Sot táýelsizdigi qandaı deńgeıde?

Sot táýelsizdigi týraly másele kópten beri aıtylyp keledi. Álem­niń kez kelgen quqyqtyq, demokratııalyq eli úshin onyń máni men ma­ńyzy óte zor. О́ıtkeni, sýdıanyń táýelsizdigi sot tóreligin zańǵa sáı­kes beıtarap júzege asyrý úshin qajet. Barlyq bılik organdary, mekemeler men uıymdar, meıli olar qandaı halyqaralyq deńgeıde bolsa da, osy táýelsizdikti qurmetteýge, saqtaýǵa jáne qorǵaýǵa tıis. Biraq sýdıa­lardyń táýelsizdigi Konstıtýsııamyzda jazylǵandaı t­a­lap­qa saı qa­matamasyz etilip kele me? Mine, keshe Joǵarǵy Sotta osy máse­le­lerdi ózek etken «Sot bıliginiń táýelsizdigi: halyqaralyq tá­jirıbe» at­ty halyqaralyq konferensııa bolyp ótti. Ony eli­miz­diń Joǵarǵy Soty Astana qalasyndaǵy EQYU-nyń ortalyǵy, Eýrazııa odaǵynyń Qazaq­standaǵy quqyqtyq jáne sot reformasyn qoldaý jobasy, ha­lyq­aralyq yntymaqtastyq jónindegi Germanııa qoǵam­dastyǵy já­ne qu­qyq­tyq saıasatty júzege asyrý ortalyǵymen birlese uıym­dastyrdy. Konferensııany ashyp jáne al­ǵashqy baıandama jasaǵan Jo­ǵar­ǵy Sot tóraǵasy Musabek Álim­bekov elimizde álemdik ór­ke­nıetti talaptarǵa saı keletin sot júıesi qalyptasyp, quryl­ǵan­dyǵyn jáne onyń alǵy­shart­tary sýdıalardyń táýelsizdigi bolyp tabylatyndyǵyn aıtyp ótti. Odan ári tóraǵa sot bıligi – demokratııanyń negizi dep, buǵan mysal retinde Elbasynyń Sýdıalar odaǵynyń Y sezinde aıtqan sózin baǵdarǵa aldy. Onda Prezıdent táýelsiz Qazaq­stan­nyń birden-bir jetistigi ol – sottar men sýdıalar táýel­siz­di­gine zań júzinde ǵana emes, naq­ty túrde qol jetkizilýinde jatyr dedi. Buǵan talas joq. О́ıt­keni, búgingi tańda sýdıa­lar­dyń quqyqtyq-áleýmettik qor­ǵalýy kúsheıtildi. Olar elimizde eń joǵary aqy tólenetin memlekettik qyzmetkerlerdiń biri bo­lyp tabylady. Soǵan saı sottar – demokratııalyq memlekettiń quqyqtyq ınstıtýtynyń negizin quraıdy. Olarǵa áleýmettik-eko­no­mıkalyq jáne saıası ref­orma­lar­dyń tabysty bolýy kóp jaǵ­daıda tikeleı baılanysty. Son­dyq­tan sot júıesinde týyndaǵan ózekti máseleler árqashan memle­kettiń jáne búkil qoǵamnyń na­zarynda bolýǵa tıis. Sottar men sýdıalardyń táýel­sizdigi – ýaqyttyń ózi tekserýden ótkizgen demokratııalyq jetistik bolyp tabylady. Soǵan oraı, memleket tarapynan sot she­shimderi men onyń táýel­siz­di­gin tolyq qam­­ta­ma­syz etýdiń jáne qu­qyqtyq már­tebesi men oı múd­desi táýel­siz­diginiń barlyq shara­lary qa­byl­dandy. О́ıtkeni, sot júıe­sin jetildirý barysynda bar­­lyq sharalar adam quqyǵyn ny­ǵaı­týǵa, sot quzyreti táýelsiz jáne ala­laýsyz júrýge baǵyt­talýy tıis ekendigi quptaldy. Sýdıalardyń ha­l­yqaralyq qaýym­dastyǵynyń jalpyǵa birdeı jar­ǵysynda sýdıalar ár adamnyń ádil sot tal­qy­laýyna túsý quqy­ǵyn qamtama­syz etýge tıis delingen. Soǵan oraı árbir sýdıa isti beıtarap jáne táýelsiz sottyń belgilegen merzim ishinde ádildik pen ja­rııalylyq qaǵıdatyn saq­tap júr­gizýde, adamǵa taǵyl­ǵan aıyp­ty qaraý kezinde bar qu­qyq­ty berýde jáne teńdikti saq­taýda tek zańǵa ǵana moıyn­usynýy tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda táýel­sizdiktiń aýyly alystaı túse­tinin konferen­sııaǵa qatysýshy­lar aıtyp ótti. Konferensııada aıtylǵan­daı, elimizde sot qurylymy men sot óndirisin jetildire berý basty talap retinde qala beredi. Ob­lystyq sottarda salalyq qa­ǵı­dat­tar boıynsha qylmys­tyq, aza­mattyq jáne ákimshilik ister jónindegi sot alqalary qury­lýy múmkin. Soǵan oraı sot­tar­dy mamandandyrý máselesi ma­ńyz­dy bo­lyp qala bermek. Ási­rese, jas­óspirimder sotyn, Astana qa­la­synda qarjylyq-sa­lyq sotyn qurý qajet. Budan ári konferensııada qazaqstandyq sot júıesin damytýdyń mańyz­dy máseleleri, Elbasynyń «Eý­ro­­paǵa jol» mem­lekettik baǵ­dar­lamasy aıa­syn­da belgilengen tap­­syrmany halyqaralyq stan­dart­­tarǵa saı qabyldaý tal­qy­landy. Sondaı-aq, Shyǵys Eýropa, Oń­tústik Kav­kaz jáne Orta­lyq Azııa elderindegi sot bıli­gi­niń táýel­­si­z­digi jónindegi EQYU-ǵa qaty­sý­shy 19 memlekettiń 40 táýelsiz sarapshysy jáne Eýropa ke­ńe­si men Venesııalyq komıssııa daıyndaǵan Kıev kon­­feren­sııa­sy­nyń usynys­tary qa­­ral­dy. Sóıtip, konfe­ren­sııa­ǵa qatysý­shy­lar «Qazaq­stan Res­­pýblı­ka­synyń sot jú­ıesi men sýdıa­lary­nyń márte­besi tý­­raly» Kon­­s­tıtýsııalyq za­ńyn jetildirý jóninde, elimizdegi sot qury­lymy men sot ón­dirisin odan ári ońtaı­lan­dyrý jáne halyq­aralyq sot tá­jirıbesi týraly aı­typ, bir­qatar usynystardy ortaǵa saldy. Aleksandr TASBOLATOV.