Arzandamaıyqshy, aǵaıyn

Prezıdent saılaýy – parasat synaǵy

«Sen saıasatpen aınalys­pasań, saıasat senimen aınaly­sa­dy» degen sózdi jýrnalıster jıi jazyp jatatyn. Baıqap otyr­sam, sol cóz ras  eken. Seksennen asqan jasyńda dúnıe sózin kóp sóılemeı-aq, shyǵar­mashylyq­pen shamań kelgenshe ǵana aı­na­lysyp,  janyńdy kú­tip júrgiń keledi. Sonda da sóı­lemesińe qoımaıtyn jaǵdaılar bolady eken. Ásirese, elińniń keleshek taǵdyryna qatysty tur­laýly sheshim qabyldanýǵa tıis tusta úndemeı qalsaq, sóz atasyn ól­tiretin sııaqtymyz. Abaı atamyz aıtqandaı, «Áı­teýir aqsaqaldar aıtpady dep júrmesin dep, az ǵana sóz shyǵardyq». Sonda meni qolǵa qalam al­dyrýǵa májbúr etip otyrǵan ne? Saılaý. Prezıdent saılaýy. Biz saılaýdyń neshe túrin kórgen adamdarmyz. Bala kúni­miz­de saılaý degen kádimgi bir merekedeı bolatyn. Merekedeı bolǵany emes pe, sol kúni týǵan uldarǵa Saılaý, Saılaýbek, qyz­darǵa Saılaýgúl degen sııaqty esimder berip te jatatyn. So­ǵystan keıingi elýinshi, alpy­syn­shy, jetpisinshi, sekseninshi jyldardaǵy saılaýlardyń bári bir-birinen aınymaıtyn. Bir okrýg boıynsha «Kommýnıster men partııada joqtardyń myz­ǵy­­mas blogynan» bir ǵana kandıdat usynylady. Onyń saı­laýaldy baǵdarlamasyn aýyl-aýyldaǵy mektep, kitaphana, keńse sııaqty kórnekti jerlerge japsyryp qoıa­tyn. Ony oqyp, talqylap jat­qan eshkim joq. О́ıtkeni, ony­men talasatyn eshkim joq. Sodan saılaý bolatyn kúni bir­de­ńeden qur qalatyndaı tań azan­nan turyp alyp, áke-she­she­lerimiz saılaý ýchaskesine ketetin. Biraýyzdan daýys berip keletin. Keıin biz de sóıttik. Keıin ózimiz de at jalyn tar­typ minip, azamat boldyq, el kó­zine tústik, qalalyq, oblys­tyq keńesterge, bara-bara Jo­ǵar­ǵy Keńeske de depýtat bol­dyq. Jalǵyz ózimiz tú­sip, báı­ge­den «dara» keletinbiz. Bul jaǵ­daı «qaıta qurý» bas­tal­ǵanda ǵana ózgerdi. О́zger­gen­de de qatty ózgerdi. «Alternatıva» degen shyqty. Bir oryn­ǵa on, tipti odan da kóp adamnyń usynylýy qalypty jaıǵa aı­naldy. Kandıdattardyń bir-bi­rin betten alyp, jaǵa jyr­ty­sýyna da jurttyń kózi úırendi.  Naǵyz tartys sonda boldy.  Qudaıǵa shúkir, ol saılaýda da baǵym janyp, KSRO Halyq depýtattary sezinde el atynan birneshe ret sóz de sóıledim. Sóıtip júrip ol kezeńnen de óttik. «Demokratııanyń bala­lyq aýrýynan» aıyqqanymyz táýel­sizdiktiń tańsári shaǵynda jaq­sy tanyldy. Egemen eli­miz­diń Tuń­ǵysh Prezıdentin saı­laı­tyn tus­ta halqymyz asyldy aınyt­paı ajyratatyn ardaqty dástú­ri­ne beriktigin kórsetti. El ba­ǵyna týǵan erge – Qazaq­standy óte bir kúrdeli kezeńnen aman-esen alyp shyqqan, kóp tildi, kóp dindi jurtty daý-sharǵa uryn­dyrmaı, bir úıdiń bala­syn­daı, bir qoldyń sala­syndaı tatý-tátti jaǵdaıda, tutas kúıde táýelsizdikke jetkizgen Nursul­tan Nazarbaevqa tolyq sendi. Sodan bergi jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttyń ishinde Nursul­tan Ábishuly el senimin aby­roımen aqtaýmen keledi. Elimiz nebir qıyn-qystaý kezeń­der­den aman-esen ótti, HHI ǵasyr­dyń alǵashqy onjyldyǵynyń so­ńyna dáýletine sáýleti saı, bú­kil álem biletin, biletin ǵana emes-aý qurmet tutatyn el bolyp jetti. Bul jaǵyn endi kóbeıtip, ta­ra­typ aıtyp jatpaı-aq qoıaıyn. Áıtpese, sóz sanap, sóılem sy­ǵalap otyrǵandar meni Nazar­baev­tyń saılaýaldy úgitin júr­gi­zip otyrǵandaı kórýi de múm­kin. Nursultanǵa ondaı úgittiń qajeti de shamaly. Myna sútteı uıyǵan el, túbegeıli ózgergen jer, sol jerdiń tósinde boı kótergen myń san qurylystar, salynǵan joldar, tartylǵan qu­byrlar, qazylǵan kanaldar, at­qy­laǵan munaı men gaz, jyldan-jylǵa ósip kele jatqan jalaqy, zeınetaqy, shákirtaqy, halyq­tyń ortasha ómir súrý jasynyń artýy, ólimniń azaıýy, týýdyń kóbeıýi... – osynyń bári Nazarbaev kandıdatýrasyn qoldaýǵa ózinen-ózi jumys istep tur. Eń bastysy – el aman, jurt ty­nysh. Osy 20 jyldyń ishinde qazaqtyń dalasynda soǵys oty atylǵan joq, qazaqtyń balasy da, basqanyń balasy da qantógis órtiniń sharpýyna shalynǵan joq. Jaqynda Maraltaı degen talantty jigittiń bir óleńin oqydym. Bylaı depti: Qansha qumar bolsańdar da dańqqa, Tas laqtyryp, kúl   shashpańdar alypqa. Eń danyshpan uly patsha  sol patsha – Oqtyń daýsyn estirtpese halyqqa! Aıtqan-aq qoı. Nazarbaev ha­­lyqqa oqtyń daýsyn estirtken joq. Biz beıbit kúnniń baǵasyn bilýge tıispiz. Nazarbaevtyń memleket bas­qa­rý ónerin búkil álem moıyn­dap otyr. Ony kórmeý – kórmes túıeni de kórmestiń kebin kııý. Meniń aıtpaǵym ol emes. Meniń aıtpaǵym saılaý aldyndaǵy qazir qalyptasqan jaǵdaı. Gazetterden kóńilime qonǵan maqalalardy qıyp alyp, saqtap júretin ádetim bar. Sondaı­lar­dyń biri «Egemen Qazaqstanǵa» aldyńǵy jyly shyqqan suhbat – bárimiz at ústinde júrgeninde ǵana emes, attan túskeninde de aýzy­na qarap, qatty qadirlep-qurmettegen, ómirden ótkennen keıin de halyq kóńilindegi bıik tuǵyrynda turǵan asyl aǵamyz Báıken Áshimovtiń sońǵy suh­ba­ty. Jaqynda taǵy bir qaıtara oqydym. Jaryqtyq bárin aıtyp ketken eken ǵoı. О́ziniń ómirin de áserli áńgimelepti, eldiktiń má­se­lelerin de jerine jetkize kóte­ripti. Myna qazirgi jaǵdaı­dy da aldyn ala eskertipti aǵamyz. Báıken Áshimuly sol suhbatynda bylaı depti: «Eki tizgin, bir shylbyrdy qolyna erkin bergenniń arqasynda, el bastaǵan erimiz dep búkil halyq bolyp sengenniń arqasynda, aza­matymyz alǵa aparady dep so­ńy­nan ergenniń arqasynda Nur­sultan Ábishuly eldiń kóshin bir belesten bir beleske bıiktetip alyp bara jatyr. Ana talapty saqtaımyz, myna jerdiń kóńi­li­nen shyǵamyz dep júrip, saıası tartystardy qoldan uıym­das­ty­ryp, kósh qarqynyn qoldan kidirtetin, sóıtip daǵdarystan keıingi damýdy oılastyryp jat­qan, sony júzege asyryp jatqan eldiń esin ketiretin, halyqty tekke yryń-jyryń etetin, ja­sam­pazdyq isten alańdatatyn qa­damdardyń eshqaısysynyń da qajeti joq. Eldiń tizgini Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń qolynda barynsha uzaq bolýy úshin biz qolda bar múmkindik­terdiń bárin de jasaýymyz kerek. О́zimiz úshin jasaýymyz kerek. Bolashaǵymyz úshin jasaýy­myz kerek. Elbasy ókilettiligin uzartý Parlament sheshimimen jasala ma, álde búkilhalyqtyq referendým arqyly sheshile me – ol jaǵyn zańgerler, saıasatkerler anyqtaı jatar. Biraq, qa­laıda mynandaı jaýapty shaqta jaýapty sheshim qabyldaýymyz kerektigi sózsiz. Ulttyń uly murattaryn bárinen bıik qoıatyn el ekenimizdi bildirgimiz kelse, solaı etkenimiz durys. ...Toqsannan jasy asqan myna maǵan endi eshteńeniń de keregi joq. Tek eldiń tynysh­ty­ǵy, jerdiń bútindigi, erdiń mereıi kerek. Sonyń bárine hal­qy­myzdy jumyldyratyn, alys asqarlarǵa umtyldyratyn Azamat bizde bar. Nursultan Ábish­uly­nyń bastaýymen bizdiń alar asýlarymyz áli alda. Elbasy­myz­dyń bergeni kóp, bereri odan da kóp. Nursultan qazir naǵyz kemeline keldi. Qaı jaǵynan da. Qan­daı bıikten qaraǵanda da. Azamat­tyń tileýin tileıik, aǵaıyn! Tileýin tileý degen eń aldymen Elba­symyz bastaǵan uly iske tirek bolýdan, qoldaý kórsetýden tany­lýy tıis. Ejelden eldikti erekshe qadirlegen halqymyzdyń memleket muratyn bárinen joǵary qoıa­tynyna men senemin». Naǵyz abyz aqsaqaldyń amana­ty emes pe bul sózder, aǵaıyn­darym-aý?! Budan artyq qalaı aıtýǵa bolady? «Myna qazirgi jaǵdaıdy da aldyn ala eskertipti» degende men osy prezıdenttik saılaýdyń, Báı­ken aǵa aıtqandaı, eldiń esin ketiretin, halyqty tekke yryń-jy­ryń etetin, jasampazdyq isten alań­datatyn» sharýaǵa aına­lyp ketpeýine alańdap otyrmyn. Seksennen jasy asqan myna maǵan da endi tek eldiń ty­nysh­tyǵy kerek. Jasarymdy jasa­dym, kórer qur­metimdi kórdim, bárine táýbe. Biz­diń halqymyz ejelden el basta­ǵan erdi erekshe qasterleıtin, el bastaýshynyń qyz­metin de bólek­she qurmetteı­tin. Myna saılaý­dyń aldyndaǵy jaǵdaı elimizdiń osy dástúrine de syzat túse bastaǵandaı áser qaldyrady. Olaı demeı qalaı deıin endi? Jap-jaqsy bastama kóterilip edi. Búkilhalyqtyq referendým ótki­zip, onyń kún tártibine Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ókilet­tigin 2020 jylǵa deıin uzartý má­selesin eldiń talqysyna salý jó­ninde. Bastamany halyq qoldap áke­tip edi. Referendým degen ha­lyq­tyń erkin bildirýdiń bir túri. Saılaý da sonyń bir túri. Referendýmda da máseleni halyq tań­daýy sheshedi. Halyqtyń basym bóligi qoldasa – prezıdenttik óki­lettik uzartylatyn edi, qoldamasa – uzartylmaıtyn edi. «Nazarbaev Prezıdent bolyp qashanǵy otyra beredi, kóp másele sheshilmeı jatyr, sony sheshetin, laıyqty basqa adam bar» dep sanasańyz bıýlletendegi «joq» degen tusqa belgi qoıasyz. Bári de ap-aıqyn emes pe? Tipti referendým ótkizý kerek te kóringen. Maǵan salsańyz, jeke pikirimdi aıtar bolsam, sol referendýmnyń ózi durys edi. Bul máseleni referendým jolymen she­shkenimizde halqymyz on jyl boıy jasampazdyq jumyspen alań­­syz aınalysar edi. Biraq, biz myna álemde japadan-jalǵyz emes­­piz. Dúnıeniń, ásirese ór­ke­nıet­ti dúnıeniń óz zańdylyqtary bar. Keshe ǵana EQYU-ǵa tóraǵa­lyq etken, demokratııany damý­dyń dańǵyl joly retinde usta­nyp otyrǵan bizdiń elimiz ol zań­dylyqtarǵa, sóz joq, baǵynady. Sondyqtan da Elbasymyz osy máselege óte tereń qarap, bola­shaq­taǵy prezıdentterge jaǵym­syz presedent jasamaýdy maqsat tutty, Ata Zańǵa qurmetpen qa­raý­dyń úlgisin kórsetti. Mıllıon­daǵan adamdardyń referendýmdy qoldaǵan pikirin de eskerýsiz qaldyrmady. Qıyn túıindi dana­lyq­pen tarqatty. О́ziniń óki­lettigi eki jylǵa shegeriletinine qaramastan, kezekten tys prezıdenttik saılaý ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Durys jasady. Áıtpese, álemdik qoǵamdas­tyq­ta­ǵy túsinispestikti bylaı qoı­ǵanda, ishimizdegi oppozısııanyń ózi-aq «referendým arqyly óki­let­tigin uzartyp aldy, balamaly saılaýǵa túsken joq» degen sııaqty aıypty betine basa beretin edi. Iá, Elbasymyz durys jasady. Al biz durys jasap otyrmyz ba? Oılanaıyqshy. Osy qazir saılaý­ǵa baılanysty ne istep jatyrmyz ózi? Ortalyq saılaý komıssııasy jarııalaǵan tizimdi qarap otyr­sam, prezıdenttikke úmitker 22 adamnyń 18-i ózin-ózi usy­ný­shy­lar eken. Túnde tús kórip, túsi­ńiz­de ózińizdi Prezıdent orynta­ǵyn­da otyrǵandaı elestetseńiz bol­dy, tańerteń barasyz da tıisti tár­tippen Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Prezıdenti saılaýyna kan­dıdattyqqa úmitker bolyp tirkele salasyz... Bári zańdy. Formasy – «ózin-ózi usyný». Endi qalǵany Lıngvıstıkalyq komıssııanyń sy­naǵynan ótý, odan ótseńiz jaqtas­taryńyzdy jaýyp, tamyr-tanys­taryńyzdy tartyp, aǵaıyn-týǵan­dy aralap júrip tıisti qoldaý­shy­lar qolyn jınap shyǵý, oryssha aıtqanda, «delo tehnıkı». Sodan keıin Qazaqstan Prezıdenti saı­laýyna túsken adam retinde táýel­sizdik tarıhyna enesiz, nemere, shóberelerińiz «Bizdiń atamyz kezinde prezıdenttik saılaýǵa tús­ken kisi eken» dep maqtan etip, atyńyzdy ańyzǵa aınaldyrady. Jáne bári ras. Ǵajap! Súıegi qataıyp ketken egde jastaǵy kisiler demokratııanyń talaptaryn tolyq eskere bermeıdi dep kinálasańyz kinála­ńyz, aǵaıyn. Áıtse de men, basqa-basqa, dál prezıdenttik saı­laýǵa kelgende osy  «samo­vy­dvı­je­nıe» degendi qoldaı qoımaımyn. Kúnde teledıdar qaraımyz, kúnde gazet oqımyz. Saıasat saıy­syna kimder túskeli jatyr eken dep eleńdeımiz. Shyny kerek, kóbine-kóp qaradan qarap otyryp qarnyń ashady. Tipti bar ǵoı, namysyń keledi. О́mir­diń úlken mektebinen ótý, bas­shylyq jasaý tájirıbesine ıe bolý turmaq, qaraqan basyn zor­ǵa alyp júrgen adamdardyń, ju­myssyz bos júrgenderdiń  pre­zıdenttikke túsemin, jeńip shyq­sam mynany, mynany ja­saı­myn degenderine ne kúle­rińdi, ne jylaryńdy bilmeısiń. Saılaý týraly zań ózin-ózi usynýǵa múm­kindik beredi eken dep osyn­shalyqqa barýǵa bola ma?! Ana jylǵy prezıdenttik saılaý kezinde marqum Jaras­qan aqynnyń bir top epıgram­malary gazetke shyqqany esimde. Prezıdenttiń ózinen bastap kandıdattardyń bárin bir-bir shymshylap ótken edi. Sonda munaı salasynda jumys isteıtin bir jigitke jazǵan epıgram­masynyń sońǵy eki joly esimde qalyp qoıypty. «Árıne, jaqsy kásip – munaıshylyq, sonda da bolý kerek qudaıshylyq»... Ras qoı. Qudaıshylyq bolý kerek.  Shyn máninde, ózime salsa, qazirgi saılaýda kandıdattyqqa tirkelgeli júrgenderdiń arasy­nan saıasattyń ystyq-sýyǵyn kórgen, bıliktiń de baspal­daq­tarynan ótken, aıtsa aýzynan, istese qolynan keletin dep tek Ǵanı Qasymovty aıtar edim. Jýrnalısterge qazaqsha suhba­tyn jóndep bere almaı júrip, til synaǵynan qalaı ótip ketti desem, bul jerde de onyń kánigi saıasatkerligi tanylǵan eken. О́ziniń shamasyna qarap, qysqa-qysqa sóılemdermen, taq-tuq etip jazyp, árip qatelerin az jiberýdi aldymen oılapty. Aıla­nyń ózi de aqyldyń bir túri ǵoı.  Eń bastysy – Ǵanı Qasymov maǵan bılikke qarsy elektorat ta qoldaý kórsetedi dep otyr. Meıli. Bul arqyly da bizdiń azamattarymyzǵa tańdaý múmkindigi kóbeıe túsedi. Men prezıdenttikke kandı­dat­tyqqa túsip jatqan adam­dar­dyń qadir-qasıetine toqtalǵym kelmeıdi. Eshqaısysynyń da atyn atap, túsin tústemeımin. Alda-jalda bireý-mireýi «jeke basyma til tıgizdi» dep aryz­dana qalsa, sotqa súırelenip júrer jaǵdaıym joq. Biraq osy eldiń bir azamaty, depýtat ta bolǵan, mınıstr de bolǵan, ómir kórgen kisi retinde qazir saı­laýǵa túsýden úmit etip júrgen azamattardyń keıbirine: «Aı­nalaıyndar, áli de oılanyńdar, aınalamen aqyldasyńdar, kók­tegi aıǵa qol sozyp, ózderiń de kúlki bolmańdar, prezıdenttik saılaýdyń da baǵasyn túsir­meń­der, eldiń qazynasyn tekke rásýa etpeńder, shamalaryńdy qarap, yńǵaıy bolsa óz kan­dıdatýralaryńdy taǵy da sana­nyń sarabyna salyp salmaq­tańdar, óz múmkindikterińdi ól­sheń­der», degim keledi. Osylaı deý zańǵa tompaqtaý bolsa da aıtyp otyrmyn. Zań demekshi, qatyp qalǵan eshteńe joq. Jaıy kelse qol­da­nystaǵy zańnamalardy qaıta qarap, ózgerister men tolyq­ty­rýlar jasap, bıylǵydaı jaǵ­daı­dy boldyrmaýdyń aldyn alý­ǵa ábden bolady dep oılaımyn. Kandıdattardy qoldaýshy­lar­dyń qolyn jınaıtyn aza­mat­tarǵa da tilegim bar. Olar da bul jaýapty iske barynsha jaýapty qarasa deımin. Jurt­shy­lyq ta qoldaý paraǵyna qol qoıarda áı bir qyzyq bolsyn, óziniń talaıynan kórer, jolyna kedergi turmaıyn demeı, kóńil­jyqpastyq kórsetpeı, bul iske el­diktiń bir synaǵy retinde qaraýǵa tıis. Taqty tálkek etýge bol­maı­dy. Eldegi eń basty, eń laýa­zym­dy qyzmettiń qadirin tú­sirýge jol bermeýimiz kerek. Hadıste «Patsha – Qudaıdyń jerdegi kóleńkesi» degen sóz bar. El basshysynyń bizdiń ómirimizdegi ornyna sondaılyq qurmetpen qaraǵanymyz jón. Ol úshin osy qyzmetke saılanýdan úmit etý­diń ózine talap­shyl­dyq tanyt­qa­nymyz abzal. Sonda ǵana el erteńine jaýap­ty urpaq ekenimizdi kórsetemiz. О́z basym halqymyzdyń 3 sáýir kúni eldik qalaýyn jasaı­ty­ny­na senemin. Prezıdent saılaýy bárimiz úshin ortaq synaq – parasat synaǵy ekenin umytpaıyq. Arzandamaıyqshy, aǵaıyn! Erkeǵalı RAHMADIEV, Qazaqstannyń Eńbek Eri.