Táýelsizdik jáne otandyq ǵylym

Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy taıap keledi. Osy jyldar ishinde ne tyndyrdyq deý mundaıda tabıǵı zańdylyq. Osy suraqqa jaýap berer bolsaq, onda, eń aldymen, halqy kúnkóris úshin sendelip, kórshi memleketterdi sharlap júr­meıtindeı ózindik ekonomıkasy ornyǵyp, jurtty ju­myspen qamtyǵan, damý kórsetkishteri jaǵynan álemdegi eń shıraq memleketterdiń qataryna qosylǵan Qazaq elin quryp shyqtyq der edim. Budan 15-20 jyl burynǵy jaǵdaıymyz barshamyzdyń kóz aldymyzda. 1991 jyly táýelsizdigimizdi aldyq dep taqııamyzdy kókke laqtyryp qýanǵan halyq kóp uzamaı-aq jumyssyzdyqtan sendelip, úlken kúızeliske ushyrady. Bul kúızelis 1997 jylǵa deıin jalǵasty. Basqany bylaı qoıǵanda, talantty ǵalymdarymyzdyń ózi jón tapqany shet el asyp, al olaı isteı almaǵandary qap arqalap taýar tasyp, saýdager bolyp ketken edi. El mektepteriniń kóbinde muǵalimder jalaqysyn birneshe aılap ala almaǵan jaǵdaı boldy. Mundaıda oqytý sapasy nasharlaıtyny ózinen-ózi túsinikti. Oqýshylar mektepke, stýdent­ter aýdıtorııalaryna barǵysy kelmeıtin kúnderdi bastan ótkerdik. Mine, osyndaı qıynshylyqpen bastalǵan táýelsizdigimizdiń alǵashqy aýyr alty jylynda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev kúızelgen eldiń ortasyna jıi baryp, telearnalardan jıi-jıi sóılep, halyqty tózimdilikke shaqyrǵan sózderiniń árqaısysynda derlik: «Oqýshylar mektepten, stýdentter leksııadan qalmasyn. Jastar táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵy, bolashaq tek qana bilimmen jarqyn», degen sózderdi aıtýshy edi. Mektep dırektorlary men ýnıversıtet rektorlaryn bilim-ǵylymǵa jaýapkershilikpen qaraýǵa shaqyrdy. Jurt ózegin jalǵar nan taba almaı júrgen shaqta Elbasymyzdyń bulaı alys bolashaqty oılaýǵa shaqyrýy shyn máninde qııaldaǵy isteı kórinetin. Búgingi bıikten kóz júgirtsem, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń sol bir kezdegi kóregen sózderinen demeý alǵan bilim men ǵylymdy elimiz shyn máninde saqtap qala alǵan eken. 1997 jyly «Qazaqstan-2030» Strategııalyq damý baǵdarlamasy jarııalandy. Kezinde buqa­ra­lyq aqparat quraldarynyń ózinde keıbir ker­tart­pa top ókilderi bul baǵdarlamaǵa «Na­zarbaev ózi jaýap bermeıtin bolashaqtaǵy ná­tı­jeler týraly aldar­qa­týda» degen pikir tańdy. Al shyn máninde elimizdiń tańdaýly ǵalym­dary­nyń sarabynan shyqqan bul aýqymdy jospar óziniń dáldigi men ómirsheńdigin is júzinde dáleldep shyqty. Jaǵdaıdyń sol bir asa ońala qoımaǵan kez­deriniń ózinde Tuńǵysh Prezıdentimiz bilim men ǵylymdy árqashan da óz qamqorlyǵynda us­ta­dy. Bul jalaqylar men shákirtaqylardy udaıy ósirý isinen kórinis tapty. Sondaı-aq, elimizdiń barlyq orta bilim beretin mektepteri kompıý­ter­len­dirildi. Kóbi ınternetke qosylǵan, al bul kúnderi daryn­dy balalardyń ıntel­lek­týal­dy mektepteri ashy­lyp jatyr. «Bolashaq» baǵ­darlamasy boı­yn­sha shetel­derde bilim alatyn jastarymyzdyń sany udaıy ósip barady. Bas-aıaǵy 15 jyldyń ishinde bilim-ǵylymdy ınves­tısııalaý 25 esege ósken eken. Bul pos­tkeńestik aýmaqtaǵy memle­ket­ter arasynda tek qana Qazaqstanda júzege asy­ryl­ǵan ıgilik bolyp tur. Aıtqandaı, táýel­siz­diktiń alǵashqy alty jy­lyndaǵy kúızelisten Qa­zaqstannyń bilim men ǵy­lymy onsha kóp zardap shek­peı shyqqan eken. Olaı deıtin sebebim, joǵa­ry oqý oryn­daryna túsýge nıet bildirýshiler sa­ny men sapasy da ýaqyt ozǵan saıyn ósip keledi. 1997-2007 jyldar aralyǵy Qazaqstan úshin qarqyndy damý kezeńi boldy. «Qazaqstan-2030» Stra­tegııalyq damý baǵdarlamasyn basshylyqqa al­ǵan basqarýshy bıliktiń bilikti jumys isteýi­niń ná­tıjesinde alǵashqy onjyldyqtyń ózinde daǵda­rys­tarǵa irgesi shaıqalmaıtyn memleket ómirge keldi. Prezıdentimizdiń ózi málim­de­ge­nin­deı, stra­tegııalyq damý baǵdarlamasynyń al­ǵash­qy kezeńi­ne belgi­len­gen jospar qomaqty nátıjemen jáne merziminen bu­ryn oryndalǵan eken. Sonyń arqa­synda 2007 jyldyń tamy­zyn­da AQSh ıpotekalyq júıesinde oryn alyp, keıinnen tumaýdaı jer sharynyń túkpir-túk­pirine taraǵan búkilálemdik qarjy daǵdarysy kezinde Qazaqstan zardapsyz shyqty. Damý kór­setkishimiz tek 2008 jyly ǵana azǵantaı «sheginis» jasaǵan bolsa, 2009 jyly damý qaıta bas­taldy. Bul bolýy múmkin jaǵdaı­lardy El­basymyzdyń der kezinde kóre bilip, atqarýshy bıliktegi barlyq kúshti osal tustardy bekitýge jumsaǵandyǵynyń naqty nátıjesi. О́ziniń ju­mysynyń durystyǵyna is júzinde kóz jetkizgen Nursultan Ábishuly 2009 jyly budan bylaı «Qazaqstan-2030» Strategııalyq damý baǵdar­la­ma­synyń ekinshi kezeńi bastalatynyn, ol shart­ty túrde eki bes jyldyqqa bólinip, «ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy» boı­yn­­sha kórinis tabatynyn málimdedi. Eger 2007 jyly bastalǵan búkilálemdik daǵ­darystan Qazaqstan qanshalyqty utyldy degen suraq týyndaı qalsa, men buǵan «elimiz uty­lysqa emes, utysqa shyqty» dep jaýap berer edim. Ult Kóshbasshysynyń tikeleı nusqaýymen jumys iste­gen Úkimet jáne jergilikti atqarýshy bılik ju­mys­syz­dyq­ty boldyrmaýǵa, osy ke­zeńdi paıdalanyp ke­zegin kútip turǵan áleý­mettik sharalardy júzege asy­rýǵa kúsh saldy. Sonyń nátıjesinde, tipti qar­qyn­dy damyǵan kezderimizdiń ózinde salynbaǵan mek­tepter men aýrýhanalar boı kóterdi. Alys­taǵy aýyldarǵa memlekettik bıliktiń qamqorlyǵy bardy. So­nyń nátıjesinde, jumyssyzdyq qar­qyn­dy damý jyldaryndaǵydan da tómendegen eken. Al 2009-2011 jyldarda bıýdjettik mindetti tó­lemderdi eki ese ósire alǵan tek qana bizdiń Qa­zaqstan Respýb­lıkasy bolyp tur. Sondaı-aq, 2010 jyldyń ózinde ın­dýstrııalyq-ınnovasııa­lyq da­mý baǵdarlamasyn jasap, onjyldyq jospar boıynsha jumys isteı bastaǵan da bizdiń el. Tipti, 2010 jyldyń ózinde 152 jańa óndiris oryndary saly­nyp, ómirge joldama alǵan bolsa, munyń basym bóligi shıkizatty tereńdete óńdeıtin óńdeýshi kásiporyndar men jańa taýarly óndiris kompanııalary. Byltyrǵy jyly bir ǵana Kýrchatov qalasynda álemde teńdesi joq ónim shyǵaratyn tórt birdeı jańa kásiporyn jumys isteı bas­tapty. Minekeı, ınnovasııa dep osyny aıt! Aldaǵy onjyldyqqa ınnovasııalyq damý baǵ­dar­la­masyn mindettegen Elbasymyz bul tek qana otandyq ǵylym negizinde múmkin bolatynyn, son­dyqtan da Qazaqstan ǵylymyn erekshe qamqor­lyq­qa alýdy atqarýshy bılikke qatań tapsyrdy. Sonyń nátıjesi bolsa kerek, elimizde bilim, ǵy­lym tý­raly jańa zań jasalyndy. Alǵashqy zań­nyń ja­salyp, qabyldanýy kezinde vıse-mınıstr retinde barlyq jumystyń basy-qasynda ózim jú­rip, Elbasymyz­dyń osy máselege qatysty qabyl­daý­la­rynda talaı ret bolǵanmyn. Sonda biz múlde jańa memleket quryp jatqandyǵymyzdy, bilim berý júıesi men el ǵylymy da soǵan saı bolýy, usta­natyn basty ny­sanamyz tolyqtaı júıe boıynsha halyqaralyq stan­dart ekendigin, demek, bilim men ǵylymymyz báseke­les­tikke saı bolýy qajet ekendigin zańdasty­rýy­myzdy Prezıdentimiz talaı ret eskertken edi. Ol «kórpege qarap kó­si­letin» kezeńde ómirge kelgen qujat boldy. Solaı deı tursaq ta, osy ýaqytqa deıin alǵashqy zańymyz óziniń jaqsy nátıjesin bergenin eske sala ketken jón. Endi eldiń erkin kósiletindeı jaǵ­daıy bar. Tek qana ulttyq qorymyzda 70 mıl­lıard dol­lardan astam altyn-valıýtalyq qazy­namyz bar eken. Alǵashqy zańdy qabyldar kezde mundaı baı­lyqty oılaýdyń ózi múmkin emes edi. Qazaq­stan­nyń jyldyq damýy byltyr 7 paıyzdan asty. Ha­lyq­tyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimimiz 9 myń dollarǵa jetipti. Bul da alǵashqy zań qabyl­danǵan kezde kózge elestete almaıtyn jetistik edi ǵoı. Sondyqtan da alǵashqy zańǵa «ókpe joq», al endi ekonomıkany túbegeıli ózgertý kezeńine aıaq basqan, kósile silteıtin múmkindigi bar myna za­manda basqa zań qajet boldy. Minekeı, Prezı­dentimiz bilim-ǵy­lym tý­ra­ly jańa zań jasap, ony óndiriske engizý ba­ry­synda osy erekshelikterdi eskerýdi erekshe tap­syrsa kerek. Ǵalymdardyń san talqysynan ótken bul zańymyz táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy­nyń órkendeýine naqty úles qosatynyna senim mol. О́ıtkeni, munda barlyq tetik eskerilgen, kimniń nemen aınalysatyny naq­tylanǵan, ǵylym­dy ınvestı­sııalaý kózderi men ǵylymı jańalyq­tardy óndiriske engizýdiń barlyq tetikteri zańda baıandalǵan. Aıtalyq, jańa zańda memlekettik joǵary ǵy­ly­mı-tehnıkalyq keńes qurylyp, ol tikeleı Úkimet basshysynyń tóraǵalyǵymen jumys is­teı­­tindigi zań­dastyrylǵan. Sondaı-aq, ǵylymnyń bes salasyna basymdyq berilip, osy bes sala boıynsha ǵylymı ke­ńes quryldy. Bul keńeske otandyq ǵylymnyń eń talantty, tájirıbeli tul­ǵalary múshe. Bir sózben aıtqanda, ǵylymdy bas­qarý ǵa­lym­dardyń óz qolyna tıdi. Osy bir tusty oqyrmanǵa túsiniktirek bolý úshin keńeıtip, baıan­daǵan durys shyǵar. Máselen, ǵy­lymdy qarjy­lan­dyrý kezinde «sońǵy sózdi aıtatyn» osy ǵa­lym­dar keńesi. Ǵylymdy qarjylandyrý grant­ty jáne maqsatty ınvestısııaly bolyp bólin­gen. Grant jekelegen ǵalymdarǵa da, ǵylymı topqa da, ǵy­lymı mekemege de beriledi. Tek olardyń naqty ǵy­lymı izdenis boıynsha jospary qajet. Solardyń ishinen elimizge qajetti degenderi iriktelip aly­nady. Osy ýaqytqa deıin «ár qaryndasqa bir syrǵa» júıesimen bólingen qarjy naqty nátıje bermek túgil, keri áseri mol bolǵan bir tetik edi. Sonyń sal­darynan jalǵan ǵalymdar sany kóbeıip ketti. Olar ǵylymmen aınalysý úshin ǵylymı ataq alǵan joq, ǵylymı ataqty paıdalanyp, laýa­zy­myn ósirip, sheneýnik bolýǵa asyqty. Mine, jańa júıe boıynsha ǵylym osyn­daılardan arylady. Al bul óz kezeginde ǵylymı jańa­lyq­tyń kóptep ashylýyna keń jol ashady. Eger maqsatty ınves­tısııa deıtin bolsaq, onda mem­leket nemese jeke­men­shik kapıtal ıesi belgili bir isti júzege asyrý, ǵy­ly­mı negizdeme jasaýy úshin beriletin qarajat. Aıtalyq, Densaýlyq saqtaý mınıstrligine balalardy aýrýdyń aldyn alý maqsatynda egetin vaksınanyń otandyq túrin shyǵarý qajet deıik. Mundaı jaǵdaıda mınıstr­lik hımık-farmasevt ǵalymdarǵa nemese ǵylymı topqa naqty tapsyrma berip, olardy tıisti qar­jymen qamtamasyz etedi. Belgili bir merzim ara­lyǵynda tapsyrys alýshy jaq maqsatty mejeni alsa, onda olardyń ǵylymı jańalyqtary táji­rı­belik synaqtan ótkiziledi, aqyr aıaǵynda óndiriske joldama alady. Minekeı, ǵylym men óndiristiń arasyn ja­qyndata túsetin mundaı tetik kópten kútken isimiz edi, ol endi ómirimizden kórinis tapty. Elimizdiń ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha jumys isteıtin kezeńde mundaı zańnyń ómirge kelýi tabıǵı qajettilik dedim. Menińshe, nátıje kóp kúttirmeıtin de se­kildi. О́ıt­keni, qarajattyń bólinýine burynǵy­daı komıtetter men departamentterdegi ǵylymnan habary joq she­neý­nikter emes, ǵalymdardyń óz­de­ri jáne mem­le­kettiń jaýapty tulǵalary qaty­na­sady ǵoı. Aıtalyq, elimizde jańadan Indýstrııa jáne jańa tehno­lo­gııalar mınıstrligi qurylyp jumys istep jatyr. Ol – Úkimettegi ekinshi tulǵa. Eli­mizdiń onjyldyq baǵdar­lamasynyń orynda­lýy­na, ıaǵnı ekono­mıkamyzdyń túbegeıli ózge­rýine tikeleı osy mı­nıstrlik jaýap beretin bola­dy. Sondyqtan da burynǵydaı qarjyny ıgersem boldy degen usta­nym júrmeıdi. Elge tek qana ınnovasııalyq ón­diris oshaqtary qajet. Al ol álemdik básekege tótep bere alatyn HHI ǵasyrdyń nemese tipti odan da arǵy kezeńniń suranysyn qanaǵattandyra ala­tyn ónim shyǵarýy tıis. Mundaıdy tek qana ǵylym jasaıdy. Endeshe, ǵylymǵa qamqor bolatyn taǵy bir mı­nıstrlik jumys istep jatyr dep oılaýǵa tıispiz. Al bul mınıstrlikte Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qaraǵanda qarajat mol. Qysqasy, ǵylymymyz mem­lekettiń tolyq qoldaýyna kóshti deýge bola­dy. Oraıy kelgende aıta keteıin, mun­daı jaǵ­daı­da bizde qamqorlyqqa is nátıjesimen jaýap bere ala­tyn ǵalymdar men ǵylymı toptar jetkilikti. Endi osyndaı qamqorlyq jaǵdaıynda «Ǵalymdar qaı salada izdenis júrgizgeni nátıjeli bolmaq?» degen suraqqa jaýap bere ketken durys shyǵar. Eń aldymen aıtarym, kez kelgen ǵylymı iz­de­nis el ekologııasynyń buzylmaýyna, keri­sin­she, durys­ta­lý­y­na baǵyttalýy qa­jet. Osy tur­ǵy­dan alǵanda, Qa­zaqstan kúni búginge deıin álemdik soń­ǵy taýar ón­di­ris­shi­le­riniń shı­ki­zattyq aı­ma­ǵy bolyp kel­geni jasy­ryn syr emes. Kezinde KSRO ındýstrııasyn qazba baılyq­tar­men qamtama­syz etip turǵan biz­diń el edi. Uly Otan soǵysy kezin­de «jaýǵa atylǵan on oq­tyń to­ǵy­zy Qazaqstan metalynan jasalyndy» degen sózdi eli­mizdiń aka­demııalyq ǵylymynyń negi­zin qalaýshy Qanysh Imantaıuly Sátbaev aǵamyz aı­typ ketken. Osynaý «maqtan sóz» býyna bizdi mas qylyp, Máskeýdegi joǵary bı­lik Qazaqstanda halyq tutynatyn taýarly ón­diris shyǵarýshy zaýyttar men fabrıkalardy qur­mapty. Olardyń bárin Reseı, Ýkraına, Belarýssııa jerlerine ornalastyrǵan eken. Bizden mıllıon­daǵan tonna rýda sol elderge tasy­maldanyp, tipti qarapaıym ón­di­ris­tik metaldardy shyǵaratyn dom­na peshteriniń óz­deri de sol jaqta sa­lyn­ǵan eken. Jalǵyz Te­mir­taý ǵana bar baıly­ǵymyz bol­dy. Munyń bárin táýel­sizdik al­ǵan­nan keıingi jyl­­darda qatty sezindik. Qazaqstandaǵy ás­kerı strate­gııa­lyq maqsatqa ju­mys isteıtin zaýyt­tar qajetsiz bolyp qal­dy. Al bul mıllıon­daǵan jumyssyzdar armııa­syn ómirge ákeldi. Osynyń bárin aıtyp otyr­ǵan sebebim, bizdiń elimizde sol rýda óndi­risindegi qaldyqtar kóp­ten de kóp. So­lar­dyń bar­lyǵy da jer betinde ashyq jatqan kezde tiri tabıǵatqa zııandy. Eko­logııamyzdyń keıbir aımaq­tar­da syn kótermeıtini sondyqtan. Bir nazar aýda­ratyn tus, ǵalymdar sol qaldyqtardyń barlyǵy der­­lik paıdaly shıkizat deıdi. Qazaqstan ǵalym­darynyń aýqymdy toby álgi qaldyqtardan jańa bir asa paıdaly, básekelestikke qabiletti taýarly ónim shyǵarý tehnologııasyn jetik biledi. Solaı bola tursa da álgi tehnologııany tıimdi paıdalana almaı otyr. Muny «ıgerilmegen tyń» dese de bolǵandaı. Bizdiń ınstıtýt mamandarynyń kúshi­men Jambyl oblysyndaǵy fosforıt keniniń qal­dyqtaryn qaıyra óńdep, tyńaıtqyshtyń joǵary sapaly jańa túri az da bolsa shyǵarylyp jatyr. Al qalǵan jer­lerde rýda qaldyqtary paıdaly ón­diris shıkizaty bolýy bylaı tursyn, ekologııalyq zııan keltirýin ólsheýsiz jalǵastyra túsýde. Bul jerde sheshimin tappaı turǵan bir má­sele bar, ol – ken óndirý aımaǵyn jekeshe­len­dirip alǵan kásipkerler tóńiregin túgel, tipti óndiris qal­dyqtaryn da óz baılyǵym deýmen shektelip, olardy basqanyń paıdalanýyna bermeıdi. De­mek, osyny jónge keltiretin bizge jańa bet­bu­rysty memlekettik bir zań kerek. Onsyz árkim bas basyna bı bola beredi. Zańda rýda qaldyq­tary úshin jaýaptylyq birinshi kezekte turýy tıis. Kendi aımaqty jekeshe­len­dirip alǵandar rýda qaldyqtarynan jańa taýarly óndiris ja­saýǵa mindettelsin nemese sondaı óndiris qu­ramyn deıtinderge ony tegin bersin. Ázirge bul «ári tart ta beri tart» degen bir is bolyp tur. So­nyń saldarynan elimizde ómir­ge kelip, álemniń damyǵan elderiniń óndiri­sine shıkizat bolatyn talaı ıgilik jumysshy qolyn kútip jatýmen qatar aınala­syn­daǵy tiri tabıǵatqa eleýli zııan keltirý­de. Máselen, otandyq ǵalymdar mys, ýran rýdala­rynyń qal­dyq­tarynan jer betinde sırek kezde­setin osmıı jáne renıı ızotoptaryn alý tehno­logııasyn tolyq meńgergen. Al dúnıe júzi bolsa, mundaı taýarǵa asa zárý. Byltyr ǵana irgedegi alyp Qytaı sırek metaldar eksportyna shekteý qoıǵan kezde dúnıe júziniń damyǵan elderi «bir tarynyń qaýyzyna syıǵandaı» jaǵdaıǵa tap bolǵan. Qytaı muny qyr­syqqannan jasaǵan joq, ýaqyt ozǵan saıyn qar­qyndy damyǵan óz ekonomıkasyn atalǵan shıki­zatpen qamtamasyz etý úshin osylaı isteýge májbúr boldy. Demek, dúnıe júzinde sırek metal­darǵa suranys kóp. Oraıy kelgende aıta keteıin, bir keli renıı óndirý úshin 30 dollar ǵana ın­vestısııa quıý qajet eken. Al onyń satqandaǵy ba­ǵasy 3000 dollar. Elbasymyz ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlama­syn atqarýshy bılikke mindettegen kezde eko­nomıkalyq ósimdi qosymsha quny mol taýarly ón­diris jasaý arqyly alý qajettigin es­kert­ken bola­tyn. Munda Prezı­dent meılinshe sha­ǵyn sandardy ǵana Úkimetke mindettedi. Ony bul arada atap kórsetýdiń qajeti joq. Tek júz ese paıda beretin óndiristi jasaı almaı turǵan­dyǵymyz ókin­diredi. «Qazaqmys» korporasııasy men «Qaz­atomónerkásip» ulttyq kompanııasy atalǵan sırek metaldardy ne óz­de­ri óndirsin, ne bas­qalardyń óndirýine jol ash­syn. Minekeı, qa­zirgi ken ıgerýshilermen osy­laı jumys isteýdi zań­dastyratyn arnaıy qu­jat bizge dál búgin qa­jet. Joǵaryda aıtqa­nym­daı, Qazaqstan ǵa­lym­da­ry atalǵan sırek me­tal­dardy óndirý teh­no­logııasyn baıaǵyda meń­gergen. Endeshe, «bul nege óndirilmeı jatyr?» degen suraq jo­ǵa­ry bıliktiń kún tártibine shyǵýy kerek. О́ıtkeni, ınnovasııa degenimiz aǵash óńdeıtin zaýyttar salý emes, búkil álem ózi izdep kelip qymbat baǵasyna satyp alatyn taýarly ón­diris qoı. Al sırek kezdesetin me­taldar óndi­risi sondaı óndiristiń naǵyz ózi. Bul saladan Qazaqstan álem­dik rynoktyń úlken oıyn­shysy bolyp shyǵýǵa to­lyq qabiletti. Mundaı jaǵdaıda elimiz doı­by­shylar tilimen aıtar bolsaq, «eki jep bıge shyǵar» edi. Elba­sy­myz­dyń bizden kú­tip otyrǵany da osy. Eko­logııaǵa zııan­syz mol paı­daly óndiris qurý Nur­sul­tan Ábish­uly­nyń bas­ty talaby. Eger biz ýran jáne mys qal­dyqtary jat­qan jerde sırek metaldar óndi­ri­sin uıymdastyra alsaq, bul tabystyń kózin ashyp qana qoı­maı, sonymen birge, aı­maq­tyń eko­lo­gııalyq ta­za­rýyna da oń yqpal eter edik. Minekeı, eń aldymen, osyny es­kerý kerek. Qazirgi tańda Shy­ǵys Qa­zaq­­standa tantal, berıllıı óndirisi jolǵa qoıyldy dep estımiz. Qýanyshty jaǵdaı. Berıllıı ón­diretin álemde eki-aq memleket bolsa, sonyń biri bizbiz. Al tantal ón­dirýdiń teh­no­logııa­syn dú­nıe júzindegi bes mem­le­ket­tiń biri bo­lyp qolǵa aldyq. Bu­lar­dyń qaı-qaısysyna da suranys jetkilikti. Mi­nekeı, HHI ǵasyrdyń óndi­risi dep osyny aıt! Osyndaıda Indýstrııa jáne jańa tehnologııa­lar mınıstrligin bas­qaryp otyrǵan aza­mat­tar she­shýshi sóz aıtsa eken degen tilek bar. О́ıtkeni, na­ǵyz ınnovasııalyq óndiris ázirge «túren túspegen tyń» sekildi qozǵaýsyz jatyr. Men ózim hımııa salasynyń mamanymyn. Onyń ishinde ǵylymı-zertteý boıynsha maman­dan­ǵan sa­lam polımerler hımııasy. Al munyń munaıdan aly­natyny beseneden belgili. Bizdiń polımerlik hımııa salasyndaǵy ǵylymymyz po­lıetılen, polı­pro­pı­len, polıstırol shyǵaratyn kásiporyndar­dyń teh­no­logııasyn ǵylymı negiz­dep berýge dál búgin daıarmyz. Oraıy kelgende aıta keteıin, KSRO ke­zinde munaıly Batysta polıstırol zaýyty bolǵan. Táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldaryndaǵy ala­pat daǵ­darys ony da joıyp tynǵandaı. Búgingi tańda eli­mizdiń kóp­tegen óndiris oryndary polı­merlik shıki­zattardy shet elderden aldyrýda. Mun­daıǵa, árıne, qynjylasyń. О́ıtkeni, ózimiz olar­ǵa «tıyn-te­ben­ge» shıki munaı satyp, olardan myń­daǵan dol­lar tu­ratyn munaı hımııasy ónim­derin ımporttap jatyrmyz. Qynjyl­ta­tyny – qol­dan keletin is­pen aınalyspaı tur­ǵan­dyǵymyz. Tipti elimizdegi úsh munaı zaýyty sapaly janarmaı shyǵarýǵa da qabiletsiz eken. HHI ǵasyrda ómir súrip, HH ǵasyrda júrgen­deımiz. Tehnıkalarǵa jaǵar maı da shyǵarmaımyz. Alyp Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursul­tan Ábishuly Nazarbaev ǵylym­dy, ınno­vasııany damytý týraly aıtqan jeti basym baǵyt­tyń birinde osy munaı-gaz hımııasyn ataǵan bola­tyn. Atyraýda munaı-gaz hımııasy zaýytyn sala­myz degenimizge kóp ýaqyt ótti. Biraq, ol zaýyt­tyń qashan ónim bere bastaıtyny belgisiz. Jumys kestesiniń qaı deńgeıinde júrmiz, ony da habarlap jatqan eshkim joq. Ázirge salalyq mınıstrlik úsh zaýytty eýro-3, eýro-4 standart­taryna saı janar­maı shyǵaratyn deńgeıde jańǵyrtý jumystary júrgiziletinin, sondaı-aq Pavlodardaǵy munaı óńdeý zaýytyn qalaı jańǵyrtý máselesi jaıly kelissózder júrgizilip jatqanyn ǵana baıandaýmen shektelip júr. Jalpy alǵanda, meniń jáne meniń áriptesterimniń pikirinshe elimizde munaı óńdeýdi tereńdetip, odan alýan túrli ónimder shyǵaratyn ón­diris oryndary ómirge kelmeıinshe «qara alty­nymyz» qumǵa quıǵan sýdaı satyla bermek. Árıne, munaıdan túsken kiris arqyly búgingi dárejemizge jetke­nimizdi teriske shyǵarýǵa bolmas. Solaı bola tursa da, shıki munaı satýmen shektelý bos áýre­shi­­lik ekenin 2007 jyly bastalǵan daǵdarystan bergi kezeń dáleldep berdi. Álemdik rynokta munaı baǵasy túsken kezde bıýdjetimizdi birneshe ret qaıta qaradyq. Shyǵyndardy qysqarttyq. Al eger Nur­sultan Ábishuly aıtyp júrgenindeı, munaı kiris­terine baǵynbaıtyn bıýdjet jasaq­taımyz desek, tek qana osy munaıdy tereńdete óńdep, odan janarmaı ǵana emes, tolyp jatqan jańa ótimdi taýarlar túr­le­rin shyǵaratyn óndiris qurý kerek. Sonda munaı­dyń bereri 10 ese kó­beıe­di. Máselen, polımerlik shıkizat shyǵara al­saq, onyń bir tonnasy mu­naıdyń 10 tonnasyn satqandaǵydaı tabys túsi­rer edi. Al eger sol polımerlerden daıyn buıym­dar jasasaq, qubyrlar, balalar oıynshyqtary, sıntetıkalyq matalar óndirip satsaq, onda bul tabys taǵy eselenedi. Minekeı, eńbek ónimdiligin arttyrý, ınnovasııalyq ındýs­trııa qurý degendi óz basym osylaı túsinemin. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» deıdi ǵoı. Sol aıtqandaı, ın­dýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy ju­mys isteı bastaǵan kezden beri bul salada da ilge­rileýshilik baıqaldy. Bizdiń «Á.Bekturov atyndaǵy Hımııa ǵylymdary ınstıtýty» AQ Qazaq-Brıtan ýnıversıtetiniń (QBTÝ) quramyna endi. Al ýnıversıtetti «Samu­ryq-Qazyna» ál-aýqat qory qamqorlyqqa alǵan. О́ıtkeni, bul qordyń quramyn­da «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy bar. Minekeı, osy «Qaz­MunaıGaz» ulttyq kompanııasy men bizdiń ǵylymı-zertteý ınstıtýtymyzdyń ǵa­lym­dary bir maqsatta jumys isteýge kelisti. Ulttyq kompanııa maqsatty tapsyryspen ınstıtýt­qa ınvestısııa quıatyn boldy. Shynyna kelsek, bul táýelsizdiktiń 20 jyly ishindegi eń bir salalyq durys sheshim deý kerek. Eger ár salanyń kóshbastaýshylary osy sala ǵy­lymdaryna naqty maqsatty tapsyrys berip jatsa, sala da, ǵylym da damıdy. Menińshe, Elba­sy­myzdyń ınnovasııalyq ekonomıka qurýdaǵy kózde­geni osy. Innovasııalyq ekonomıka qurý isi ǵylymnyń san salasyn damytady. Ǵylym óz kezeginde ınno­vasııalyq ekonomıka qurýǵa qozǵaýshy kúshteı áser etedi. Qazirgi kezde Prezıdent belgilegen jeti ba­sym baǵyt boıynsha ınnovasııalyq ındýstrııa ja­saý isi qarqyndy júrip jatyr. Bul ásirese, far­masevtıka salasynda erekshe kórinis tapqan. El­ba­symyz dári-dármektiń 30 paıyzyn ózinde shyǵara almaǵan memleket BUU sharttary boıynsha, táýeldi jáne mesheý memleketter sanatyna jataty­nyn erek­she eskertip aıtyp, otandyq farmasev­tıkany damy­týǵa Úkimetti mindettedi. Qazirdiń ózinde osy maq­satty baǵdarlama boıynsha elimizde birneshe farma­sevtıkalyq zaýyttar ómirge kelgen. Meniń syrttaı baqylaýym boıynsha, bul salada belgili bir jetis­tikke jeterimiz daýsyz. Biraq, áttegen-aı degizetin bir tus bar, ol dári shyǵaratyn negizgi quramdas sýbs­tansalardyń ımporttalatyn­dyǵy. Al bizdiń hımık-farmasevt ǵalymdarymyz­dyń ashqan jańa­lyqtary – jańa sýbstansalar sheteldikter usyna­tyn shıkizattardan eshqandaı kem túspese de olarda konveıerlik óndiristen shyǵaratyn bir kásiporyn bolmaı tur. Menińshe, osy salaǵa erekshe kóńil bólý kerek sekildi. Sonda ǵana ınnovasııa ǵylymdy, ǵy­lym ınnovasııany damytqan bolyp shyǵady. Tý­ra­syna kelgende, basqa jaqtan sýbstansa tasyp, dári shyǵarý degenniń ózi ulttyq táýelsizdikke nuqsan keltiretin tus emes pe?! Tipti, damyǵan Japo­nııa­dan, Eýro­odaqtyń birqatar elderinen aldyrǵan dári-dármek­terimiz Qazaqstanda «synaqtan óte almaı» talaı daýdy týǵyzǵany umytyla qoıǵan joq. In­no­va­sııalyq jobalardy irikteıtin úkimettik jumysshy toby aldaǵy ýaqytta osy jaǵyn eskerse deımin. Jalpy alǵanda, Elbasymyz damýymyzdyń al­ǵash­qy onjyldyǵyna belgilengen naqty tapsyr­ma­larynda joǵaryda aıtqanymdaı, jeti basym ba­ǵytty aıqyndap berdi ǵoı. Solardyń biri jáne biregeıi ulttyq áskerı ónerkásip qurý. Minekeı, ın­je­ner-fızıkter men hımıkterdiń talanty ashy­la­­tyn tus osy. Sondaı-aq, beıbit maqsattaǵy ǵa­rysh­ty ıgerý baǵdarlamasy da ulttyq basym ba­ǵyttardyń biri. Al bul degenińiz, búkil qoldan­baly ǵylymǵa arqa súıeıtin jáne sol ǵylymdy ózimen birge da­mytatyn tus. Eger biz ǵaryshty ıgerý baǵdar­lamasyn oıdaǵydaı júzege asyra alsaq, onda, sóz joq, Elbasymyzdyń álemdegi da­my­ǵan elý eliniń sapynda bolý ustanymynyń oryndalǵandyǵy. Se­be­bi, ǵaryshty ıgerý arqyly biz sapalyq joǵary deń­geıge kóterilip qana qoı­maı, jer múmkin­dikterin, jer bererin meılinshe ar­zan baǵamen jáne naqtyraq zertteı alatyn bo­lamyz. Aıtalyq, ǵa­rysh­ty ıgergennen bergi kezeń ishinde KSRO derjavasy tapqan jerasty baılyǵy búkil ǵaryshty ıgerý baǵ­darlamasyna ketken shyǵyndy artyǵymen qaıtaryp bergen eken. Mi­nekeı, bizdiń umtylatyn tusymyz osy. Ǵaryshty ıgerý úshin, eń aldymen, jer serik­terin orbıta­ǵa shy­ǵaratyn óz zymyrandarymyz bolýy kerek. Qazirgi tańda Reseı Federasııasy ǵalym­dary­nyń bizben birge jumys isteýinen góri biz­diń tapsyrys boıynsha «aqsha tabýy» basy­myraq bolyp tur. Desek te, Qazaqstannyń tól ǵaryshtyq ke­shenin qurýǵa olardyń da atsalysqysy keledi. Oraıy kelgende aıta keteıik, ótken jyly Fran­sııaǵa sapary kezinde Elbasymyz dál osy ba­ǵytta biraz kelisim sharttarǵa qol jetkizip qaıtty. De­mek, seń buzyldy, qozǵalys bastaldy deýge bola­dy. Eger «Qazaq­stan-2030» Strategııalyq damý baǵdarlama­synyń ekinshi onjyldyǵynda osy keshendi ómirge ákele alsaq, onda naǵyz ınno­vasııamyz sol bolar edi. Iá, Kóshbasshymyz damýdyń jańa deń­geıin kórsetip berdi. Ol – ekonomıkany ın­novasııalyq ındýstrııa qurý arqyly tutastaı memleketti shıkizatqa táýel­dilik qursaýynan shyǵarý. Al ǵy­lym­syz ınnovasııa joq. Demek, qazirgi tańda «qulannyń qasynýyna myl­­tyqtyń basýy» degen­deı sát týyp tur. Osy onjyldyq ishinde ǵylym men óndiristi ajyraǵysyz deńgeıde ki­rik­tire alsaq, odan arǵy damýymyz soǵan baılanysty órbıdi. Menińshe, elimizdiń bilim-ǵylym týraly jańa zańy osy maqsatqa qyzmet etetin bas qujat bolyp shyq­qandaı. Árıne, zań bir bólek te, onyń oryndalýy ekinshi másele. Keıde, tipti, áp-ádemi zańdar «jór­geginde tunshyǵyp» jatady. Son­dyqtan da joǵary ǵylymı-tehnıkalyq keńes bas bolyp, basym baǵyt berilgen salalyq ǵylymı keńester ony qostap, aqyr aıaǵynda, naqty ǵalymdardyń, ǵylymı orta­lyq­tardyń jáne ǵylymı mekemelerdiń nátıjeli jumys isteýin jolǵa qoıý kerek. Endeshe, úkili úmi­timizdiń nátı­jesi kóp uzamaı-aq el ıgiligine aına­lady deýge bolar. Eń bastysy, osy onjyldyqta memlekettiń jalpy jyldyq ishki ónimin 2,7 ese ósirý mindetin sheshýge tıispiz. Al bul tek qana ınnovasııalyq óndiris arqyly qamtamasyz etil­mek. Endeshe, ǵylym men óndiris qaıtse de bir yrǵaqta jumys isteıdi deýge bolady. Eń al­dymen, bul ulttyq sapany joǵary deńgeıge kóteretin bir is bolǵaly tur. О́ıtkeni, jańadan ómirge keletin óndiris oryn­dary­nyń barlyǵy derlik qolmen at­qa­ratyn «qara jumys» orny emes, kompıýtermen basqarylatyn is bolyp shyǵady. Iаǵnı, elimizde san alýan jańa mamandyq, buryn-sońdy kóz kórmek túgili atyn da estimegen mamandyq ıeleri ómirge keledi. Sondyqtan da munyń ózi alys bolashaq­tardyń gúl­de­ne túsýi úshin búgingi urpaq qala­ǵan berik ne­giz bol­maqshy. Edil ERǴOJIN, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, QR UǴA akademıgi, «Á.Bekturov atyndaǵy Hımııa ǵylymdary ınstıtýty» AQ bas dırektory.