Súıinbaı, Jambyl ...jeri osy!... nemese ómiri-óleń, eńbegi eren eldegi jasampaz ister jalǵasyn tabýda

Alty alashtyń urpaǵy táý etip, asqaq rýhyna bas ıetin Qy­zyrly  el –  Jambyl aýdany­nyń ta­rıhy tym áriden bastala­dy. Ba­tyrlar men aqyndardyń, jaısań­dar­dyń mekeni atanyp, halyqtan baǵasyn alǵan aımaq­tyń tynys-tirshiligi jaıly jazý úshin aýdan ákimdigine kelgenimizde, ákimniń bas­qa qyzmetke aýysyp, jańa bas­shy taǵaıyn­dal­ǵanynyń ústinen shyq­tyq. Bu­ǵan deıin habar­lan­ǵanyndaı, aýdan ákimi bolǵan Mahabbat Bıgeldıev Taldyqorǵan qa­lasyna, Jambyl aýdanyna Bın­áli Ysqaq ákim bolyp taǵaıyn­dal­dy. Mu­ny «Jaqsy qonaq kelse, qoı egiz týady» degen támsil­men baı­la­nystyrýǵa týra keldi.  Jumy­symyzdy aımaqtyń ótkeni men búgingi damýyna baılanysty jalǵastyrdyq. Tarıhty taratyp aıtsaq, 1928 jyly Qastek aýdany dep atalyp, alǵashqy irgetasy qalanypty. Keıinnen 1938 jyly aýdanǵa jyr alyby Jambyl esimi beriledi. Osy kıeli mekennen búginde esimi uranǵa aınalǵan Qarasaı batyr men Naý­ryzbaıdan bastap, baha­dúr  babalarmen birge Súıinbaı men Jam­byl jyr tógip, halqyna rýhanı baı mura qaldyrǵany ba­sy ashyq áńgime. Memleket basshysynyń jyl saıynǵy Joldaýlaryn júzege asy­rýǵa umtylǵan jambyldyq­tar áleýmettik, ekonomıkalyq já­ne rý­hanı salada aıtarlyq­taı ta­bys­­tarǵa qol jetkizip keledi. Sońǵy jyldary ındýs­trııalyq-ınnova­sııa­lyq jobalar qolǵa alynyp, ónerkásip óndiri­si qalypty damý ústinde. Nátı­jesinde halyqtyń áleý­mettik-turmystyq jaǵdaıy jaq­sardy. О́tken jyly ónerkásip salasyn­da ónim óndirý kólemi 5 mlrd. 156 mln. teńgeni qurapty. Memlekettik baǵdarlama aıasynda aýdan aýmaǵynda «Taskom» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi­niń tabıǵı tastardy óńdeý zaýy­ty iske qosylsa,  granıt óńdeý zaýyty aýdan ekonomıkasyna ózin­dik úlesin qosyp otyr. Joldaýda atap kórsetilgen Balqash jylý elektr stansa­sy­nyń qurylysy da bastaldy. Búgingi kúni mundaǵy magıstral­dy aýyzsý júıesi, temirjol to­ra­bynyń kirme joldary salyný ústinde. «Jol kar­tasy» baǵdar­lamasymen 1021 adam jumysqa ornalastyrylyp, 85 adam kásip­tik daıyndyqqa jiberilgeni de jumyssyzdyq máse­le­si oń sheshimin tapqanynyń dáleli. Aýdan negizinen aýyl sharýa­shy­lyǵymen aınalysady. О́tken jyly salada 11 mlrd. 809 mln.teńgeniń ónimi shyǵarylypty. Memleketten aýyl sharýashyly­ǵyn qoldaýǵa 177 mln. teńge qar­jy bólingen. Sharýa qoja­lyq­taryna janar-jaǵarmaı, ty­ńaıt­qysh qunyn arzandatý, tu­qym sharýashylyǵyna qoldaý kór­setý, atqarylatyn qyzmet­ter­di sýbsıdııalaý, mal sharýa­shy­lyǵyn da­my­typ, ónimdiligin arttyrý, mal­dárigerlik sharalar, aýyl sharýa­shylyǵyn qarjylaı qoldaý qory­nan turmysy tómen otbasylary­nyń jeke sharýashy­lyqtaryn da­mytýyna shaǵyn nesıe baǵyttaý sharalary qarjy­lan­dyrylǵan. Gek­tar berekeliligin arttyrý ná­tıjesinde 29500 gektarǵa kúzdik,  18400 gektar jaz­dyq dándi daqyl, 740 gek­tarǵa tehnıkalyq daqyl­dar egilip, kóktemniń ár kúni tıimdi paıdalanylýda. Bıylǵy jyl­dyń astyǵy esebine 29 510 gek­tarǵa kúzdik bıdaı sebilse, onyń shyǵymy da kóńildegideı. Mal sharýashylyǵyn damytý, ónimdiligin arttyrý baǵytynda da irgeli ister ómirge kelse, mal basyn óz tóli esebinen ósirý ar­qyly tabys tolyǵa túsken. Sha­rýashylyqtarda 17748 tonna et, 37890 tonna sút, 8 mln. 536 myń dana jumyrtqa óndirilip, tu­tynýshyǵa jetkizý máselesi she­shi­min tapqanyn kórýge bolady. Azyq-túlik molshylyǵyn ja­saý jáne onyń qaýipsizdigin ny­ǵaı­tý arqyly halyqqa arnalǵan arzan baǵadaǵy taýarlar óndiri­lý­de. Qoljetimdi  kókónispen jyl boıy qamtamasyz etetin jyly­jaı salýǵa den qoıyldy.  Máse­len, arzan kókónispen tutyný­shy­ny jyl boıy qamtamasyz etetin Qaraqystaq aýylynda 10 gektarǵa 50 jylyjaı salynyp, alǵashqy ónim tutyný­shyǵa jóneltilmekshi. Al, Jambyl aýylynda 2 gektarǵa osyndaı keshen salý jumysy bastalǵan. Ol úshin ómir arqaýymen qam­tamyz etýdiń jańashyl arnalaryn baıyrǵy qazyna qaınarlarymen bilgirlikpen ushtastyrýǵa umty­lý­da. Oraıy kelgende, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Na­zarbaevtyń týǵan Otanǵa qalt­qy­syz qyzmet etý jónindegi ulaǵatty ustanymyna naqty ispen jaýap berýdi maqsat etken aýdan jurtshy­lyǵynyń eńbegin erekshe atap aıt­saq,  artyq bolmas. Elbasy bıyl­ǵy saılaýaldy baǵdarlamasynda «patrıotızm» dep atalatyn qasıetti qaǵıdatqa qysqa da nusqa sıpattama berdi. Soǵan da saı egemen eliniń aldyndaǵy perzenttik paryzyn qa­laı ótep kele jatqany jáne alda­ǵy kezeńge arnalǵan tulǵaly asyl murattary týraly júrek qylyn shertken  shejireli jan tolqy­ny­syn jaıyp salǵan bolatyn. Ony aýdan halqy qyzý qoldaýda. Bálkim, «Ańsary bardyń – aı­tary bar» demekshi, 140 myńǵa jýyq turǵyny bar kıeli Jambyl eliniń 60 myńǵa tarta saılaý­shy­lary mereıi ústem memleketimizdiń birtýar Prezıdentin biraýyzdan qol­dap, daýys berýi de osynaý  ynty­maqtyń úlgisi dep baǵalaǵan jón. Jeruıyq mekendi jaılaǵan jaı­sań  jandardyń jyl ótken sa­ıyn jańa qyrynan jarqyrap, týǵan ólkege týyn tigýge judyryq­taı jumyla atsalysyp júrgendi­gine tolyp jatqan dáıekti dálel keltirýge bolady. Sondyqtan da dana saıasatkerdiń balamasyz baǵdar­la­malaryn basshylyqqa alý bary­synda boıtumardaı áspetteıtin qanatty sózderdi de árdaıym júrek túpkirinde syr ǵyp saqtap júre­tin­dikterin ańǵarý qıyn emes. Máse­len, «Arǵymaq atqa mindim dep, Ata-jurtyńdy umytpa», nemese «Qa­zaqtyń búkil tarıhy – birigý ta­rıhy» degen tárizdi, sondaı-aq dinimiz ben dilimiz, ana tilimizdiń  din amandyǵymen qatar danyshpan  Abaı­­dyń aıdyn-shalqar  órkenıet áleminen,  halyqtyń aýyz ádebıeti­niń sarqylmas káýsarlarynan sý­syndaý qajettigi jaıly kósem sóz­d­eri men kórkem oılary qanshama deseńizshi! Iá, «Gúl ósken jerge-gúl ósedi» degen. Shynynda da, uly qaırat­ker­ligimen, sheshendigimen, kemel keleshekti boljaı biletin kósemdigimen álemdi aýzyna qaratqan Memleket basshysynyń ata-babalarynyń kindik qany tamǵan Súıinbaı, Jambyl jeriniń qadir-qasıeti jaıly qalaı aıtsa da jarasady. Jıdelibaı­syn­daı Jetisý aımaǵynyń asqaq Alataý atyrabynda erlik pen órliktiń, óner men bilimniń, ádebıet pen mádenıettiń altyn jylǵasy laıyqty  jalǵasyn tabýda. «Sabaqty ıne – sátimen» demekshi, búgingi ońtaıly tusta tumarly jádigerlerimizdiń «brendi» esepteletin erekshe tirkesterdi aýyzǵa alýymnyń sebebi osy. Sebebi, jyr jampozynyń sulý da susty Sýyq­tóbeniń qoınaýy altyn kenishine baı ekenin eskertip, suńǵyla sýretker Muhtar Áýezov aıryqsha tańdanǵan tabıǵattyń áli de túgin tartsaq, maıy tamshylap turǵany aqıqat. Kıeli mekende tórt túliktiń túgel ósirilip, shybyq shanshysań, tal-teregi jaıqalyp-jaınaıtyny, as  atasy asyl nanymyzdyń altyn ózegi – arpa-bıdaıdyń badanadaı bas alatyny, dámi til úıirgen Almaty aporty men órik-meıiziniń máýelep, tipti babyn tapsańyz, grek jańǵaǵynyń da búr jaryp, shyǵa keletini bultartpas kýá. Ony ár kóshedegi kóktemde japyraq jaıyp, gúldegen baqtar dáleleldeıdi. Sonymen,  qushaǵy qutty óris­ke, qoınaýy kenishke, el ishi óner-bilimge, darhan dalamyz ben zańǵar taýlardyń jasampaz azamattary qol jetkizgen tolaǵaı tabystary­nyń eńbek dastanyna asyl arqaý bolatyny aıdan anyq. «Beıbitshilik pen jasampazdyqtyń jıyrma jyly» dep atalǵan táýelsizdigi­miz­diń bıylǵy merekesine de uly Jákeńniń urpaqtary mereıli tartýlarmen kelý úshin ulaǵatty alǵy sharttar qalaǵan eken. Atap aıt­qanda, bul jyl «Qazaq­stan-2030» Strategııalyq baǵdarla­ma­syn oı­da­ǵy­daı oryndaýdyń bederli belesi sanalǵan. «Qazaq­stan-2020» atty Úki­met baǵdarla­ma­syn júzege asy­rý­ǵa qazirdiń ózin­de laıyqty úles qosyla bas­taǵan. Iаǵnı, eń aldymen Elbasy tapsyrmasyndaǵy ekonomı­ka­lyq órleý, ındýstrııalyq-ınno­vasııa­lyq tehnologııa, bilim men densaý­lyq saqtaý, áleýmettik - mádenı, rýhanı salalarǵa barynsha basymdyq berý arqyly kemeldi keleshegimizge batyl qadamdar jasalýda. Árıne, ol úshin Qazaqstan halqyna arnaǵan «Bolashaqtyń irgesin birge qalaı­myz!» atty Jol­daýyn basshylyqqa alýdyń berik negizi qalanýmen qa­tar, bul úrdis naqty jumys­tarmen jalǵasqany kóńilge qýanysh nuryn quıady. Aýdannyń jetekshi salasy mal jáne egin sharýashylyqtaryna sha­ǵyn sholý jasap, egemendik jyl­da­rynda órken jaıǵan ózekti sala­larǵa da salystyrmaly túrde toq­tal­ǵan jón. Budan birer jyl ǵana buryn aýdan bıýdjeti mardymsyz desek, bıyl onyń kólemin 3 eselep arttyrý kózdelip otyr. Árıne, mundaı qarqyndy kórsetkishke qol jetkizý ońaı emes. Ol úshin, isker de bilikti, uıymdastyrý qabileti basym, aınalasyn sharapatty shara­larǵa qatystyra alatyn, yntaly kadrlar men jalpy jurtshylyqty jańashyldyqqa bastap áketetin, elin, jerin, eń aqyrynda uly Ota­nyn janyndaı súıetin patrıot, eljandy azamattar tárbıeleý – basty maqsat. Mine, osy turǵydan alǵanda, Jambyl aýdanynyń perzenti  Serik  Úmbetovtiń jóni bólek. Sebebi, ol uzaq jyldar boıy Memleket bas­shy­synyń  taǵylymdy tárbıesinen úlgi alyp, ózine tapsyrylǵan qyz­metterdi minsiz atqardy. О́ńir ekonomıkasynyń damýyna qol jetkizip, jer jánnaty Jetisý qaı jaǵynan bolsa da gúldendi. О́ńir ekonomıkasy serpindi da­myp, eldiń áleýmettik jaǵdaıy jaqsarǵan ústine jaqsara tústi. Bizdińshe, munyń bári sharýashy­lyq­tyń barlyq salasyn úılesimdi júrgizýmen qatar, ishki jáne syrtqy ınvestısııa tartýdy jolǵa qoıýdyń jemisi der edik. О́tken jyly aýdan qazynasyna 17 mlrd. 476 mln. teńge ınvestısııa quıy­lypty. Sonyń nátıjesinde 2010 jyly salyq túsimi 2 mlrd. teńge­den anaǵurlym asqan. Barlyǵy 4 mlrd. 430 mln. teńgeniń qurylys jumystary júrgizilipti. Esepti kezeńde 50-ge jýyq otbasy qonys toı qýanyshyna bólendi. Munyń bárine muryndyq bolǵan zańdy jáne jeke tulǵalar jalpy kólemi 170 mln. teńgelik dárihanalar, dúkender, oıyn-saýyq otaýlary, keńseler jáne qasaphana alań­dary, taǵy basqa  áleýmettik nysandardyń paıdalanýǵa berilýine uıytqy boldy. Jasyratyny joq, jıyrma­synshy ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy toqyraý sal­dary­nan kóptegen eldi mekender­diń aýyzsý qubyrlary men káriz­dik júıeleri tozyp, múshkil halge dýshar bolǵan-dy. «Jol kartasy» aıasynda ınfraqurylym qurylys­tary kóz qýantarlyqtaı turpatqa ıe bolýda. Ondaǵan eldi mekenderdegi tas joldar qaıta jóndelip, «kógildir otynnyń» qýatty qyzýy­na jurtshylyqtyń kenelgeni. Osyndaıda nurotandyqtardyń «Atqarylǵan ister az emes. Birge jalǵastyraıyq!» degeni sát saıyn eske túsedi. Uzynaǵash aýylynyń ajar-kórki sońǵy jyldary tanymastaı ózgerip, sáýlettendi. Aýdandyq mádenıet úıiniń alańy, Jambyl eskertkishiniń alleıasy kórkem kelbetimen kóz qýantyp, qalyń buqaranyń súıikti demalys mekenine aınalǵan. Al, toǵyz jyldyń torabyndaǵy aspanmen tildesken «Beıbitshilik pen Yntymaq» monýmenti araıly aýyldyń shyra­ıyn arttyra túsken. Aýdandyq ortalyq kitaphana, jumyspen qam­tý jáne áleýmettik baǵdarla­malar bólimi, aýdandyq gazet re­daksııasynyń ǵımarattary, má­denıet úıiniń jataqhanasy, orta­lyq stadıon, Halyq banki bólim­she­siniń keńsesi kúrdeli jón­deý­den ótkizilip, osy zamanǵy sáýlet sándiliginiń shýaǵyna bólendi. Halyqtyń rýhanı jan-dú­nıesin baıytý, el ishindegi ónerli­lerdiń kózin ashý maqsatynda da jumys jalǵasýda. 30 jyl buryn qurylyp, kezinde dúrildegen da­ry­nymen shartarapqa tanylǵany­men, keıinnen umytyla bastaǵan «Qulansaz» halyqtyq folklor­lyq-etnografııalyq án-bı ansambli qaıta túledi. Kórermenimen ekinshi márte qaýyshqan óner ujy­my qysqa ýaqytta oryndaýshylyq sheberligimen kózge tústi. Olaı deıtinimiz, ansambldiń konsertin ta­ma­shalaǵan Elbasy ujymdy As­ta­naǵa arnaıy shaqyrtqan edi. Osy­laısha, Kongress Holldaǵy, Al­maty Stýdentter saraıyndaǵy, Tal­dy­qor­ǵan qalasynyń «Jastar» sport saraıyndaǵy konsertter kórermen­niń kózaıymyna aı­nal­dy. Eń bas­ty­sy, repertýar­laryna Jam­byl aý­danynyń aqyn­dary men sazger­leri­niń týǵan ólke týraly, ótken ǵasyr­lardyń ba­tyr­lary men aqyn­dary jaıly jazǵan tyń týyn­dyla­ryn arqaý etken óner ujy­my ózge áriptes­terin qaıtalamaıtyn derbes qoltańbalarymen erekshelenedi. Ansambl músheleri Almaty oblysynyń Koreıa memleketindegi mádenı kúnderi aıasynda shyǵarma­shylyq saparyn sátti qorytyn­dy­lady. Al, qaıta qulpyrǵan «Qu­lansaz» ansambli resmı túrde Al­ma­ty oblystyq Súıinbaı atyn­daǵy fılarmonııasynyń bólim­shesi retinde tirkelip, irgeli shy­ǵar­ma­shy­lyq shańyraqqa aınalyp shyǵa keldi.  Iá, «О́nerli elde baq turar, Qaıratty erde mal turar» dep jyr súleıi Súıinbaı baba jyrlaǵan­daı, tamyry – tereń, ómi­ri – óleń, eńbegi eren Súıinbaı, Jambyl jeri osy... dep ár kúnderin dýman­datqan jambyl­dyqtardyń erteńge degen senimderi nyq. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy. Sýretterde : Jambyl aýda­ny­­nyń jańa ákimi Bınáli Ys­qaq qyz­metin Uly Otan soǵysy qur­ban­daryna arnalǵan eskertkishke taǵ­zym etýden bastady; Aýdan­dyq ki­tap­hananyń ujy­my alda­ǵy ju­mys­tar jaıly áńgimelesýde.