Ulttyq genderlik jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat

Bul másele Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasy aıasynda qalaı qolǵa alynyp, júzege asýda? Memlekettik genderlik saıasat eldiń ishki saıa­satynyń mańyzdy quraýshysy bolyp taby­lady, ol bazalyq genderlik zańdarǵa jáne Memleket basshy­sy­nyń Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýb­lıka­synda 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Genderlik teńdik strategııasyna (budan ári – Strategııa) sáıkes iske asyrylady. Onda myńjyldyq damý maqsattary men áıelderge qatysty kemsitý­diń barlyq túrlerin joıý týraly konven­sııanyń erejelerine oraı Qazaqstanǵa arnalǵan genderlik ındıkatorlar anyqtalǵan. Búgingi tańda Úkimet qaýlysymen bekitilgen 45 is-sharany qamtyǵan Strategııany iske asyrý j­ó­nindegi 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan is-shara­lar jos­pary oryndaldy. Endi kelesi orta merzimdi 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar atqarylýda. 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan is-sharalardy iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 68,4 mln. teńge mólsherinde qarajat bólý kózdelgen. Strategııada áıelderdiń sheshim qabyldaý deń­ge­ıin 30 paıyzǵa jetkizý mindeti qoıylǵan desek, 2009 jylǵy jeltoqsanda «Erkekter men áıel­der­diń teń quqyqtary men teń múmkindikteriniń memlekettik kepildikteri týraly» Zań qabyldandy. Strategııany iske asyrý sheńberinde Áıelder kóshbasshylyǵy mektepteriniń respýblıkalyq jelisi qurylyp, oǵan respýblıkanyń barlyq oblys­tarynan 57 úkimettik emes uıym atsalysty. So­ny­men qatar, ortalyqta jáne jergilikti jerlerde qoǵamdyq-saıası qyzmetke barynsha daıyndalǵan áıelder qatarynan kadrlar rezervi quryldy. О́tken jyly Ulttyq komıssııa men Qazaqstan Isker áıel­deri qaýymdastyǵy birlesip, óńirlerde jer­gilikti áıelder elıtasyn biriktirýge baǵyttalǵan «Saıasatker áıelder klýby» jo­basyn jasaǵan bolsa, búgingi tańda Astana, A­l­maty, Aqtóbe, Atyraý, Shyǵys Qa­zaq­stan, Batys Qazaqstan jáne Pavlodar obly­s­tarynda osyndaı 7 klýb jumys isteýde. Son­daı-aq saıa­sı partııalarmen, áıelder men erlerdi bas­shy­lyq laýazymdarǵa jáne saılanbaly organ­darǵa usy­ný kezinde partııalyq tizimdi genderlik ba­lans­ty eskere otyryp qalyptastyrý jóninde jos­par­ly jumys júrgizilýde. Mysaly, «Nur Otan» par­tııasy men Ulttyq komıssııa elde genderlik meınstrımıngti ilgeriletý jóninde memorandým jasasty. Qazirgi tańda Qazaqstan Respýblıkasynyń Par­lamentindegi áıelder sany 14 paıyz ǵana. Oblys ákim­deri qatarynda birde-bir áıel joq. Tek 3 áıel ǵana ob­lys ákiminiń orynbasary bolsa, 3 áıel aýdan bas­qa­rady. Eń joǵary bılik eshe­lonyn­da – 3 áıel mınıstr, 1 – agenttik tóraıymy, 1 – Premer-Mınıstr Keńsesi Basshysynyń orynba­sary, 4 – jaýapty hatshy, 5 – vıse-mınıstr bar. Jalpy, bú­gingi tańda sheshim qabyldaý deńgeıindegi áıel­derdiń úlesi bar bolǵany 10 paıyz ǵana. Strategııada ekonomıkadaǵy genderlik teńdikke qol jetkizýge, áıelder arasyndaǵy kásipkerlikti odan ári damytýǵa, olardyń eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiligin arttyrýǵa kóp kóńil bólingen. El ekonomıkasynda 2010 jylǵy 3-shi toq­sandaǵy jaǵdaı boıynsha 8,2 mln. adamnyń sha­mamen 4 mln.-yn áıelder quraıdy. IJО́-ni qalyp­tastyrýdaǵy áıel­derdiń úlesi 40 paıyzǵa jýyq­taǵan. Áıelder jal­aqysy erler jalaqy­synyń 66 paıyzyn quraıdy. Áıelderdi ekonomıkalyq turǵydan ilgeriletý úshin 2003 jyly Ulttyq komıssııa respýblıkalyq Shaǵyn ká­sip­kerlik qory men yntymaqtastyq týraly me­mo­ran­­dým­ǵa qol qoıdy. Qor kásipker áıel­derdiń jo­ba­la­ryn jalpy 2 mlrd-tan astam teńgege qarjylandyrdy. Qazaqstanda ana men bala densaýlyǵyn qor­ǵaý­ǵa zor kóńil bólinedi. Otbasyn qoldaý, neke men ot­ba­sylyq-nekelik qatynastar bedelin arttyrý memlekettik saıasat basymdyqtarynyń biri bolyp taby­la­dy. 2003 jyldan bastap balanyń týýyna birmerzimdik járdemaqy engizilgen. 2006 jyly ana men ba­la­ny áleýmettik qoldaýdyń jańa júıe­si damy­tyld­y. Bala týǵanda beriletin járdem­aqyǵa qosa bala kútý jónindegi, sondaı-aq az qam­tyl­ǵan otba­sy­larǵa 18 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan járdem­aqylar qosyldy. 2006 jylmen salystyrǵanda, bala týýǵa beriletin járdemaqy 2,7 eseden artyq ósti; tórtinshi jáne odan keıingi balaǵa arnalǵan já­r­demaqy 4,5 ese; bala kútýge arnalǵan járdemaqy ortasha eseppen 2,5 eseden artyq ósti. Aǵymdaǵy jyl­ǵy qańtar­dan bastap múgedek bala kútetin adam­ǵa eń tómengi jal­aqy mólsherinde aı saıynǵy járdemaqy tólenedi. Qabyldanatyn sharalardyń tıimdiligin oń statıstıka dáleldep otyr. Ana óliminiń kórsetkishi 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha 100 myń jańa týǵan nárestege 23,1-di qurasa, ol 2009 jyly 36,8 bolǵan. 2010 jyly sábı shetineýiniń ındı­ka­tory 8,2%-ǵa tómendep, tiri týǵan 1000 sábıge 16,7-ni quraǵan, bul kórsetkish 2009 jyly 18,2 bolǵan. Balalardyń eń qaterli dertteriniń biri polıomıelıt joıyldy. Qazaq­stan TMD elderinde birinshi bo­­lyp barlyq jańa týǵan náresetelerdi «V» vırýs­tyq gepatıtine qarsy egýdi engizdi. 2009 jyly 357,5 myńnan astam bala týyldy, bul 2003 jyl­ǵydan 1,5 esedeı artyq. Jalpy, Qazaq­stan­nyń 2020 jylǵa deıingi damý strategııalyq jos­pa­ryn­da ataýly áleýmettik qorǵaý júıesin qurý kózdelgen. Sonymen birge, áıelder densaýlyǵynyń ındeksi tómen kúıinde qalýda, ortasha eseppen ol 20-30 paıyzdy quraıdy. Erlerdiń densaýlyǵynda da prob­lemalar bar desek, eńbekke qabiletti jastaǵy erler arasynda ólim-jitim deńgeıi joǵary bolyp tur. Nátıjesinde, áıelder men erlerdiń ortasha ómir súrý uzaqtyǵynda genderlik teńsizdik aıqyn baıqalady, ol erlerde 10,5 jasqa az, ıaǵnı 61,9 jasty quraıdy. Halyqqa genderlik bilim berý jumysy júrgizilýde. Mektep oqýlyqtaryna genderlik saraptama jasaldy. Mektep jáne mektep jasyna deıingi bilim berý júıesine arnalǵan «Gender» keshendi bilim berý baǵdarlamasy ázirlendi. Genderlik teńdik strategııasynyń jeke taraýy qo­ǵamdaǵy zorlyq-zombylyqty boldyrmaýǵa ar­nal­ǵan. 1998 jyldyń ózinde-aq ishki ister qury­lym­da­ry­­nyń aýdandyq býyndaryna deıin áıel­derdi zor­lyq-zom­by­lyqtan qorǵaý jónindegi arnaıy bólim­she­ler qu­ryl­dy. Qazir olardyń sany 16 jáne onda 126 qyz­metker ju­mys isteıdi. Qa­zaq­stan burynǵy keńes­tik keńis­tiktegi mundaı bó­lim­sheler qurylǵan jalǵyz el bolyp tabylady. 2009 jyly otbasyndaǵy quqyq bu­zý­shy­lyqtarǵa qarsy is-qımyl ádisterin odan ári je­tildirý maqsatynda ázirlengen «Turmystyq zor­lyq-zom­bylyqtyń pro­fı­laktıkasy týraly» Zań qabyldandy. Sondaı-aq áıelderge olardyń zorlyq-zomby­lyq­syz ómir súrý quqyqtaryn qorǵaýǵa arnalǵan 21 daǵdarystyq ortalyqtyń naqty kómek kórse­te­tinin atap ótý qajet. Aıtalyq, tek 2009 jyldyń ishinde olarǵa ártúrli kómek suraǵan 20 myńnan astam ótinish túsken. Qabyldanǵan sharalar nátı­jesinde 2010 jyly áıelderge qatysty jasalǵan qylmystar sany 2009 jylmen salystyrǵanda 4 paıyzǵa azaıyp, 3130 qylmysty quraǵan. Genderlik teńdik máselelerin ilgeriletýde úki­mettik emes uıymdar úlken ról atqarady. Qazirgi tańda Qazaqstanda 25 myńdaı úkimettik emes uıymdar jumys isteıdi, sonyń ishinde 250-i áıel­der, otbasy jáne balalar máselelerimen aına­ly­sad­y. Olardyń qyzmetin yntalandyrý úshin 2006-2011 jyl­darǵa ar­nalǵan Azamattyq qoǵamdy da­mytý tu­j­y­rym­damasy men «Memlekettik áleýmet­tik tapsyrys týraly» zań qabyldanǵanyn aıta ketsek, artyq bolmas. Ulttyq komıssııa «Otbasym» otbasylyq jýr­na­lyn shyǵarady. Sonymen qatar, óziniń ınternet-re­sýrsy jumys isteıdi. Turmystaǵy áıelder arasynda dástúrli «Qazaqstan mıssısi» konkýrsy ótip turady. Halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq Ult­tyq komıssııa qyzmetiniń erekshe vektory bo­lyp taby­la­dy. 2009 jyldan bastap BUU DB-men birlesip «Qa­zaq­stan Respýblıkasynda genderlik teń­dikti qamta­ma­syz etý sharalaryn jetildirý jó­nin­de Ulttyq komı­s­sııany qoldaý» jobasy, son­daı-aq úsh jyldan beri IýNFPA-men birge turǵy­lyq­ty halyq jónindegi jobalar iske asyrylýda. Sol sııaqty ótken jyly IýSAID-pen (AQSh memlekettik departamenti halyq­ara­lyq damý agenttigi) jáne «Dıalog Eýrazııa» halyq­ara­lyq qo­ǵamdyq qo­rymen genderlik jáne otbasylyq-demo­gra­fııa­lyq saıasat salasyndaǵy yntymaq­tas­tyq­qa baǵyt­tal­ǵan genderlik teńdikke qol jetkizý sala­syndaǵy yn­ty­maqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy sheń­berin­de Ulttyq komıssııanyń qatysýymen 2010 jyly 6-7 ma­myrda Vena qalasynda «Genderlik teńdik pen áıel­derdiń saıası jáne qoǵamdyq ómirge qatysýyn ilgeriletý» taqyrybynda keńes ótkenin, oǵan 53 elden 257 adam qatysqanyn aıtqan jón. Bul keńes EQYU tarı­hynda gýmanıtarlyq ólshem jónindegi taqyryptardy talqylaý boıynsha adam eń kóp qatysqan keńes boldy. Búgingi tańda Ulttyq komıssııanyń basty mindeti Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn merekeleý sheńberindegi is-sharalarǵa daıyndyq jáne olardy ótkizý bolyp tabylady. Taıaýda ǵana Memleket basshy­sy­nyń qatysýymen ótken Qazaqstan áıelderiniń sezi arýlardyń el damýyndaǵy mańyzdy rólin taǵy da dáleldep, genderlik jáne otbasylyq-demografııalyq saıasattyń odan ári damý perspektıvalaryn aıqyndap berdi. Sondaı-aq genderlik aspektini eskere otyryp, Qazaqstannyń Islam Konferensııasy Uıymyna tór­aǵa­lyǵyna baılanysty máseleler de kún tártibinde. Áıel-ana, otbasy jáne balalar quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy bizdiń tabystarymyz álemdik aýqymda keńinen moıyndalyp otyr. Bul oraıda «Ǵalamdyq genderlik aıyrmashylyq – 2010» atty dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým baıanda­mas­y­nyń qorytyndysy boıynsha bizdiń respýblıkamyz Eýroodaqtyń 14 memleketin artqa qaldyryp, 134 eldiń ishinen 41-oryndy ıelengenin aıtýǵa bolady. Osylaısha, ótken jyly elimizde tıimdi genderlik jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat qalyptasty. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik genderlik saıasat genderlik teńdikke qol jetkizý salasyndaǵy ulttyq jáne halyqaralyq tájirıbeni, álem qaýym­das­tyǵy elderiniń órkenıettik, dinı jáne mádenı erekshelikterin jan-jaqty jáne muqııat eskerýge negizdelgen. Ol sabaqtastyq, pragmatızm men teńdestik prınsıpterine negizdelgen jáne ulttyq kelisim men birlikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Serik AHMETOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa hatshylyǵynyń meńgerýshisi.