Bir tereń súzip kórseń, túbi – marjan

Baýyrjan baýyrymyzǵa rahmet! Ázilhan aǵamyzdyń tilimen aıtqanda, «qazaq jýrnalısteri armııasynyń qa­zirgi serkeleri» týraly «Altyn Alash» baspasynan jaryq kórgen «11-shi qalamush» kitaby úshin. To­py­raǵyń torqa bolǵyr, ustazymyz Temirbek Qojakeevtiń rýhyn qaıta tiriltip, jadymyzda jańǵyrtýynyń ózi ne turady! Ýnıversıtet qabyrǵa­sy­nan oqý bitirip ketkeli arada qan­shama ýaqyt ótti. О́mirdiń ót­kel­derinen, qyzmettiń kóp belderinen astyq dep oılaımyz ózimizdi. Jýrnalıstıka maı­da­nyn­da odan keıin de qalam-myl­tyǵymyzǵa oq-dári salyp bergen ulaǵatty ustazdarymyz az emes edi. Alaıda áli kúnge deıin túske osydan otyz jyldaı buryn bilim alǵan altyn uıa­myzdyń jıi kiretini nesi? Temkeń satıradan sabaq ótip jatyr eken deımiz. Qolynda – «Satıralyq janrlar» kitaby. Dál osy kitaby biz oqý bitirip ketetin jyly jaryq kórgen. Ony kýrstaǵy aqyn qyzymyz Úmithan Altaevanyń jal­ǵyz ózi másheńkege basyp tap­syrǵan. Jazyp otyryp, ol kitapty túgel jattap alǵan shyǵar dep oılaǵanbyz. Qojakeev: «О́temaǵanbetova! «Karıkatýra» degenimiz ne?» dep kó­zil­diriginiń ústimen úlken kózderin aý­dara saýal tastaıdy. Rázııa torǵa túsken torǵaıdaı typyrlaıdy. Jaýap tappaı, jany shyǵyp kete jaz­daı­dy. Tyǵyryqtan bir jaryq sáýle ta­ýyp, áýpirimmen sytylyp shyq­qa­nyna tań qalyp jatyrmyz. «Lenınshil jas» gazetiniń bas redaktory, mar­qum Seıdahmet Berdi­qulov synaq komıs­sııa­synyń tór­aǵasy. Jyly júzimen meıirin tóge qaraıdy. «Ár stýdent osylaı óz su­raǵyna tolyq jaýap berse, sonyń ózi jetkilikti», dep ja­ýap­qa qana­ǵat­tanǵanyn sezdiredi. Qoja­keev ústi-ústine su­raqty tópep jatyr. Ol qa­na­ǵat­tanbaıdy. Mańdaı­dan shyp-shyp ter shyǵady. Temkeń­niń syna­ǵynan qı­nalyp jatyp oıanyp kete­siń. Ýh! Ustazymyz ómirdiń da­ýyl­dary men jaýyndarynda synyp ketpeýimiz úshin shyńdaǵan eken-aý sonda. Balaýsa shaqta basylyp qal­maǵanymyz úshin bárimiz Temkeńe qa­ryzdarmyz. Sol qaryzdy qashan óter ekenbiz degen oı mazalap júrgende Baýyr­jannyń kitaby jarq ete qal­masy bar ma? Ustaz aldyndaǵy bo­ryshty qalaı óteýdiń tamasha úlgisin kórsete bilgen Baýyrjanǵa sol úshin alǵys jaýdy­ryp qoıǵanymyz abzal. Arnaıy kýrstan memlekettik sy­naq tapsyratyn kúni bizdiń kýrstyń jigitteri áskerı boryshyn óteýge qys­qa merzimdik daıyndyqqa ketti. Túnimen shyrqalǵan qoshtasý áni besinshi jataqhanany ornynan kóshirip jibere jazdady. Synaqta – kil qyz­dar. Kitaptyń betin ashpaı kelip emtıhan tapsyrmaq. Synaq komıssııa­synyń tóraǵasy – Seıdahmet Berdi­qulov, músheleri – Taýman Amandosov, Temirbek Qojakeev bastaǵan jýr­­­nalıstıkanyń jiligin shaqqan aǵa­­­­lar. «Qyzdar – keleshek analar», – dedi Seıdahmet aǵa synaq qory­tyn­dy­synda sóılegen sózinde. – Son­dyq­tan árqaısyńyzdy úıleri­ńizde ata-analaryńyz úmitpen kútip otyr ǵoı degen oımen keıbirińizge keshirimmen qaraýymyzǵa týra keldi. Berdiqulov beınesi bizdiń sana­myz­da sol qyz balaǵa degen qurme­timen máńgi qaldy. Aýylǵa attanyp bara jatqan qazaq qyzdarynyń taǵ­dyryna aǵalyq qamqorlyqpen ún qat­qan osynaý jylylyq Baýyrjan­nyń kitabyn oqyp otyrǵan kezde janymyzdy jadyratyp, keýdeni kók­temniń kerimsal lebi jelpip ótti. Alataýdaı asqar shyńǵa balanǵan eki alyptan keıin baspasózdegi úshinshi qubylys, ózimizdiń Eraǵa (Erjuman Smaıyl) jaıynda móltekteı syr mól­direı tógilipti. «Kátepti qara nar» dep atalatyn bólimde aǵanyń Seı­dahmet Berdiqulov, Sherhan Mur­taza, Ábish Kekilbaev, Nurlan Orazalın, Ýálıhan Qalıjan sııaqty tany­mal tulǵalar senim artqan jan ekeni, redaksııanyń búkil qara jumysyn óz moınymen kóterip, basylym basta­ýyna adal qyzmet etkeni aıshyqty áńgimelenedi. Jaqynda ǵana qurmetti zeınet demalysyna shyqqan Eraǵań qara shańyraqtyń shyraqshysy syn­dy edi. Gazetke jan-tánimen dál osylaı adal qyzmet etip ketý keıingi býyn úshin árdaıym úlgi bolyp qala berse eken deısiń. Jastardyń kóbine qamqor ákedeı Eraǵań jaıyndaǵy oılarymyzdy keleshekte áıteýir bir jazbaqqa bel býyp júrgenimizde Ba­ýyrjannyń jýrnalıske tán jedeldikpen sol ıdeıany is júzine asyryp jibergeni qaıran qaldyrdy. Bul estelik áýeli basylymda jaryq kórgende útir, núktesine deıin qaldyrmaı bá­rimiz tamsana oqyǵanbyz. Gazet ma­qa­lasy degenimiz sol kúni oqylyp, oqyl­ǵan jerinde qalyp qoıatyn dúnıe desek, al keıin qolymyzǵa áriptestiń kitaby tıgende rýhanı qundyly­ǵy­myz­ǵa sııasy óshpeıtin, eskirmes estelik kelip qo­syl­dy dep qýandyq. Belgili qalamger Jarylqap Beı­senbaıulyn «ult uǵymyn ulǵaıtqan tulǵa» dep ataıdy. Muny bastaǵan adam aıaǵyna deıin qolynan tastamaı bir demmen oqyp shyǵatynyna ıma­nymyz kámil. О́zimiz úlgi etip ósken aǵalardyń tabıǵatyna dál tabylǵan teńeýler men jazý-syzý mashyǵyna baı­lanysty keıbir qyzyqty jáıtter­di alǵa tosqanda osynyń bárin Ba­ýyrjan qalaı, qaıda júrip túgel zerttep úl­gergen dep tańdanbasqa lajyń­dy qal­dyrmaıdy. «... Shoqan bolyp taý-tas kez­di. Jańbyrdyń astynda qaldy. Sho­qan bolyp kúndelik júr­gizdi. Ǵalym aıaldaǵan eldi meken­derdiń búginin beıneledi. Shoqan júz jıyrma jyl buryn toqtaǵan Lepsi men Ile ózenderiniń ja­ǵasynda turyp tolǵandy. Qarqara asyp, Ystyqkólge bet túzedi. О́z tu­synda saıahatshy ofıser Shoqandy óbek­tegen qyrǵyz jur­tynyń urpaq­ta­ry jolqapshyq arqa­laǵan búgingi jýrnalısti de janyna jaqyn tartty...» degen joldardy oqy­ǵanda qashan kór­seń el men jer aralap júretin, ómir aıshyqtaryn boıamasyz sýretteýge qush­­­tar qaǵylez jýrnalıst beınesi kóz-aınańyzǵa qalqyp shyǵa keleri haq. Bir kásiptiń ıeleri týraly jaz­ǵanda bir oıdyń ekinshisinde qaıta­lanýy zańdy qubylys desek, avtor ár qalam ıesiniń boıynan ózine ǵana tán qasıetti taba bilip jazýǵa talpynǵan. Kitaptyń jeńil oqylyp, onyń kim týraly jazylǵanyn keıipkerdiń aty-jóni atalmasa da oqyrmannyń ońaı taýyp alyp otyratyny sondyqtan. О́mir joly, oı-baılamy taqtaıdaı tegis syzyqtyń boıynan ne bylaı, ne olaı aýytqyp ketpeıtin, taptaýryn taǵdyrlar jaıynda jazý jalyqtyryp jiberedi. Baýyrjannyń myna dúnıe­sin oqyp otyrǵanda jalyqpaı­tyn sebebiń, jýrnalıstıkada biriniń aty ańyzǵa aınalsa, endi biriniń esimi kópshilik jı­ylǵan ortada qurmetpen ata­lyp, árip­testerinen áıteýir bir qyry ereksheligimen kózge túsip tu­ratyn jan­dar jaıynda syr shertilgen. Ga­zetimizdiń vıse-prezıdenti– bas redaktor Janbolat Aýpbaevtyń aq paraq­taǵy alǵashqy izi sýret salýdan bas­talǵanyn birimiz bilsek, kóbimiz bilmeıdi ekenbiz. Janbolat aǵamyz­dyń jýr­nalıstıkaǵa óleń jazyp baryp kelgenin de Baýyrjan­nyń kitabynan oqydyq. Stýdent shaqta­rynda «Lenınshil jasqa» ony izdep barǵan sátterin baıandaýy qyzǵy­lyqty. «Ol kisini Aýpbaevtyń dál ózi dep kim oılaǵan?» dep qashanda qara­paıym da kishipeıil qalpynan aınyma­ǵan aǵanyń shynaıy kelbetin keskindep, oıyn: «Aýpbaevtyń aq pa­ra­ǵyna qalamnyń sııasynan basqa esh­teńeniń daǵy túsken emes», degen joldarmen tııanaqtaıdy. Kitapty oqyp otyrǵanda baıqaǵanymyz – muny «Lenınshil jas­tyń» tarıhnamasy ma eken dep qalýyńyz ǵajap emes. Ár kezeńde osy basylymda qyzmet istegen adam­dardyń ómiri men shyǵarmashylyq qyr­lary týraly baıandaýlar qosyla kele gazet­tiń tarıhy quralmaǵanda, ne qura­lady? «Araldyń aqjal tol­qy­nynyń» keıipkeri, balyqshynyń ba­lasy Qýa­nysh Jıenbaı da osy basylymda bólim basqarǵan. «Jal­ǵyz jelken», «Teńizdegi bir tamshy», «Pa­rom­shy­nyń portreti», «Qulan jana­ryndaǵy ǵumyr», «Bir mashına aq kirpish», «Jer silkinisinen bir juma bu­ryn», «Án salýǵa áli erte»... osylaı jal­ǵasyp kete baratynyn» jazady onyń qalamynan týǵan dúnıelerdiń. Kór­kem shyǵarmaǵa at qoıa bilýdiń ózi úlken sheberlik. Jazýshynyń osy qy­ryna toqtalyp ótken avtor: «Tabany­nan sý ketken Araldyń júıkesi ju­qarǵan jurty­nyń shynaıy beınesin shyǵarma­laryna mór qyp basty», dep týǵan jerdi týyndysyna tuǵyr etip alǵan qalamgerdiń taqyrybyn tal­ǵamǵa saı taldaıdy. Kitapqa engen belgili jýrnalıster Saparbaı Par­manqulov pen Qaınar Oljaı da «Lenınshil jas­tyń» kóginde jasyndaı jarqyl­dapty. Aty ańyzǵa aınalǵan fototilshi Denderbaı Egizov pen Syrdyń arqaly aqyny Shahızada Ábdi­kárimov jaıynda jazylǵan estelikti el-jurttyń elemeýi taǵy múmkin emes. О́mirden erte ozǵan áriptes­ter­diń attaryn óshirmeı, murasyn hal­qymen qaýyshtyrýǵa muryn­dyq bolyp otyrý kózi tirilerdiń enshisindegi is dep bilemiz. Ámir áriptesimizdiń árýaǵy rıza bolyp jatqan shyǵar, «Lenınshil jas» pen «Egemen Qazaqstannyń» Aq­tóbedegi menshikti tilshisi bo­lyp qyzmet atqarǵan Ámir Oral­baıdyń beınesin «О́mirge qush­tar Ámir» dep atalatyn estelik qaıta tiriltip, jýrnalıstıka ta­rı­hyna esimin jazdy. «Gıpotalamýsta» «Bilim jáne eń­bek», «Jalyn» jýrnal­da­rynda, «Sosıalıstik Qazaqstan», «О́rken», «Qa­zaq ádebıeti», «Ana tili» gazetteri sııaqty birtalaı mektepte shyńdalǵan Maqsat Táj-Murattyń ónegesi ósip kele jatqan jas órkenge úlgi bolsyn degen oı jatyr. Qala­mynyń dúmin keshegi Alash ardaq­tylarynyń rýhanı oǵymen toltyr­ǵan Nurtóre Jú­sip­pen qatar oqyp, qara nandy bóle jesek te bizden góri ony Baýyr­jannyń kóbirek biletinin «Qan­daýyr-qalamy­nan» baıyptadyq. Qa­zaq jýrnalıs­tıkasynyń ortańǵy býy­nynan Talǵat Batyrhan, Qy­dyrbek Rysbek, Mıýa Baınazar, Nur­jamal Baısaqalova, Muratbek Toq­taǵazy, Qaırat Musa­qulov, Álimjan Sabyrjanuly esimderi elenipti. Ki­tapqa enbeı qalǵan belgili qalam­gerler qanshama. Este­lik­terdiń eń sońy bul bolmasa kerek. Bastysy, súrleý salyndy. Endi osy izben, Baýyrjannyń bastamasyn ár­men qaraı jalǵastyryp áketer áreket kerek, áleýmet. Bir áriptes: «Jýrnalıstıkada bý­yn­dar sabaqtastyǵy úzilip qaldy» dep oıda-joqta muń shaǵyp, jýrna­lıstıkany bitirip jatqan búgingi keıbir jastardyń aldyńǵy býyn ókil­deriniń baspasózde jaryq kórgen dú­nıe­lerin oqymaq túgili aty-jónderin de bilmeı jatatynyna qapalanǵan. Buryn biz Sherhan Murtaza, Kamal Smaıyl, Marat Qabanbaı, Farıza Oń­ǵarsynova, Aqseleý Seıdimbek, Qoı­shyǵara Salǵarauly, Jumataı Sa­­byrjanuly, Nýrıdden Mýftah, Aıan Nysanalın sııaqty belgili qalamgerlerdiń gazet-jýrnaldardaǵy maqalalaryn jibermeı oqýshy edik qoı. Búginde aldyńǵy býyn aǵalar men apalardy jata-jastana oqıtyn sol dástúr úzilip qalǵan sııaqty. О́z betterimen olardyń eshteńe izdenip jazyp jatqanyn taǵy baıqamaısyń. Árıne, Qojakeevtiń tusyndaǵy jýr­na­lıstıka men qazirgi jýrnalıs­tıkany salystyrýǵa múlde kele qoı­mas. Ol zamanda elimizdegi eki jo­ǵary oqý ornynda ǵana jýrnalıster daıarlansa, qazir oblys ortalyq­tarynyń barlyǵynda derlik oqy­tylady. Jýr­nalısterdiń jańbyrdan keıingi sańy­raýqulaqtaı qaptap ketý sebebi son­dyqtan. Osynyń ózi bul máseleni óte muqııat zerdeleıtin kezdiń jetkenin kórsetedi. Jýrnalıstıka muǵalimdik ma­mandyq tárizdi bolmaýy kerek, bar­lyq jerdegi joǵary oqý orynda­ryn­da daıarlana beretin. Jýrnalıstıkaǵa úsh qaınasa sor­pasy qosylmaıtyn kezdeısoq bireý­lerdiń bir talanttyń kóz ja­syna qalyp, túbi áıteýir súıretilip bitirip shyǵý faktileri ol kezde de az kezdespeıtin. Al qazir óńirlerdi bitirgen sol ma­man­dardyń qumǵa sińgen sýdaı qaıda jumys istep jatqanyn adam bilmeıdi. Já, bizdiń aıtpaǵymyz tipten bul másele emes edi. Baýyrjan Omarulynyń «11-shi qalamushy» maıtalman jýr­nalıs­terdiń bir sho­ǵy­rynyń shyǵarma­shylyq kelbetin bir kitapqa toǵys­tyrǵan úlken eńbek bo­lyp qal­ǵanynda daý joq, deı turǵan­men, bul keıingi urpaq ózde­rinen buryn salynǵan soqpaqtyń rýhanı dánin keýdelerine egip óssin degen nıettegi ármen qaraı taǵy da jalǵasyn taba beretin joba ekendigine senimdimiz. Jýrnalıster tý­raly jazylǵan tuńǵysh kitapty tushy­na oqyp shyqtyq. Al Baýyrjannyń tilin aıt­sa­ńyz­shy! Aǵyp tur-aý, aǵyp tur. Ǵa­jap stılıstiń qolynan shyqqan bul tamasha týyndy qandaı bıik baǵaǵa da laıyqty. Qarashash TOQSANBAI.