ryq­tar) júktelgen mindetterdi oryndamaýy jatady. Áre­ketsizdikke, atap aıtqanda, azamattyń nemese zańdy tulǵanyń ótinishin tolyǵymen nemese ishinara qaraýsyz qaldyrýdy, eger ótinishti qaraý laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyz­metshiniń quzyretine jatsa, aryz berýshige jaýapty osy ótinishtiń máni boıynsha bermeýdi jatqyzǵan jón. 8. AIJK-niń 27-taraýymen belgilengen tártippen áreketterine (áreketsizdigine) shaǵym berilýi múmkin laýazymdy adamdar dep «Memlekettik qyzmet týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 1-babynda jáne «Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres týraly» Qazaqstan Respýb­lıkasy Zańynyń 3-babyna eskertýde kórsetil­gen adamdar túsiniledi. Memlekettik qyzmetshi dep «Memlekettik qyz­met týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańy­nyń 1-babynda kórsetilgen adam túsiniledi. 9. AIJK-niń 27-taraýynyń tártibimen berilgen aryzdar boıynsha azamattyq ister jarııaly quqyqtyq qatynastardan týyndaıdy jáne tek talap qoıý boıynsha is júrgizý tártibimen qaralatyn zattyq jáne mindettemelik quqyqtyq qatynastardan týyndaıtyn isterdi qospaǵanda, erekshe talap qoıý boıynsha is júrgizý tár­tibimen qaralady. Erekshe talap qoıý boıynsha is júrgizý talap qoıý boıynsha is júrgizýdiń bir túri bolyp tabylady, onyń mynadaı erekshelikteri bar: 1) daý AIJK-niń 278-babynyń birinshi bóli­gin­de kórsetilgen sýbektilerdiń azamattar men zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn, bostandyq­taryn jáne zańmen qorǵalatyn múddelerin buzǵan sheshimderine, áreketterine (áreketsiz­di­gine) shaǵym berý arqyly sheshiledi; 2) is syrttaı is júrgizý tártibimen qaraýǵa jatpaıdy; 3) isti bitimgershilik kelisimmen aıaqtaýǵa bolmaıdy; 4) atalǵan sanattaǵy ister boıynsha talap qoıýdyń qysqartylǵan merzimi jáne isterdi qaraýdyń qysqartylǵan merzimi belgilengen. Erekshe talap qoıý boıynsha is júrgizý talap qoıý boıynsha is júrgizýdiń bir túri bolǵan­dyqtan, osy sanattaǵy isterdi qaraý AIJK-niń 14, 19, 20 jáne 21-taraýlarynyń normalary saq­tala otyryp, talap qoıý boıynsha is júrgizý tártibimen júrgiziledi. Zattyq nemese mindettemelik quqyqtyq qatynastardan týyndaıtyn quqyq týraly daý paıda bolǵan jaǵdaıda, sot isti AIJK-niń 290-babynyń ekinshi bóligine sáıkes talap qoıý boıynsha is júrgizý tártibimen qaraý týraly uıǵarym shyǵarady. 10. AIJK-niń normalarymen qaraýdyń ózge rásimderi belgilengen myna ister: 1) AIJK-niń 30 - 39-1-taraýlarynda belgilengen erekshe júrgiziletin ister; 2) AIJK-niń 25, 25-1, 26, 28, 29-ta­raýlarymen belgilengen erekshe talap qoıý boıynsha júrgiziletin ister; 3) tıisti is júrgizý zańymen qaraýdyń ózge sot tártibi belgilengen sottyń, sýdıanyń, pro­ký­rordyń, tergeýshiniń, anyqtaýshynyń sheshimderi men áreketterine (áreketsizdigine) shaǵym berý týraly ister úshin AIJK-niń 27-taraýynyń erejeleri qoldanýǵa jatpaıdy. 11. «Ákimshilik rásimder týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 8-babynyń erejelerine sáıkes, eger memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń jeke quqyqtyq akt túrindegi sheshimi onda kórsetilgen tapsyr­ma­lardyń (talaptardyń) oryndalýyna baılanys­ty qoldanysyn toqtatpasa, osyndaı aktige shaǵym berilýi múmkin. Eger jeke quqyqtyq akt negizinde azamattyq-quqyqtyq mámile jasalsa, onda talap qoıý boıynsha is júrgizý tártibimen shaǵymdanýǵa daýlanyp otyrǵan mámile, mysaly, konkýrs (tender) qorytyndylary boıynsha jumystardy (qyzmetterdi) oryndaýǵa arnalǵan merdigerlik shart jatady. Mámile onyń zań talaptaryna sáıkes kelmeý sebepteri boıynsha jaramsyz dep tanylǵan kezde, daýlanyp otyrǵan mámileni jasasý úshin negiz bolǵan sheshimniń zańsyzdyǵy týraly sottyń tujyrymdary sheshimniń dálel­deý bóliginde keltirilýge tıis. 12. «Memlekettik qyzmet týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 8 jáne 9-baptarynyń jáne «Ákimshilik rásimder týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 1-babynyń erejele­riniń negizinde memlekettik basqarý salasyn­da­ǵy laýazymdy adam men memlekettik qyzmetshi ózderine júktelgen fýnksııalardy tıisti memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń atynan júzege asyrady. «Ákimshilik rásimder týraly» Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Zańymen joǵary turǵan organ­nyń nemese laýazymdy adamnyń tómen turǵan organnyń sheshiminiń, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń áreketiniń (áreket­sizdiginiń) kúshin joıý quqyǵy qarastyrylǵan, bul rette osyndaı sheshim, áreket (áreketsizdik) zań buzylyp, onyń ishinde ókilettik asyrylyp qabyldanýǵa, jasalýǵa tıis. Joǵary turǵan laýazymdy adam tómen turǵan laýazymdy adamnan nemese memlekettik qyzmet­shiden aryz berýshiniń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn, zańdy múddelerin qalpyna keltirýge baǵyttalǵan áreketterdi laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń óki­lettikteri sheginde jasaýdy talap etýge quqyly. 13. AIJK-niń 58-babyna sáıkes, sotta memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń isin ózine zańmen, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilermen nemese quryltaı­shy­lyq qujattarmen berilgen ókilettikterdiń sheginde áreket etetin basshy júrgizedi. Basshy sot­qa onyń qyzmettik jaǵdaıyn nemese ókiletti­k­terin kýálandyratyn qujattardy usynady. Sot­ta isti atalǵan organnyń basshysymen qatar tapsyrma boıynsha ókil de júrgize alady. Shaǵym berilgen áreketti (áreketsizdikti) ja­saǵan laýazymdy adam nemese memlekettik qyz­metshi, eger isti qaraý sátinde shaǵym berilgen áreketti (áreketsizdikti) jasaǵan kezdegi qyzmet­te bolsa, iske tartylyp, oǵan sot otyrysynyń ýaqyty men orny týraly habarlanady. Eger atalǵan adam zańda kózdelgen negizder boıynsha memlekettik organmen nemese jergilikti ózin-ózi basqarý organymen eńbek qatynastaryn toq­tatsa, onda tıisti memlekettik organ nemese jergilikti ózin-ózi basqarý organy ǵana iske qatysýǵa tartylady. 14. Aryzdy azamattyq is júrgizý áreket qabilettiligi bar aryz berýshi bere alady. AIJK-niń 55-babynyń úshinshi bóligine sáıkes, prokýror zańda kórsetilgen azamattar sanattarynyń múddesin kózdep, memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy, la­ýa­zymdy adam nemese memlekettik qyzmetshi basqarý fýnksııalaryn júzege asyrý kezinde buzǵan sýbektıvtik quqyqtar men bostan­dyqtardy qorǵaý týraly aryz bere alady. AIJK-niń 279-babynyń birinshi bóligimen kózdelgen negizder boıynsha áreketke qabiletsiz nemese áreket qabileti shekteýli jeke tulǵanyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵap, aryzdy atalǵan adamnyń zańdy ókili (ata-ana, qamqorshy, qorǵanshy) bere alady. 15. Joǵary turǵan laýazymdy adamǵa nemese joǵary turǵan memlekettik organǵa, jergilikti ózin-ózi basqarý organyna aryz berý aryzdy sot óndirisine qabyldaýdan bas tartý úshin negiz bolyp tabylmaıdy. Aryz berýshi joǵary turǵan memlekettik or­gannyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń nemese joǵary turǵan laýazymdy adamnyń sheshimimen kelispegen jaǵdaıda, joǵary turǵan memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organynyń nemese joǵary turǵan laýazym­dy adamnyń sheshimi de, sondaı-aq tómen turǵan memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organynyń sheshimi, laýazymdy adamnyń ne­mese memlekettik qyzmetshiniń áreketi (áre­ket­sizdigi) de sot tártibimen shaǵymdanýǵa jatady. 16. Joǵary turǵan memlekettik organǵa nemese joǵary turǵan laýazymdy adamǵa ne sotqa aryz berý «Ákimshilik rásimder týraly» Qa­zaqstan Respýblıkasy Zańynyń 8-babynyń tór­tinshi tarmaǵyna sáıkes tıisti sheshim qabyl­danǵanǵa deıin jeke quqyqtyq aktiniń (sheshim­niń) kúshin toqtata turady. «Prokýratýra týraly» Qazaqstan Respýb­lı­kasy Zańynyń 24-babynyń tórtinshi tarmaǵyna sáıkes, prokýrordyń zań buzýshylyqty joıý týraly uıǵarymyna joǵary turǵan prokýrorǵa nemese sotqa shaǵym berilgen jaǵdaıda, bul onyń oryndalýyn toqtata turmaıdy. Bul jaǵdaıda, eger sot nemese joǵary turǵan prokýror taǵaıyndalǵan oryndaý merzimine deıin prokýror uıǵarymyn zańsyz dep tappasa jáne kúshin joımasa, onda uıǵarym prokýror belgilegen merzimde oryndalýǵa jatady. 17. «Ákimshilik rásimder týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 17-babynyń ekinshi tarmaǵyna jáne AIJK-niń 280-babynyń birinshi bóligine sáıkes, aryz berýshi sheshimge, áreketke (áreketsizdikke) ol sýbektıvtik quqyqtarynyń, bostandyqtarynyń nemese zańdy múddeleriniń buzylǵany týraly ózine belgili bolǵan kúnnen bastap úsh aı ishinde shaǵym bere alady. AIJK-niń 240-5-babynyń birinshi bóligi men 2010 jylǵy 2 sáýirdegi «Atqarýshylyq is júr­gizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi tý­raly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 127-ba­byna sáıkes, óndirip alýshy nemese bo­ryshker sot oryndaýshysy atqarýshylyq is júr­gizýde qabyl­daǵan sheshimge, jasaǵan áreketke (áreketsizdikke) shaǵym bere alady. Atalǵan adamdar aryz berýshiniń quqyqtaryn, bostan­dyqtaryn nemese zańdy múddelerin buzatyn sheshimniń qabyl­danǵany, árekettiń (áreket­siz­diktiń) jasalǵany týraly oǵan belgili bolǵan kúnnen bastap on kúnniń ishinde sotqa shaǵym bere alady. Boryshker nemese óndirip alýshy bolyp tabylmaıtyn adam sot oryndaýshysynyń sheshimine, áreketine (áreketsizdigine) shaǵymdaný týraly aryzdy úsh aı ishinde bere alady. Sot oryndaýshysy qabyldaǵan sheshim, jasaǵan áreket (áreketsizdik) týraly aryz berýshige belgili bolǵan ýaqytty dáleldeý mindeti aryz berýshige júkteledi. 18. Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń 179-babynyń ekinshi jáne úshinshi tarmaqtaryna sáıkes, sot aryz berýshiniń ótkizip alǵan talap qoıý merzimin memlekettik organ­nyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń, la­ýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmet­shiniń birinshi satydaǵy sottyń sot otyrysynda jasaǵan málimdemesi boıynsha ǵana qoldana alady. Mundaı málimdeme birinshi satydaǵy sot sheshim shyǵarý úshin keńesý bólmesine ketkenge deıin barlyq jaǵdaılarda jasalýy múmkin. Birinshi satydaǵy sottyń bastamasy boı­ynsha, sondaı-aq apellıasııalyq, kassasııalyq nemese qadaǵalaý satysy sotynyń bastamasy boıynsha talap qoıý merziminiń eskirýi qol­danýǵa jatpaıdy. Dáleldi sebeptermen ótkizip alynǵan aryz berý merzimin birinshi satydaǵy sot qalpyna keltire alady. Birinshi satydaǵy sottyń talap qoıý merzimin qalpyna keltirý týraly prosessýal­dyq sheshimin apellıasııalyq, kassasııalyq nemese qadaǵalaý satysyndaǵy sot qaıta qaraı al­maıdy, óıtkeni mundaı sheshim aryzdanýshynyń sot arqyly qorǵaný quqyǵyn qamtamasyz etedi. AIJK-niń 280-babynyń ekinshi bóligine sáı­kes, aryz berý merzimin dálelsiz sebeptermen ótkizip alý birinshi satydaǵy sottyń aryzdy qanaǵattandyrýdan bas tartý týraly sheshim shyǵarýy úshin óz aldyna bólek negiz bolyp tabylady. 19. AIJK-niń 278-babynyń ekinshi bóligine jáne 27, 30, 31-baptaryna sáıkes sheshimge, áre­ketke (áreketsizdikke) shaǵymdaný týraly aryz mynadaı sottylyq erejeleri saqtala otyryp, sotqa beriledi: 1) sheshimge, áreketke (áreketsizdikke) sha­ǵymdaný týraly jeke tulǵanyń aryzy nemese onyń múddesin bildiretin aryz aryz berýshiniń tańdaýy boıynsha aryz berýshiniń turǵylyqty jerindegi nemese sheshimine shaǵym beriletin memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy ornalasqan jerdegi aýdandyq (qalalyq sotqa) beriledi. Laýazymdy adam nemese memlekettik qyzmet­shi memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń atynan jarııaly-quqyqtyq qarym-qatynas jasaıtyndyqtan, shaǵym berilip otyrǵan áreketti (áreketsizdikti) solardyń aty­nan jasaǵan laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń ornalasqan jeri dep memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń ornalasqan jeri túsiniledi. 2) AIJK-niń 278-babynyń úshinshi bóligine sáıkes memlekettik qupııany quraıtyn málimetti saqtaýshy bolyp tabylatyn Qazaqstan Respýb­lıkasy azamatynyń shetelge ketýine ruqsat berýden bas tartý týraly memlekettik organnyń sheshimine shaǵym berý týraly aryz ketýdi quptamaý týraly sheshim qabyldaǵan organ ornalasqan jerdegi aýdandyq (qalalyq) sotqa berilýi múmkin; 3) áskerı qyzmetshiniń nemese áskerı jı­yndy atqaryp jatqan azamattyń áskerı basqarý organynyń sheshimin nemese laýazymdy adam­nyń árekettin (áreketsizdigin) daýlaý týraly aryzy áskerı bólim, áskerı basqarý organy ornalasqan jerdegi tıisti garnızonnyń áskerı sotyna berilýi múmkin. «Áskerı mindettilik jáne áskerı qyzmet týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 1-ba­byna sáıkes, áskerı qyzmetshiler dep shaqyrý boıynsha, kelisim-shart boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterinde, basqa da áskerler men áskerı qurylymdarda áskerı qyz­metti atqaryp jatqan Qazaqstan Respýblı­kasynyń azamattary, sondaı-aq kadrlyq ofıserler túsiniledi. Azamat tıisti áskerı bólimniń tizimderinen shyǵarylǵan kúnnen bastap áskerı qyzmetshi mártebesinen aıyrylady; 4) zańdy tulǵany qurmaı, jeke kásipkerlik qyzmetti júzege asyratyn azamattyń, sol sı­ıaqty zańdy tulǵanyń memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń sheshimine shaǵymdaný týraly aryzy AIJK-niń 30-ba­by­nyń 1-bóligine sáıkes, memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy ornalasqan jerdegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotqa beriledi; 5) sot oryndaýshysynyń sot aktisin oryndaý barysynda atqarýshylyq is júrgizý kezinde jasaǵan áreketin (áreketsizdigin) daýlaý týraly aryz AIJK-niń 2040-5-babynyń 1-bóligine sáı­kes atqarýshylyq áreketter jasalǵan jerdegi aýdandyq (qalalyq) sotqa beriledi. AIJK-niń 32 jáne 33-baptarynda kózdelgen erekshe nemese sharttyq sottylyq týraly ereje AIJK-niń 27-taraýymen kózdelgen isterge qoldanylmaıdy. 20. Sheshimge, áreketke (áreketsizdikke) sha­ǵym­daný týraly aryz AIJK-niń 150, 151 jáne 279-baptarynda kózdelgen talaptarǵa sáıkes kelýge tıis. Aryzda mynalar: 1) shaǵymdanyp otyrǵan sheshimdi qandaı mem­lekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organynyń jáne qashan qabyldaǵany, shaǵymdanyp otyrǵan áreketti (áreketsizdikti) qandaı laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń qashan jasaǵany; 2) shaǵymdanyp otyrǵan sheshimniń, árekettiń (áreketsizdiktiń) mazmuny; 3) aryz berýshiniń pikiri boıynsha qandaı quqyqtardyń, bostandyqtardyń nemese zańdy múddelerdiń buzylǵany; 4) aryz berýshiniń pikiri boıynsha quqyq­tardy, bostandyqtardy nemese zańdy múdde­ler­di júzege asyrý úshin qandaı kedergilerdiń jasalǵany; 5) aryz berýshiniń pikiri boıynsha oǵan qandaı mindettiń zańsyz júktelgeni; 6) aryz berýshiniń talabynyń máni mindetti túrde kórsetilýge tıis. 21. AIJK-niń 27-taraýynyń tártibimen beriletin aryzǵa «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» (Salyq kodeksi) 2008 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 535-baby birinshi tar­maǵynyń 2), 3) jáne 4) tarmaqshalarymen tıisti aryz berýshi úshin kózdelgen mólsherde memlekettik baj tólenýge jatady. Erekshe talap qoıý boıynsha is júrgizýdiń ózge de sanattary boıynsha sotqa beriletin aryzdarǵa Salyq kodeksiniń 535-baby birinshi tarmaǵynyń 8) tarmaqshasynda belgilengen mólsherde memlekettik baj tólenýge jatady. Salyq kodeksiniń 541-babymen kózdelgen jaǵdaılarda aryz berýshi memlekettik baj tóleýden bosatylýǵa jatady. 22. Eger aryz berýshi isti qaraý úshin qajetti materıaldardy aryzǵa qosa bermese, onda sýdıa AIJK-niń 166 jáne 170-baptaryna sáıkes, isti sot talqylaýyna daıyndaý kezinde memlekettik organnan, jergilikti ózin-ózi basqarý organynan: 1) memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń quzyretin belgileıtin normatıvtik quqyqtyq aktiniń mátinin (tıisti zańdy, erejeni, jarǵyny, quryltaıshylyq qujattar­dy); 2) memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organy aryz berýshiniń týyndaǵan jarııa­ly-quqyqtyq qatynastaǵy sýbektıvtik quqyq­tary men mindetterin belgilegen, ózgertken nemese toqtatqan jeke quqyqtyq aktiniń mátinin; 3) eger laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń áreketine (áreketsizdigine) shaǵym berilse, olardyń ókilettikteriniń kólemi belgilengen normatıvtik quqyqtyq aktini (erejeni, qaǵıdany, qyzmettik nusqaýlyqty); 4) shaǵymdanyp otyrǵan sheshimdi shyǵarý, áreketti (áreketsizdikti) jasaý úshin negiz bolǵan materıaldardy talap etedi. 23. Aryzda kórsetilgen mán-jaılardy eskere kele, sýdıa isti memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy basshysynyń, laýazym­dy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń qatysýymen qaraý maqsatynda sot otyrysyna olardyń mindetti túrde kelýi týraly uıǵarym shyǵarýǵa quqyly. Memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń basshysy, laýazymdy adam nemese memlekettik qyzmetshi kelmegen kezde, eger sýdıa atalǵan adamdar mindetti túrde kelýge tıis dep tapsa, sot AIJK-niń 119-babyna sáıkes, osy adamdardy sotqa eriksiz alyp kelý týraly uıǵarym shyǵarady. Istiń qaralatyn ýaqyty men orny týraly tıisti túrde habarlanǵan memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy basshysynyń, la­ýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmet­shiniń kelmeýi, sol sııaqty atalǵan adamdardyń ókilderiniń kelmeýi, eger sýdıa atalǵan adamdar sot otyrysyna mindetti túrde qatysýǵa tıis dep tappasa, isti qaraýdy keıinge qaldyrý úshin negiz bolyp tabylmaıdy. Istiń qaralatyn ýaqyty men orny týraly tıisti túrde habarlanbaǵan memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy basshysynyń, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyz­met­shiniń, sol sııaqty atalǵan adamdardyń ókil­deriniń sotqa kelmeýi AIJK-niń 187-babynyń ekinshi bóligine sáıkes, isti qaraýdy keıinge qal­dyrý úshin negiz bolyp tabylady. Isti talqylaý keıinge qaldyrylǵan kezde, ol AIJK-niń norm­a­larymen tıisti sanattaǵy erekshe talap qoıý boıynsha isti júrgizý úshin belgilengen pro­sessýaldyq merzim sheginde qaralýǵa tıis. Memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy basshysynyń, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń sotqa kelmeýi, sot mundaı kelýdi mindetti dep tapqan jaǵdaıda, atalǵan adamdardy ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly zańnamalyq aktige sáıkes ákimshilik jaýaptylyqqa tartýǵa ákep soqtyrýǵa tıis. 24. AIJK-niń 15 jáne 65-baptaryna sáıkes, aryz berýshi aıtysý prınsıpin saqtaı otyryp, AIJK-niń 279-baby birinshi bóliginiń 1), 2) nemese 3) tarmaqshalarynda kórsetilgen mán-jaılardyń kez kelgeniniń bolýy týraly óz pikirin negizdeýge mindetti. Sot otyrysyna qa­ty­sýshy memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń basshysy nemese onyń ókili, laýazymdy adam nemese memlekettik qyzmetshi shaǵymdanyp otyrǵan sheshimniń, jasalǵan áre­kettiń (áreketsizdiktiń) zańǵa sáıkestigin dáleldeýge mindetti. AIJK-niń 65-babynda belgilengen dáleldeý aýyrtpalyǵyn bólý týraly ereje isti apel­lıa­sııalyq satydaǵy sotta qaraý kezinde de qoldanylady, bul rette AIJK-niń 345-babynda belgilengen erejeler saqtalýy kerek. 25. AIJK-niń 27-taraýymen kózdelgen isti sot otyrysynda qaraý kezinde sot óz bastamasy boıynsha memlekettik organnan, jergilikti ózin-ózi basqarý organynan shaǵymdanyp otyrǵan sheshimdi qabyldaýy, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń áreketti (áreket­siz­dikti) jasaýy úshin negiz bolǵan materıaldardy qosymsha talap etýge quqyly. Talap etilgen materıaldardy sotqa usynbaý AIJK-niń 66-babynyń onynshy bóliginde kóz­delgen quqyqtyq saldarǵa ákep soqtyrady. Sottyń materıaldardy usyný týraly tala­byn oryndamaǵan adam sotty qurmettemegeni úsh­in ákimshilik jaýaptylyqqa tartylýǵa jatady. 26. Shaǵymdanyp otyrǵan sheshimniń, áre­kettiń (áreketsizdiktiń) zańdylyǵy onyń normatıvtik quqyqtyq aktilerge sáıkes, memlekettik organnyń nemese jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń quzyreti, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń ókilettigi sheginde qabyldanǵanyn (jasalǵanyn) bildiredi. Shaǵymdanyp otyrǵan sheshimniń, árekettiń (áreketsizdiktiń) zańdylyǵyn tanı otyryp, sot AIJK-niń 282-babynyń ekinshi bóligine sáıkes, aryzdy qanaǵattandyrýsyz qaldyrý týraly sheshim shyǵarady. 27. Sot isti qaraý kezinde, eger qabyldanǵan sheshimniń, jasalǵan árekettiń (áreketsizdiktiń) mánisi memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń normatıvtik quqyqtyq aktilerde kózdelgen ókilettikterinen týyndasa, qabyldanǵan sheshimniń, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń jasaǵan árek­e­tiniń (áreketsizdiginiń) oryndylyǵyn baǵalaýǵa quqyly emes. 28. Eger sot memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organynyń shaǵymdanyp otyr­ǵan sheshimin, laýazymdy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń shaǵymdanyp otyrǵan áreketin (áreketsizdigin) zańsyz dep tanysa, onda sot sheshiminde: 1) osy sheshimniń, árekettiń (áreketsizdiktiń) qandaı normatıvtik quqyqtyq aktilerge sáıkes kelmeıtini; 2) aryz berýshiniń qandaı quqyqtary men bostandyqtarynyń, zańdy múddeleriniń buzyl­ǵany; 3) aryz berýshiniń quqyqtaryn, bostan­dyq­taryn nemese zańdy múddelerin iske asyrýy úshin qandaı kedergilerdiń jasalǵany; 4) aryz berýshige qandaı mindet zańsyz júktelgeni kórsetilýge tıis. Sheshimniń qarar bóliginde sot aryz be­rýshiniń quqyqtarynyń, bostandyqtarynyń nemese zańdy múddeleriniń oryn alǵan buzylýyn joıýǵa mindetti memlekettik organdy, jergilikti ózin-ózi basqarý organyn, sondaı-aq jol berilgen buzýshylyqtar joıylýǵa jatatyn merzimdi kórsetýge mindetti. Jol berilgen buzýshy­lyq­tardy joıý merzimin sot sheshimi zańdy kúshine engen kúnnen bastap esepteý kerek. Memlekettik organnyń, jergilikti ózin-ózi bas­qarý organynyń sheshimin zańsyz dep tany­ǵannan keıin, sot týyndaǵan jarııaly-quqyqtyq qatynastarda memlekettik organ, jergilikti ózin-ózi basqarý organy qabyldaýǵa tıis sheshimniń mazmunyn sot aktisinde kórsetýge quqyly emes. 29. Sot sheshimi zańdy kúshine engen kúnnen bastap úsh kúnnen keshiktirilmeı onyń kóshir­mesi AIJK-niń 282-babynyń úshinshi bóligine sáıkes, sot sheshimin júktelgen memlekettik or­ganǵa, jergilikti ózin-ózi basqarý organyna oryndaýǵa jiberilýge jatady. Sot sheshiminiń kóshirmesi joǵary turǵan memlekettik organǵa nemese joǵary turǵan laýazymdy adamǵa da jiberilýi múmkin. Sot sheshimin sot belgilegen merzimde oryn­damaǵan adam sot aktisin oryndamaǵany úshin ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly zańna­malyq aktimen kózdelgen negizder men tártip boıynsha ákimshilik jaýaptylyqqa tartylýǵa jatady. Adamdy tártiptik nemese ákimshilik jaýaptylyqqa tartý osy adamdy sot sheshimin oryndaý mindetinen bosatpaıdy. Sot belgilengen merzimde sot sheshiminiń oryndalýyn, sondaı-aq sheshimniń oryndalǵany týraly habarlamanyń AIJK-niń 282-babynyń tórtinshi bóligimen belgilengen merzimde kelip túsýin baqylaýǵa mindetti. 30. Sot sheshim shyǵarǵan kezde AIJK-niń 110 jáne 111-baptaryna sáıkes, sot shyǵystaryn taraptar arasynda bólýge mindetti. 31. AIJK-niń 253-babynda kózdelgen negizder bolǵan kezde, sottyń memlekettik organnyń, jer­gilikti ózin-ózi basqarý organynyń, laýa­zym­dy adamnyń nemese memlekettik qyzmetshiniń qyzmetinde zańdylyqty buzýǵa yqpal etken sebepter men jaǵdaılardy joıý týraly jeke uıǵarym shyǵarǵany jón. 32. Osy normatıvtik qaýlynyń qabylda­nýyna baılanysty «Sottardyń memlekettik ókimet, jergilikti ózin-ózi basqarý organ­da­rynyń, qoǵamdyq birlestikterdiń, uıymdardyń, laýazymdy adamdar men memlekettik qyzmet­shi­lerdiń sheshimderi men áreketterine (nemese áreketsizdigine) daý aıtý jónindegi zańnamany qoldanýy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2003 jylǵy 19 jel­toqsandaǵy № 10 normatıvtik qaýlysynyń kúshi joıyldy dep tanylsyn. 33. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­sy­nyń 4-babyna sáıkes, osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, son­daı-aq jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy M. ÁLIMBEKOV. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy, jalpy otyrys hatshysy J. BÁIIShEV.