Bolashaq bizben

Meniń saılaýaldy tuǵyrnamamnyń negizi – qarapaıym adam múddesin qorǵaý jáne  tutynýshylyq ıdeologııasyn jeńý bolyp tabylady. Tek áleýmettik turǵydan tolyq­qandy damyǵan jáne ıntellektýaldy memleket qana tańdalǵandarǵa ǵana emes, barlyq qazaqstandyqtar úshin jarqyn bolashaqqa kepildik bere alady. 1-bólim. SAIаSAT Ortalyq bılik organdaryn reformalaý Konstıtýsııa resmı málimdeýshi emes, únemi qoldanystaǵy tikeleı áser etetin zań bolýy tıis. Qoǵamda bılik aıqyn bó­li­nýi kerek: prezıdenttik-parlamenttik bas­qa­rý úlgisine birtindep kóshetin zań shyǵa­rýshy, sot jáne atqarýshy bılik. Erkindik jáne quqyq buzýshy sot sheshimderi men atqarýshy bılik sheshimderin ózger­týge qabiletti adam quqyn qorǵaý baǵy­tyn­daǵy ókiletti ınstıtýt júıesin engizý kerek. Ákimshilikter jáne máslıhattar. Ortalyqsyzdandyrý jáne jergilikti ózin-ózi basqarý Ákimderdi birden taǵaıyndaý júıesi shalys bolyp barady, olar saılanýy tıis jáne respýblıka soǵan kele jatyr. Más­lı­hattyń atqaratyn qyzmetin kúndelikti negizge kóshirý. Kadr jáne bıýdjet saıasaty aıasynda ákimshilik-aýmaqtyq birlikke sáı­kes máslıhattyń ókilettiligin keńeıtý. Qoǵamdyq damýdyń jemqorlyqqa qar­sy teorııasyn daıyndaýǵa arnalǵan qajet­ti jaǵdaılardy qurýymyz kerek. Jem­qor­lyq qatynastarǵa daǵdylanǵan jurtshylyqqa ózgelerdi satyp alý nátıjesinde mindetterdi sheshý múmkin­dikteri  joq ortada ómir súrý qıyn bolady. Sot reformasy Sot júıesin reformalaý sottyń bıliktiń basqa tarmaq­ta­ry­na táýeldi bolmaıtyndaı mártebesin arttyrý baǵytynda jú­­rý­ge tıis. Ony oryndaý tásili: sotty halyq saılaý kerek já­ne res­pýblıka parlamenti arqyly memleketpen tolyq qamta­ma­­syz etilgen Joǵarǵy Sot sýdıalaryn ómir boıyna taǵaı­yndaý, sondaı-aq Konstıtýsııalyq Sot ınstıtýtyna qaıta oralý. Partııalyq júıe Partııalyq júıe teńestirilgen bolýy tıis, bılik pen oppozısııanyń barynsha qarama-qarsylyq sheginen ketý kerek. Partııalar bıliktiń zerthanasy bolýy kerek. Partııalar keńistiginde tıimdi kúshterdiń úshinshi ortalyǵyn qurý kerek. Parlamenttegi depýtattyq orynǵa ótýdiń qazirgi 5% «saılaý tabaldyryǵyn» 3%-ǵa deıin tómendetýdi usynamyn. Sóz jáne baspasóz bostandyǵy. BAQ-qa qatysty saıasat Buqaralyq aqparat quraldary bıliktiń tórtinshi tarma­ǵy­na birjolata aınalýy kerek. BAQ-tyń ártúrli saıası ustanym­da­ryn­daǵy aıyrmashylyqtyń ózi qoǵamnyń ár túrli aqpa­rat­tanýyna jan-jaqty áserin tıgizedi. Ol úshin aqparattyq aǵym­dar­dyń kedergisiz kópirlerin qurý jáne oǵan kópjaqty kom­mý­nıkasııalyq arnalardy qosý arqyly Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń aqparattyq keńistigin damytý qajet. Saılaý zańnamasyn jetildirý Tek ashyq jáne memlekettiń emes, qoǵamnyń baqylaýyn­daǵy saılaý júıesi ǵana barlyq saıası jáne áleýmettik zań organdardyń ókilettiligin qamtamasyz ete alady. Saılaý komıssııalarynyń quramyn qalyptastyrý saıası partııalardyń ókildiginsiz respýblıkalyq qoǵamdyq uıymdarǵa jáne jergilikti ózin-ózi basqarý uıymdaryna bekitilip berilýi kerek. Syrtqy saıasat jáne qaýipsizdik Qazaqstan syrtqy saıasatynyń basymdylyǵy Reseı Federasııasy bolyp tabylady. Qoǵamdyq taldaý negizinde ulttyq artyqshylyǵymyzdy saqtaı otyryp, DSU-ǵa birtindep kirýdi jaqtaımyn. Batys el­deri­niń ekonomıkasy turaqtylyq pen alypsatarlyq qaǵı­da­la­ry­na jumys isteıdi. Budan basqa biz 2012 jyly Jer shary tur­ǵyndarynyń sany 7,0 mlrd. adamǵa jetetin jaǵdaıdy qamtamasyz etip otyrǵan tabıǵı resýrstarǵa negizdelgen ózge elder ekonomıkasynyń qataryndamyz. Ekologııalyq qaýipsizdik О́ndiristik kásiporyndardyń qorshaǵan ortany lastamaý jaýapkershiligin arttyrýǵa baılanysty zańnamalardy qazirgi zaman talabyna sáıkestendirý kerek dep esepteımin. О́ndiristik kásiporyndardyń ekologııalyq qajettilikterine qaıtarymdy qarjy bóletin jáne ekologııalyq máselelerdi sheshýmen aınalysatyn ınvestısııalyq Ekologııalyq qor qurý qajet. 2-bólim. EKONOMIKA   Elimizdiń baılyǵy teń dárejede ósýi kerek jáne ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy deńgeıiniń ósý erekshelikteri bir-biriniń aldyna shyǵyp ketpeýi kerek. Bul mindetterdi oryndaý óndiriske tehnologııalyq qajettilikterdi engizýin arttyrýdy talap etedi, ıaǵnı olardy kóp ǵylymdy tehnologııalardy ıgerý arqyly qaldyqsyz óndirý qajet. Aýylǵa qarjylyq resýrsty maqsatty ba­ǵyt­taýdy, onyń ishinde jastarǵa arnalǵan turǵyn úı qu­ry­lystaryn salýdy, aýyldyqtardy tutastaı aýyz sýmen qam­tamasyz etý, aýyl kásipkerlerine jer qunarlylyǵyn art­tyrýda barlyq jaǵdaıdy jasaýdy usynamyn. Qajetti jerlerde turmystyq ónimderdi shyǵarýda birlesken kásip­oryn­dardy qurý jáne shaǵyn taýar óndirýshilerdi iri qaýym­das­tyq­tar pen kooperatıvterge biriktirýge jaǵdaı jasaý kerek. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý Álemniń barlyq elderinde shaǵyn jáne orta bıznes salyqtyń kóp bóligin quraıdy jáne teh­nologııalyq damýdyń alǵy shebinde jú­redi.  Qazaqstan eko­no­mıkasyndaǵy shıki­zat­tyq baǵytty eńse­rý, shaǵyn jáne orta kásip­oryndardy da­mytý arqyly ınno­va­sııalyq ónimniń úle­sin ulǵaıtý  kerek. 3-bólim. ÁLEÝMETTIK SALA Zeınetkerler, zeınetkerlik reforma Yntymaqty zeınetkerlik júıeni birte-birte qysqarta otyryp, jınaqtaýshy, erikti jáne tabıǵı resýrstardy satý esebinen memlekettik bazalyq úsh deńgeıli zeınetkerlik qamta­ma­syz etý júıesin qurý. Zeınetkerlik qamtamasyz etý sala­syn­da básekelestik na­ry­ǵyn, atap aıt­qanda, zeınetkerlik tólemaqylardy qa­lyp­tas­tyrý. Salymshylardyń sapaly zeınetkerlik qyzmetti tańdaýǵa quqyq­ta­ry bolýy tıis. Mindetti jáne erikti áleýmettik saq­tandyrý júıesin damytý. Zeınetker kúnkórisiniń kókeıge qo­nym­dy deńgeıin arttyrý maqsatynda tu­ty­nýshy qyzmetteri men taýarlar baǵa­synyń ósýine baılanysty zeınetaqyny kóterý. Ana men balany qoldaý Jetkilikti qamtamasyz etilmegen jáne áleýmettik turǵydan álsiz áıelderdi qoldaý. Arnaıy memlekettik járdemaqylar boıynsha tólemder­diń kólemin ósirý. Olar ǵylymı tutynýdyń negizdelgen normatıvterin eskere otyryp, kóp balaly otbasylardyń jaǵdaı­laryna qaraı, júktilik jáne bosaný merzimine, balalardyń kámeletke tolmaǵan kezeńine baılanysty eseptelýge tıis. Áıelderdiń eńbek quqyǵyn qorǵaý. Densaýlyq saqtaýdy damytý Adamdar densaýlyǵynyń deńgeıi eldiń memlekettik, áleý­met­tik-ekonomıkalyq, mádenı damý ólshemin anyqtaıdy. Sońǵy ýaqytta halyq densaýlyǵynyń nasharlaý úrdisi baıqalady, árı­ne, bul ekologııamen tyǵyz baılanysty. Qazaqstan azamat­tary­nyń densaýlyǵyn jaqsartý maqsatynda, memlekettiń tu­raq­ty áleýmettik-demografııalyq damýyn qamtamasyz etýge den­saýlyq saqtaý salasyna baǵyttalǵan bıýdjet qarjysyn ósi­rý jáne medısına qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn kóterý qajet. Densaýlyq saqtaý úshin qyzmetkerler men jumys berýshiniń memlekettik jaýapkershiligin engizý jón. Jastar saıasaty Ulttyq bilim berý álemdik deńgeıge jaqyndaýy kerek. Da­ryn­dy jastar shetel joǵary oqý oryndaryna tolyq memlekettik qamtamasyz etýmen bilim alýǵa tek halyqaralyq baıqaýlar, olımpıadalar, mártebeli ıntellektýaldy is-sharalardyń laý­reaty nemese jeńimpazy bolǵan jaǵdaıda ǵana jiberilýi tıis. Qazaqstanda kámeletke tolmaǵan jastardyń quqyqtaryn, bos­tan­dyǵy men zańdy múddelerin qorǵaıtyn quqyqtyq sharttar qurý. Jastardyń kásipkerligi boıynsha baǵdarlamalardy damytý kerek. Jetkilikti qamtamasyz etilmegen turǵyndardy áleýmettik qorǵaý Múgedekter qoǵamynyń óndiristik birlestigi júıesin qaı­ta­dan qurý qajet. Turǵyndar qajettilikteriniń tómengi áleýmettik standartyn qarastyrý. Turǵyndardyń járdemaqy, jeńildikteri jáne tólemaqy júıesin ózgertý. Tildi damytý Qazaqstanda qazaq tili máselesi qarqyndy talqylanýda. Qazaq tilinsiz memleketimiz de, halyq retinde biz de joǵalamyz. Qazaq tilin erikti túrde úırenýdi qoldaı otyryp, ony mektepke deıingi jáne mektep jasyndaǵy balalarǵa oqytýdy erekshe nazarǵa alý qajet. Qazaq tilin tegin úıretýge arnalǵan ortalyqtardy qurý jáne olardyń aqparattyq qoljetimdiligin arttyrý qajet. Qazaq tilin ǵylym, ınnovasııa jáne bıznes tiline aınaldyryp, básekege qabilettiligin arttyrý kerek. Ǵylymdy reformalaý, mádenıet pen ónerdi damytý, olardyń áleýetin memleket damýyna paıdalaný Ǵylymı mektepterdi tolyǵynan qaıta qalpyna keltirýge, mádenıettaný mektepterin qurýǵa jáne ónerde jańa baǵyttar jasaýǵa ótkir qajettilik týyndap otyr. Ǵylym, óner, má­de­nıet damýynyń basym baǵyttaryn bıýdjetten qarjy­lan­dyrýdy ulǵaıtý; ǵylymdardyń áleýmettik qabatyn qa­lyp­tastyryp, olardyń mártebesin kóterý kerek. Qorytyndy Men otandastarymdy jańa Prezıdentti saılaý kúni ózgeriske, saıası evolıýsııaǵa, ekologııalyq qaýipsizdikke qadam basýǵa jáne bolashaqqa senimmen qaraýǵa shaqyramyn! __________________ Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine kandıdat M.H.Eleýsizovtiń saılaý qorynyń qarajatynan tólendi. Tapsyrys berýshi – Tımýr Melsuly Eleýsizov.