Amerıkadaǵy «adaılar»

Qazaqta «asyń barda el tany berip júrip, atyń barda jer tany jelip júrip» degen sóz bar. Meniń Ashat Abaev esimdi bóleme jer tanýdyń sáti túsip, álemdi kórip-bilý maqsatymen Amerıkada júrgenine biraz bolyp qaldy. О́zderin demokratııanyń otanymyz dep esepteıtin, túrli halyqtardan quralǵan amerıkalyqtardyń ápendiligi de joq emes. Jalpy, ómirge kózqarasy, ózin-ózi ustaý jaǵynan da erekshe. Alaıda olar belgili bir salanyń mamany bolmasa, ekinshi salaǵa jolamaıdy. Ol amerı­ka­lyqtar úshin aqylǵa syımaıtyn nárse. Jýyrda sol Ashat bólem elektrondy poshtama Amerıkanyń baıyrǵy tur­ǵyn­­darynyń arasynda Kadý taıpa­sy­na qarasty adaı taıpalary bar ekenin bilip, sol týraly jazyp jiberipti. Munyń astarynan belgili bir týystyq pen baılanys izdep keregi joq sekildi. Attarynyń uqsastyǵy da kezdeısoqtyq bolar. Degenmen… Qazirgi tańda amerıkalyq aborıgenderdiń arǵy tegi qaı­dan shyqqan degen saýal ta­rıh­shy ǵalymdardy jıi mazalaıdy. Sondaı-aq qazirgi amerıkalyq­tar­dyń óz tarıhynda aborıgenderdi bilimsiz, artta qalǵan halyq retinde tanystyrýy áli kúnge deıin bar. О́zderin ǵylym men bilimdi alyp kelýshiler sanatyna qosqan olar jasandy tarıhty ózgertýge asa qulyqty emes te. Degenmen aqıqat qashanda shyǵady. Olardyń óz mádenıeti men órkenıeti, salt-dástúrleri bolǵandyǵy da tam-tumdap jaryq kórýde. Al maqalamyzǵa arqaý bolyp otyrǵan Kadý taıpasynyń adaılary jóninde Ashat bylaısha baıandaıdy. Lýızıana shtatynyń Lafaıett qalasynan Shreveport qalasyna máshınemen bara jatyr edim. Eki qalanyń araqashyqtyǵy shamamen úsh saǵattaı bolady. Naýryzdyń basy bolsa da, munda Mańǵystaýdaǵy aýa raıy sekildi jyp-jyly. Aıta keterligi, AQSh-tyń ońtús­tik shtattaryn qys qatty kárine almaıdy. Jol taqtaıdaı tegis, týra sozylyp jatyr. Ataýy I-49, (Interstate-49 «shtataralyq jol-49»). Sóıtip, jol ortasyna jetkende jol jıeginde turǵan bılbordqa kózim tústi. Dálirek aıtsam, ondaǵy «Adai Caddo Indian Nation Cultural Center, next exit, 5 miles West on HWY 485» degen jazý qyzyqtyrdy. Shreveport qalasynyń ońtústigindegi mu­naı qubyryna jetýge asyǵyp kele jattym. De­genmen qyzyǵýshylyǵym basym tústi. Bu­rylyp, adaılardyń mádenı ortalyǵyna so­ǵyp keteıin dep sheshtim. Bul saǵat keshki tórt­tiń shamasy bolatyn. Sóıtip, murajaıǵa jettim. Bir qyzyǵy, murajaı ǵımaraty eski emes, jańa. Mańdaıshasyndaǵy jazýda 17.00-ge deıin jumys jasaımyz, esik bekitýli bolsa, qońyraý tetigin basyńyz dep jazyp qoıyp­ty. Shynyly, syrtqy esikten ishki bólme tegis kórinedi. Jabyq tur. Qońyraýdy basqa­nym sol edi, jas shamasy 35-ke kelgen áıel adam esik ashty. Esimi Robın eken. Aq násildi. Murajaıdy aralaýǵa shaqyrdy. Kireberis bólmede gift shop (syılyq dúkeni) ornala­syp­ty. Onda túrli sývenır buıymdar tur. Kelesi esik arqyly negizgi bólmege (zalǵa) kirdik. At­shaptyrym keń, jaryq zalda murajaı ekspo­nattary qabyrǵalarǵa ­j­a­ǵa­laı ornalastyry­lypty. Zaldyń bir jar­tysynda oryndyqtar, teledıdar tur. Robınnen adaı úndis ókilimen júzdesýge bola ma suradym. Onyń aıtýynsha, ózi jartylaı adaı eken. Sheshesi ırlandyq. Osy kezde ǵana baıqadym, kózderi úndisterdiń kóz qıyǵyna keledi eken. Kelbeti Sibir halyqtaryna uqsaıdy. Kóp keshikpeı Robınniń balasy (13 jasar shamasy) mektepten keldi. Aty – Hanter. Ba­laqaı úndis bılerin jaksy bıleıdi eken. Ja­rystarǵa qatysady eken, onymen sýretke tústim. Jol júrip kele jatyp, jarnamadaǵy adaı ataýyn kórip arnaıy burylǵanymdy jáne ózimniń Qazaqstan jerindegi adaı taı­pasy­nyń ókili ekenimdi jetkizdim. Olar Qa­zaq­standy bilmeıdi eken. Reseı men Qytaı­dyń arasynda, buryn Keńes Odaǵynyń qu­ramynda bolǵan dep túsindirdim. Bul jerge buryn-sońdy Qazaqstannan eshkim kelgen emes, dedi Robın. «Sizdi alǵash kórgenimde, týys inilerimniń biri eken dep qaldym», deıdi. Men murajaıdyń eksponattaryn taǵy bir aralap, zer sala qarap shyqtym. Robındi izdesem, bólmeniń bir buryshyndaǵy bólmede telefonmen bireýmen sóılesip otyr. «Reseıden, Reseıden» dep qoıady. Men týraly telefonnyń arǵy jaǵyndaǵy kisige túsindirip jatyr eken. Sálden soń telefon tutqasyn qoıyp kósemge qońyraý (vojd, chief) soqqandyǵyn aıtty. Qalaǵa ketken, keıin oralady. Qulaǵy shala estıdi, telefonmen durystap túsindire almadym, dedi. Robın maǵan 15 mınýttyq fılm kórýdi usyndy. Onda Adaı atty úndis taıpasynyń tarıhy aıtylǵan. Burynǵy ǵa­syr­larda qalaı ómir súrgeni, keıin ıspandyq mıssıonerler kelip yqpal jasaǵandyǵy, bıleri men dinı senimderi jóninde kórsetedi. Taǵy bir esimde qalǵany – salt-dástúr­leri­niń ishinde shópti órteý arqyly alastaý qazirgi kúnge deıin qoldanylady eken. Qazaq­tyń da osylaı jasaıtyny bar ǵoı. Robınge osyny aıtyp edim, ol menen bı dástúri týraly surady. Men elimizde arnaıy rý bıleri joq ekendigin jetkizdim. Ulttyq qazaq kıim úlgileri jóninde aıttym. Robın úndisterde bı dástúri qatty damyǵandyǵyn, ár taıpanyń óz bıi barlyǵyn túsindirdi. Otqa tabyný bıi, jańbyr shaqyrý bıi sekildi túrleri bar eken, bul bılerdi bıleý kezinde kıetin arnaıy dástúrli kıimderi bar kórinedi. Bálkim kezdeısoqtyq bolar, adaı taı­pa­synyń emblemasynda sadaq oǵy beınelenipti. Qazaqtyń kishi júz, on eki ata Baıulynyń bir rýy adaıdyń belgisi de sadaqtyń ushy ekenin kózi qaraqty oqyrman biledi dep oılaımyn. Sol týraly aıtyp beresiz be degenimde, óziniń bilmeıtinin aıtyp, taıpa kósemderi biletin bolýy kerek dedi. Robınmen sóılese kele, amerıkalyq adaılar tý­raly biraz nársege qanyq boldym. Ame­rı­kalyq adaılar Kadý (Caddo) taıpasynan taraǵan eken. San jaǵynan alsaq, myńǵa jýyq. Al bul murajaıdy arnaıy bólingen granttarsyz, úkimet kómeginsiz jeke qarajatqa salypty. О́ıtkeni, úkimet kómegin alý úshin taıpany federaldy úkimet tanýy kerek eken. Al adaı taıpasyn tek Lýızıana shtatynyń úkimeti ǵana moıyndaǵan, al federaldy úkimet dárejesinde áli qarala qoımaǵan. Sondyqtan úkimetten resmı túrde kómek bolmapty. Mysaly, keıbir shtattarda (atap aıtqanda, Florıda shtatynda) úndis­terge kazıno ashýǵa ruqsat berilgen (basqa eshkimge ondaı ruqsat joq). Men ketýge jınaldym. Robın menen AQSh-ta ne istep júrgenimdi, qaıda bara jatqanymdy surap bildi. Keterde taǵy da kelińiz, kósem bolǵanda jaqsy bolar edi. Keleside bir nárse pisirip bereıin dedi. Bul maǵan elimizdiń qonaqjaılyǵyn esime túsirdi. Maǵan feısbýk áleýmettik jelisinde tirkelgenimdi surap, vızıtkasyn usyndy. Robın bergen málimetter meni qanaǵattandyr­maı, úıge kelgen soń ǵalamtordy aqtardym. Qarasam, adaılar jóninde biraz maǵlumat bar bolyp shyqty. Alaıda, aqparattyń kóbisi aǵylshyn tilinde. Orys tilinde de az-muz bar eken. Vıkıpedııada tipti joıylyp ketken adaı tili jóninde jazylǵan. Ataýlarynyń jazylýy da ár kezde ártúrli bolyp kelgen (Adai Adaizan, Adaizi, Adaise, Adahi, Adaes, Adees, Atayos). Qazirdiń ózinde olardyń nusqasy boıynsha Adais dep kópshe túrde ataýdyń oqylýy (aıtylýy) bizdikinen ereksheleý. Bul aǵylshyn tiliniń ereksheligine baılanysty. Olar «Adais» degendi «edeıez» dep oqıdy. Mysaly biz «Adais» degen sózdi «adaız» dep oqyr edik (latyn áripteriniń oryssha oqylýy boıynsha). Árıne, Ashat jibergen amerıkalyq adaılardyń ataýy bizdiń adaılarmen birdeı bolýy kezdeısoqtyq bolar. Tipti bul túbirles sóz, bolmasa olardyń gendik uqsas­tyǵy olardyń arǵy túbi Sibir men Altaıdan taraýy múmkin degen boljamdy naqtylaı túsýi de múmkin. Qalaı degen kúnniń ózinde, aıdaladaǵy Amerıkada qazaqtyń bir rýy attas taıpa bar ekeni qyzyq. Venera TÚGELBAI.