Sıqyrly qalam sóıledi

Sóılegende búı dedi: «Isi qazaq Abaıdy bilýi tıis» Jaqynda elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada «Abaıtaný álippesi» kesheniniń elek­tron­dy nus­qasy: «Jaqsy bala», «Jaqsy ustaz», «Jaq­sy ata-ana», «Jaqsy qurby-qurdas» dep ata­la­tyn, sıqyrly qalamdy jaqyndatsań sóıleı jó­ne­letin ınteraktıvti qalam-oqýlyǵynyń jáne qa­zaq­tyń rýhy myqty, ultynyń týyn kóterip, sabaq alar tarıhyn, úlgi tutar tálimin, Abaı álemin te­reń zerdelep, qupııasy kóp ıirimderine búkil sana­ly ǵumyryn arnaǵan Mekemtas Myrzahmetulynyń 10 tomdyq «Abaıtaný» atty ǵy­lymı-zertteý ki­ta­bynyń tusaýkeseri boldy. Alǵashqy sózdi Máde­nıet mınıstrligi Til komı­tetiniń tóraǵasy Baýyr­jan Omarov alyp, qazaq úshin máńgilik oqýlyq sa­na­latyn danyshpan Abaıdy ár qyrynan kelip zerttegen Mekemtas aǵamyzdyń eren eńbegine toq­tala kelip, ǵalym jasy 80-ge kelse de, jańa tehnologııany meńgerip, uly aqyn­nyń búkil shyǵar­ma­syn zamanǵa saı jańa tásilmen jas urpaqqa oqy­tý­dyń jolyn usynyp qana qoımaı, ony júzege asyrýy rýhynyń myqtylyǵy, halqyn qadirleýdiń ádemi úlgisi, dedi. О́z kezeginde ataqty ǵalym Abaıǵa arnalǵan elektrondy oqýlyqtyń 5 kitaptan turatynyn, onda Abaı shyǵarmalary berilip, árqaısysy jan-jaq­ty taldanǵanyn, onyń bárin óziń emes, syı­qyrly qalam oqyp beretinin aıtyp, tájirıbe júzinde kórsetti. Professor sonymen birge, Abaı álemine tereńdep baryp, taqyryp etip alynǵan «Isi qazaq Abaıdy bilýi tıis» degen sóz Ahmet Baıtursynulynan qal­ǵan ósıet ekenin, osy ósıetke áli de adaldyq tanyta almaı júrgenimizdi, eger Abaıdy te­reń bilgen adam­nyń, ásirese qazaqtyń jany da, qa­ny da taza bolaty­nyn, ar-uıatty serik etip, qyl­mys degen qyrsyqqa jola­maıtynyn tilge tıek etti. «Sý basynan tunady» degen atam qazaqtan qal­ǵan qaǵıda bar. Biz kóbinese sýdy basynan tundy­rý­dyń ornyna laılanǵan tusy­nan tundyrýǵa um­ty­la­myz. Qazaq tiliniń kókparǵa túsip, kóp sózge ar­qaý bolyp júrgeni sýdy basynan emes, laılan­ǵan jerinen tundyrýǵa talpyn­ǵany­myz­d­an bolyp otyr. Men sýdyń basy dep mektepti, sonda oqıtyn oqýshylardy meńzep otyrmyn. Sol balalar­dyń adam bolyp shyǵýyna Abaı rýhy erekshe áser ete­di. Jasymnyń biraz jerge jetkenine qaramaı, osyn­daı jankeshti tirlikke bardym. Ondaǵy oıym, Abaı aıtqan tolyq adamdy qaıtsem qalyptas­ty­ram degendik edi. Abaıdyń ǵulamalyǵy búgingideı aqpa­rat aǵyny tórt qubylasyn túgendep turmasa da oıly kózben Arıstotel, Ábý Nasyr ál-Fa­ra­bı, ózge de ǵulamalarmen uryqtas bolýy, parasat paıymdary­nyń bir jerden shyǵyp jatýy qandaı keremet. Olar­dy bir tylsym kúsh bir arnada tabystyryp tur­ǵan­daı kórinedi maǵan. Biz osynyń bárin tolyq bilmeı, bıikke kóterile almaımyz. Abaı 43 jasynda Abaı saraıynyń esigin ashty. Biz sol saraıdyń qazir kiltin qolymyzǵa ustaǵanmen, ishindegi jaýharlardy tolyq tanyp-bilgemiz joq. Bul ne degen sóz? Birinshi, Abaı shyǵarmalarynyń sóz­derine tereń boılaı almaı kelemiz. Abaı jasa­ǵan zamandy tolyq tanyp-bildik dep aıta almaı­myz. Abaıdyń ulylyǵyn men jastarǵa uǵyn­dyr­ǵan­da, uly aqyn eshnárseden kem bol­ma­ǵa­nyn, baı­lyǵynyń da jetip-artylatynyn mysal­dar­men dáıekteı kelip, sonyń bárin qazaq jurty degende ysyryp tastap, aqyl-oıǵa erik bergenin túsin­dire­min. Baılyq pen baqtyń kúnimdik ekenin, rýhanı dúnıeniń máńgilik bolatynyn Abaı álemi arqyly sanalaryna sińirip, ol kezdegi baı-manaptan kimderdi bilesińder? Olardan qalǵan dáýlet sol kún­derdiń daqpyrty bolsa, Abaıdan qalǵan mura ómirlik ekenin kórip otyrsyńdar deımin. Abaı ústem kúshtiń qa­zaqty iritip bara jat­qanyn kórgen soń, minin aıta oty­ryp, el bolyp qa­lýdy nusqaǵan. Bir zamandary qazaq­tyń áskeri bolmasa da, urandy estip at­qa qonsa qarsyla­syn jaıpap ketetinin aınalamyz­daǵy­lar jaqsy bilgen, aıaqtaryn tarta bas­qan. Biraq syry­myz­dy alǵyzyp qo­ıyp, ishimizge dendep enip, bolystyq júıeni engizgende Abaı shen-shekpen úshin bar malyn shy­­­ǵyndaǵan bo­lys­­­tardy ájýa etti. Abaı­dyń halqym degende eshteńege mo­ıyn burmaıtyn adaldyǵy osydan kórinedi. Jurty­myzǵa Alla jar bolyp kele jatyr. Bir zamandary, naqtylaı tússek, sonaý HV-HVI ǵasyrlarda noǵaı­lar­dy, qyrym tatarlaryn, qazaqty jer betinen joıyp, jerin ıelensek degen aram pıǵyl bolǵan. Táńir jarylqap, nıetimizdiń durystyǵynan ba, odan aman qalyp, búgingi baqytty kezeńge jettik. Basty aıtarym, Abaı álemi týraly osyndaı keshendi shyǵarý ıdeıasyn biz bastadyq. Al osy daıyn dúnıeni basyp shyǵarýǵa septigin tıgizgen elimizdegi «Nurıkom» kompanııasymen áriptes bolyp kele jatqan japonııalyq kompanııa, degen ǵalym óziniń osy kezge deıin 80 kitap shyǵarǵanyn, onyń 15-i óz eńbekteri, qalǵany ultymyzdyń rýhanı qundylyqtary ekenin jetkizdi. Sońǵy jyldary reseılikter ataqty qalam­ger­ler­diń dúnıelerin bir tom, ne eki tomǵa syıǵyzyp, jaqsy kitap shyǵaratyn úrdisti qalyptastyryp keledi. Mekemtas Myrzahmetulynyń 10 tomdyq «Abaıtaný» atty eńbegi sol úlgi negizinde elimizde alǵash ret kólemdi eki tomǵa jınaqtalyp jaryq kórip otyr. Ádemi bezendirilgen, qaǵazy da jaqsy. Munyń ózi Abaı rýhynyń asqaqtyǵyn, qudiret­tiligin kórsetse kerek. Osy dúnıeniń shyǵýyna qol­ushyn sozǵan «Nurıkom» kompanııasynyń bas­shy­sy Nuraly Qudaıbergenuly ekenin nazarǵa sala ketsek deımiz. Shynynda, Nuralynyń maman­dy­ǵy radıotehnık bolǵanymen, ult rýhanııatyna erekshe úles qosyp júrgen azamattarymyzdyń biri. Ol qazaq tiliniń damýyna, ultymyzdyń qundy dú­nıelerin jańǵyrtyp shyǵarýǵa erekshe úles qosyp júrgeninen habardarmyz. «Abaıtaný álip­pe­sin» syıqyrly qa­lammen birge, Japonııadan, al Me­kemtas Myrza­hmet­ulynyń 2 tomdyq «Abaı­tanýyn» Túrkııa elinen shy­ǵarýǵa septigin tıgizýi so­ǵan dálel. Onyń ult úshin aldaǵy atqarar ju­mysy týraly oqyrmandy keıin habardar etetin bolamyz. Súleımen MÁMET.