Quryltaı qonaqtarynyń lebizderi

ATAJURTQA ARQA SÚIEIMIN Quryltaıǵa Qyrǵyzstan atynan delegat bop qatysyp otyrǵanyma óte qýanysh­ty­myn. Aıyrqalpaqty aǵaı­yn­­dardyń arasynan atamekenge degen saǵy­nyshymyzdy arqalap, osynda on eki qazaq kel­dik. Jıynnan árqaısymyzdyń ózimiz­diń kúterimiz bar. Tipti, osy jıynda sheshimin tabatyn máselelerdi aıtpaǵanda, osynda kelip, qandastarymyzben tanysyp-bilisip qaıtqannyń ózi nege turady?! Men alǵash ret Túrkistanda ótkizilgen ekinshi quryltaıǵa qatysqanmyn. Úshinshisine kele almadym. О́ıtkeni, elde saıası naýqan ótip jatqan. Al endi myna quryltaı tyń serpinmen ótedi degen senimdemin. Qazaqstannyń jeri keń, peıili keń. Dúnıejúzilik saıasatta da óziniń orny, aıtar oıy bar el ekenin dáleldep jatyr. Sol sııaqty jer júzine tarydaı shashyrap ketken qandastaryn da esinen shyǵarmaıdy. Bizdiń úlken atamyz 30-shy jyldarda Saryarqa óńirinen ketken eken. Sondyqtan baıyrǵy atamekenimizge arqa súıep, jaqsylyǵyna qýanyp otyramyz. Balalarym Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde oqıdy. Qazaqtyń mádenıetinen, ata-baba saltynan qol úzbesin dep ádeıi osynda oqytyp jatyrmyn. Áıtpese, qazir resmı derek boıynsha, Qyrǵyzstanda 36 myńǵa jýyq qazaq bar eken. Kópshiligimizdiń tilimiz qyrǵyz, orys tilderine beıim. О́ıtkeni, onda arnaıy qazaq tilindegi mektep, aqparat alatyn basylymdar joq. О́zim Joǵarǵy Keńeske eki ret depýtat bolǵam. Qarjy polısııasynyń tóraǵasy qyzmetin atqardym. Qazir eldegi «Jasyldar partııasynyń» lıderimin. Qaıda júrsem de atamekenge degen yntyzar sezimimdi óshirgen emespin. Erkin BО́LEKBAEV. (Qyrǵyzstan) * * * OTAN OSY JERDEN BASTALADY Men Qytaıdyń Altaı aımaǵynan dúnıejúzi qa­zaq­ta­rynyń quryltaıyna arnaıy keldim. Osyndaı úlken deńgeıdegi aý­qym­dy sharaǵa qatysýǵa múmkindik alǵanyma óte qýanyshtymyn. Álemge tarydaı shashy­rap ketken qazaqtarǵa qatysty aıtqanda, kóptegen máselelerdiń basy qyltııatyny jasyryn emes. Osy rette biz mynany esten shyǵarmasaq eken: ol eń aldymen el-eldiń arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty ny­ǵaıtyp, mádenı baılanysty jaqsartý. Sebebi, basty másele – barlyq eldegi qazaqtardyń ózara mádenı baılanysynyń ornyǵyp, jan­danýynda ǵoı. Sondyqtan, quryltaıda, mine, osyndaı máseleler qozǵalsa degen oıymyz bar. О́zim kezinde densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet etkenmin. Qazir qurmetti demalys­tamyn. Bir balam osy Qazaqstanda turady. Kásipkerlikpen aınalysady. Qazaqstanǵa kelip jatqan basqa da aǵaıyn týystarym bar. Qazir árbir azamat qalaı, qaı jerde turǵysy kelse, sol adamnyń óz erki, óz quqyǵy bar. Bir jaǵynan, bir elden bir elge kelý ońaı emes. Máselen, óz tarıhı atamekenine oralamyn deıtin qandastarymyzdyń aldynan keıde vızada, qonystaný máselesine kelgende qıynshylyqtar, kedergiler kezdesip qalyp jatady. Osyndaı máseleler sheshilse, «atamekenim» dep keletin qazaqtardyń bir jerge qınalmaı, ornalasýyna jaǵdaı jasalsa nur ústine nur bolar edi. О́zge elde tu­ratyn azamattar Qazaqstanǵa óziniń tur­ǵy­lyqty jerin tastap, turmystyń taýqy­me­tin tartqannan, sol turmystaryn jaqsartamyz degen nıetpen kelmeıdi. Olardyń óz turǵan jerlerindegi jaǵdaılary jaqsy. Qazaq jerine olar atamekenge degen súıispenshiligin arqalap, «Otanym» dep keledi. Nurılá QYZQANQYZY. (Qytaı) * * * BÚTINNIŃ BIR BО́LShEGIMIZ Astana tórinde ótetin Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyna Mońǵolııa­nyń Baıanólgıı aımaǵynan ar­na­ıy keldik. Baıanólgıı aıma­ǵynda mamandy oqytý óndiristik or­ta­lyǵy deıtin mekeme bar. Sol ortalyqta qoǵamtaný páninen sabaq beremin. О́leń jazamyn. Son­dyqtan, bir jaǵynan qu­ryltaı uıym­das­tyrǵan músháıra báıgesine qatyspaq nıetpen de kelip otyrmyn. Bir atap óterligi, búgingi kúnge deıin eshqandaı kedergisiz atamekenge kelip jatyrmyz. Oǵan qýanyshtymyz. Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda kóptegen mańyzdy másele kóteriledi dep oılaımyn. Olardyń negizgisi – kóshi-qon máselesine qatysty bolýy kerek. Sebebi, atamekendegi kóshi-qon máselesi qandaı júıede júrip jatqany jaıly bilip te, estip te otyrmyz. Vızaǵa qatysty da biraz kemshilikter bar. Olar da eskerilse eken. Ekinshi bir másele, jastarǵa qatysty der edim. Búginde Qazaqstanǵa ǵylym qýyp keletin jastar az emes. Solardyń ǵylymmen aınalysýyna múmkindik jasalǵany durys dep oılaımyn. О́zim Astanaǵa 10 jyldan keıin kelip otyrmyn. 2001 jyly A. Baıtursynov atyn­daǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetin bitirgenmin. Qazaqstanǵa birli-jarym týystarym kelgen. Olar Astanada turady. Qazaqstanǵa qonys­tan­ǵan­daryna biraz ýaqyt boldy. Atamekenge kelgendegi áserim joǵary. El erekshe qarqynmen damyp kele jatyr dep aıta alamyn. Osy saparymdy paıdalanyp, Qazaqstandaǵy barsha qazaqtarǵa, ózimmen birge oqyǵan dostaryma sálem joldaǵym keledi. Janat BOQAShULY. (Mońǵolııa) * * * VIZA MÁSELESI JOLǴA QOIYLSA DEIMIZ Dúnıejúzi qazaqtary­nyń burynǵy quryl­taı­laryna da, ıaǵnı 1992 jy­ly ótken tuńǵysh quryl­taıǵa jáne 2005 jyly uıym­das­tyrylǵan 3-shi quryltaıǵa  da­qa­tys­qanmyn. Jalpy men tarıhı otanyma Qa­zaqstan óziniń egemendigin alǵannan keıin, 1992 jyly keldim. Odan keıin de atamekenge talaı márte kelip-ketip júrdim. Uly­brı­ta­nııada 1986 jyldan beri turamyn. Otbasym, ul-qyzym bar. Qazir Ulybrıtanııadaǵy qazaq qo­ǵamynyń jetekshisimin. Bul qoǵamdy 2003 jyldan beri basqaryp kelemin. Qoǵamnyń maqsaty – sol jerde turatyn qazaqtardyń tilin saqtap qalýǵa, olardyń bir-birimen qa­rym-qatynasyn nyǵaıtýǵa, qazaq jas­tarynyń sanasyna ózderiniń qazaq ekendikterin sińirýge, qazaqtyń ádet-ǵurpy men salt-dástúrlerin jandandyrýǵa baǵyttalǵan. Biz osy baǵytta túrli sharalar uıymdastyramyz. Ǵalymdardy shaqyramyz. Qazaqstan tarıhy, ulttyq mádenıet týraly ár túrli konferensııalar ótkizemiz. Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyna kóp jerden, atap aıtqanda 33 memleketten qazaqtar kelip jatyr. Al sol ár memleketten kelgen dıasporanyń ózine saı problemalary bolatyny anyq. Máselen, Ulybrıtanııadan keletin qazaqtar úshin eń basty másele – ol qazaq tili. Árıne, qazaq tilin damytý úshin qaýymdastyq arqyly úlken kómekter alyp jatamyz. Bilim jaǵynan da, qazaqsha oqý jaǵynan da qaýymdastyq tarapynan bolsyn, elshiligimiz tarapynan bolsyn qoldaý bar. Kishigirim qazaqsha úıretetin mektebimiz de jumys istep jatyr. Alaıda, tildi úırenýge orta kerek qoı. Al orta bolmaǵannan keıin, til úırený jaǵy qıyndyq týǵyzyp jatatyny belgili. Sebebi, jastar bar bolǵany bir-eki saǵat qana qazaqsha sabaq alady. Al bul til úırený úshin jetkiliksiz. Sondyqtan, osy máseleniń óz júıesin tapqanyn qalaımyz. Ekinshi bir másele, vızaǵa kelip tireledi. Se­bebi, bul problema azdaǵan qıyndyq tý­ǵy­zyp jatatynyn jasyrmaımyz. Ulybrı­tanııa­da týyp-ósken, biraq keıinnen Qazaqstanda jumys istegisi keletin, osynda kelip-ketip júr­gisi keletin jastardyń vıza alý máse­le­sinde biraz qıyndyqtar bar. Bul másele elshilikterge qatysty emes, kóbinese zań boıynsha vıza ala almaı jatamyz. Sondyqtan, zań jaǵynan jeńildikter oılastyrylsa, durys bolar edi. Qazirgi tańda jastarymyz birtindep ózderiniń tarıhı otanyna kelip jatyr. О́tken jyldary qazaq qoǵamynyń bastamasymen Almatyǵa Ulybrıtanııada týyp-ósken 3 jas kelgen bolatyn. Qazir olar kompıýter, jańa tehnologııa salasynda jumys istep júr. Iаǵnı, ózge elde júrgen qazaq jastarynyń Qazaqstanǵa kelsem degen nıeti oń. Smaıyl KESIDJE. (Ulybrıtanııa)