Ortaq maqsat, oryndy tilekter toǵysty

Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda Dúnıejúzi qazaq­tarynyń IV quryltaıy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen saltanatty túrde ashyldy. Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Memlekettik ánurany oryndalǵannan keıin al­ǵash­qy sózdi Nursultan Nazarbaev aldy.  (Prezıdent sózi bólek berilip otyr). Bul Quryltaıǵa álemniń 35 elinde turatyn qandastarymyz­dyń arasynan 400-ge jýyq ókil­der kelgen eken. Al Astana men oblystardan kelgen qonaqtardyń bárin qosqanda, delegattar sany 700-ge jýyq boldy. 4-shi qu­ryl­taıdyń erekshe mańyzy sol – ol Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyl­­dyǵy qarsańynda bolyp otyr­­ǵan asa iri, ulan-asyr ulttyq shara bol­dy. Jınalǵan halyqtyń bári­niń de júzi jarqyn, bir-birimen qýa­nyshty kóńilmen qaýyshýda. Aınalańnyń bárinen tek qazaq tili ǵana estilgenin kórý de bir már­tebe eken. Osynyń ózi-aq kóńildi kók aspanǵa kótergendeı. Bul da bizdiń Táýelsizdigimizdiń uly je­tistikteriniń biri. Quryltaı delegattarynyń ara­­synda shyǵarmashylyq, ǵyly­mı, pedagogıkalyq zııatkerlik, bıznes, sport, memlekettik jáne qoǵam­dyq uıymdardyń ókilderi bar. Sonyń ishinde Chehııanyń eks-mı­nıstri Jámılá Stehlıkova, Chý­va­shııanyń ekonomıkalyq damý mınıstri bolǵan, al qazir Cheboksary joo dosenti Gúlmıra Akımova, Moń­ǵolııanyń oqý-ǵy­lym jáne mádenıet mınıstriniń orynba­sa­ry Kúlándá Chonoı jáne t.b. bol­dy. Sondaı-aq shetelden kelgen barlyq 50 ǵalymnyń ishinde asa kórnekti tarıhshy Ermuhan Bek­ma­hanovtyń qyzy Náıla Bekmahanova, qazaqtan shyq­qan tuńǵysh temirjol ınjeneri, Alashorda kó­semderiniń biri – Muhamedjan Ty­nyshbaevtyń uly men nemeresi – Ýfadan Al­matyǵa qonys aýdar­ǵan ákeli-ba­laly akademıkter Dáý­let Muha­medjanuly men As­qar Dáýlet­uly bar. Qazaq hal­qy­nyń ókili retinde maqtan tutýǵa laıyqty­lar ara­synan Túmen memlekettik dýmasy is basqarý­shy­sy­nyń oryn­basary Kenesary Qoı­shy, Saratov qa­la­syn­daǵy iri ká­siporynnyń jetekshisi, aýyl sha­rýashylyǵy ǵylym­da­rynyń dok­to­ry Beısenbaı Shar­lapaev, Eýropa qazaqtary mádenı orta­ly­ǵynyń jetekshisi, fılosofııa dok­tory Ábdiqaıym Kessıjı, As­trahan qalasyndaǵy gıgıena jáne epıdemıologııa ıns­tıtýty dırek­to­rynyń ory­n­ba­sary Sa­typ­aldy Jantaev, Tashkent      neırohırýrgııa ortalyǵy dırek­torynyń oryn­ba­sary Marat Myr­zabekov jáne t.b. boldy. Ata­mekennen delegat bo­lyp saı­lanǵandar arasynda akademıkter M.Jurynov, О́.Aıtbaı, S.Qı­rabaev, Á.Beısenova, T.Sharmanov, kórnekti aqyn-jazýshylar T.Moldaǵalıev, M.Aıthojına, Q.Ju­­­madilov, N.Orazalın, Ǵ.Jaı­­lybaı, O.Asqar, T.Ábdik, U.Es­dáýlet, jáne t.b. bar eken. Al óner adamdarynan E.Rahmadıev, B.Tólegenova, A.Áshimov jáne t.b. boldy. Eýropa qazaqtarynyń fede­ral­dyq mádenı ortalyǵynyń jetek­shisi, fılosofııa doktory Áb­diqaıym Kessıjı óziniń sol qu­rlyqtaǵy qandastarynyń aty­nan aıyrym sóz alyp turǵanyn aıtyp, bizdiń tarıhymyzdyń qy­zy­ǵy da, kúrdeliligi de bar, dedi. Sol jaqta ómir súrip jatqan azamattar óz erkimen elin, atajur­tyn tastap ketken joq. Eýropaǵa qy­zyq qýyp, jaqsy turmys, keremet baılyqty izdep barǵan emes. Taǵ­dyr tálkegi osyǵan dýshar etti. Osylaı dep táýel­sizdiktiń taǵylymdy tus­ta­ry­na toqtaldy. Bilgen adamǵa táýel­sizdiktiń ońaı kelmegenin, qa­zaq memleketin qurý úshin talaı sha­ı­­qastardyń bolǵanyn, sheıit ket­ken­derdiń de az emestigin atap ótti. Ata-babalarymyz ańsaǵan táý­el­­sizdiktiń baqytyn Alla bizge kórýge jazypty. Elordamyz Astanada, Pre­zıdent Nursultan Nazarbaev bas bolyp, Ánurany­myz­dy asqaq­ta­typ, búkil álem qazaq­taryn bir shańyraqtyń astyna jınap otyr. Qaı zamanda, qaı dáýir­de mundaı alqaly jıyn bo­lyp edi. Osynyń bári táýelsiz­diktiń arqasynda, degen Ábdi­qaıym Kessıjı Nazarbaev syn­dy kóshbasshysy bar qa­zaq hal­qynyń urpaǵy ekenin maq­ta­nyshpen aıtyp, elimizdiń Or­ta­lyq Azııada, túrki áleminde al­ǵash ret, buryn tek qana Eýropa memleketteri basshylyq jasap kelgen EQYU-ǵa tabysty tór­aǵalyq etkeni qandastarymyzǵa zor maqta­nysh bolǵanyn, eńse­le­ri­niń kóterilgenin tilge tıek etti. Ekonomıkanyń bıik deńgeıde órleýi Prezıdent Nursultan Na­zarbaevtyń eresen eńbegi, kóre­gen saıasaty, jan-jaqty oılas­ty­ryp jasaǵan reformalarynyń nátı­je­si. Ony biz jaqsy bilemiz. Bı­yl saılaý ótti. Nursultan Nazarbaev jeke-dara shyǵyp, jeńis­ke jetti. Bul eshqandaı da kez­deı­soqtyq emes, halyqtyq meıirimi men yqylasy, dedi eýro­palyq baýyrymyz. Talantty aqyn Baýyrjan Qa­raǵyzuly quryltaı tórinen el táýelsizdigi, ony bekemdegen El­ba­sy, el birligi týraly qaýmalaı kelgen qandastarymyzdyń kóńil-kúıin tap basqan jyr joldaryn shashý etti. Saryarqanyń tósindegi sándi de, sáýletti qala ásem Astanaǵa kelip, dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyna qatysý men úshin zor mereı, dep sóz bastaǵan Qy­taı eliniń Shyńjań-Uıǵyr avto­nomııa­lyq aýdany úkimeti tóraǵa­synyń orynbasary Tilepaldy Ábdirá­shıt­uly Nursultan Ábish­uly­nyń dana basshylyǵynda eń­bekshil, er­júrek, aqkóńil Qazaq­stan halqy eren erlik, órshil rýhpen táýel­sizdik tuǵyryn bekitip, el aby­roıyn bıikke kóterdi. Zor jetistikterimen halyqaralyq qo­ǵam­­das­tyqty ózine qarata aldy. Bu­ǵan búgingi Qazaqstannyń tu­raqty saıası jaǵdaıy, gúldengen ekono­mıkasy, ulttardyń jaras­qan berekesi kýá. Abzal dos, kórshi retinde biz buǵan shyn júrekten shat­tanyp, shyn nıetpen súıine­miz, dedi delegasııa basshysy. Úshinshi bolyp sóz kezegin Re­seıdiń Altaı ólkesi Qulyndy aýda­nyndaǵy qazaq mektebiniń dı­rektory Nurǵaısha Barınova al­dy. Dúnıejúzi qazaqtarynyń kezekti quryltaıy álemniń jana­ryn jaýlap, sáýleti men dáýleti kelisken ásem Astanada atajurt­tyń táýelsizdigi nyǵaıyp, mereıi tasyǵan sátte ótip otyr. Orta tolsyn, áleýmet, dep bastady ol ózi­niń sózin. Jaqynda Qazaq­stan­da bolǵan kezekten tys prezıdenttik saılaýda Nursultan Ábish­­uly­nyń jeńiske jetkenin shette júr­gen bizder yrysty eldiń ynty­ma­ǵy arta túskeni dep baǵaladyq. Tek biz emes, orys, tatar, bash­qurt, cheshen kórshilerimiz de Qa­zaq­standy turaqtylyq pen bere­keniń uıytqysy bolyp otyr­ǵan el dep sanaıdy. Elbasy N.Nazarbaev Reseımen ortadaǵy ekijaqty qarym-qatynastyń ma­ǵy­nasy men mazmunyna aıryqsha mańyz berip, ony órkendete túsýge múddelilik tanytyp otyr. Ýaqyt pen keleshek aldyndaǵy jaýapkershilikti sezine otyryp, osy úrdisti jal­ǵastyratyn ha­lyq­tyq dıploma­tııa­ǵa úlesimizdi qosýǵa biz de bo­ryshtymyz, dedi ol. Odan ári sheshen Reseıde turatyn qandastary­myzdyń tildik, mádenı ómirindegi ahýaly týraly aıtyp berdi. Qazir Reseıde 1 mln.-ǵa jýyq qazaq tu­ra­dy, olar Astrahan, Orynbor, Tú­men, Chelıabi, Volgograd, Saratov, Samara, Novosibir, Altaı óńir­lerinde tyǵyz qonystanǵan. Eldiń 26 aımaǵynda 39 mádenı ortaly­ǵymyz bar. Osydan 4 jyl buryn ortalyǵy Samara qalasy bolyp ulttyq mádenı ortalyǵymyz da quryldy. Bul ortalyq qoǵamdyq uıymdardyń basyn biriktirip, mádenı bastamalarǵa qoldaý kór­setýdi, ulttyq salt-sanany jań­ǵyr­týdy kózdeıdi, dedi ol. Sony­men birge, N.Barınova sheshimin tap­paı otyrǵan máselelerge de toqtalyp ótti. Bir mln.-ǵa jýyq qazaǵy bar Reseıde qazaq tilinde bilim beretin eki-aq mektep bar. Altaı ólkesindegi Qulyndy aýda­nynyń Kereı aýylyndaǵy 80 jyl­dyq tarıhy bar mektep so­nyń bireýi. Men osy mektepte uzaq jyl­dardan beri dırektor bo­lyp isteımin. 80 úıli Kereı aýy­­ly tarıh kóshine ilesip, ata-baba dástúrin, saltyn umytpaı, Reseı­diń bir buryshynda otyrǵan Qa­zaqstannyń bir araly ispettes meken. Qazaqsha balabaqshamyz, meshitimiz de bar. Qazaqstannan oqý­lyqtar, aqyn-jazýshylardyń shy­ǵar­malaryn alýdan da kende emes­piz. О́kinishke qaraı, qazaq­tar tyǵyz qonystanǵan basqa óńir­ler mundaı jaǵdaıǵa qol jet­kize almaı otyr. Osy máse­leni eki eldiń bilim mınıstrlikteri birlese otyryp sheshse degen usynysym bar, dedi ol sóziniń toqeterinde. On toǵyz jyldan bergi Qytaı Halyq Respýblıkasy men Qazaq eli arasyndaǵy qarym-qatynas­tar nátıjesine toqtalǵan ol odan ári Birikken Ulttar Uıymy, Shan­haı yntymaqtastyq uıymy, basqa da halyqaralyq uıymdar­dyń ara­syn­da eki el birin-biri qoldap, ty­ǵyz yntymaqtastyqta ekenin jetkizdi. Aýmaqtyq qaýip­siz­dik, eko­no­mıka, saýda, oqý-aǵar­tý, densaý­lyq saqtaý, t.b. salalar boıynsha qa­rym-qatynasta strate­gııa­lyq árip­­tes ekenin de atap ótti. Qytaıdaǵy ulttardyń terezesi teń, keregesi keń, degen Tilepal­dy Ábdiráshıt­uly kórshi elde 1,5 mıllıon qan­dasymyz negizi bir avtonomııa­lyq oblys, avtonomııa­lyq aýdan, birneshe qazaq ulttyq okrýgterinde ómir súrip jat­qa­nyn aıtyp, mem­lekettik halyq quryltaıynda qoldanylatyn jeti tildiń biri qa­zaq tili ekenin, sondaı-aq Shyń­jańda qazaq tilinde 18,5 saǵat jumys isteıtin radıo baryn, qazaq tilinde eki arna táýlik boı habar taratatynyn, alty baspa qa­lam­ger­lerdiń kita­byn oqyrmanǵa úzdiksiz usynyp otyrǵanyn jetkizdi. Saryarqanyń tósindegi sándi de sáýletti qala ásem Astanaǵa kelip, dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyna qatysý men úshin zor mereı, dep sóz bastaǵan Qy­taıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtono­mııa­­lyq aýdany úkimeti tóraǵa­sy­nyń orynbasary Tilepaldy Áb­dirá­shıt­uly Nursultan Ábish­uly­­nyń dana basshylyǵynda eń­bekshil, er­júrek, aqkóńil Qa­zaqstan halqy eren erlik, órshil rýhpen táýel­sizdik tuǵyryn bekitip, el aby­roıyn bıikke kóterdi. Zor jetistikterimen halyqaralyq qoǵam­das­tyqty ózine qarata aldy. Bu­ǵan búgingi Qazaq­stan­nyń turaqty saıası jaǵdaıy, gúl­dengen ekono­mı­kasy, ulttardyń jarasqan berekesi kýá. Abzal dos, kórshi retinde biz buǵan shyn júrekten shat­tanyp, shyn nıetpen súıine­miz, dedi. Túrkııalyq jýrnalıst Sáýle Ismaıl óz sózinde búgingi tańda Túr­kııadaǵy qazaqtardyń 10-nan astam qoǵamdyq uıymdary, 2 qoǵamdyq qory, 2 qurylys kooperatıvi, 3 egin sharýashylyq birlestigi bar ekenin aıtty. 40-tan astam shaǵyn zaý­yt, 1 myńnan astam teri ónimderin daıyndaıtyn kásiporyn, jarty myńdaı saýda dúkenderin ashqan­byz. Iаǵnı, qa­zaqtardyń 75 paıy­zy naqty ónim óndirýmen aınaly­sady, deı kelip, odan ári Túrkııa­daǵy qazaq­tardyń arasynan shyq­qan bir myń­nan astam joǵary bilimdi dárigerler, advokattar, ınjenerler, oqytýshylar baryn tilge tıek etti. Sondaı-aq, ol bir kezde Ata­túriktiń esimin estigen ata­lary­myz «atamekende el tizginin qoly­na ustar osyndaı asyl perzent týsa» dep kóksegen eken. Qudaıǵa shúkir, endi, mine, sol ańsaǵan arman aqıqatqa aınaldy. Esemizdi eshkimge jibermeıtin El­ba­symyz bar. Turlaýly da tu­ǵyrly táýel­sizdigimiz bar. Eýr­azııanyń orta­synda aıbyny men sáýleti asqan Astana tur, deı kelip: Túrki dú­nıesi degende TÚRKSOI eske ora­lady. Túrki órkenıetin halyq­aralyq deńgeı­de úılestirý maqsa­tyndaǵy uı­ym­nyń qurylýyna Qazaqstannyń uıytqy bolǵany shette júrgen bizge úlken mártebe berdi. 2010 jylǵy mamyrdyń 24-i kúni Astanada Qazaqstan Respýb­lıkasy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Túrik Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Abdýlla Gúl­diń qatysýymen Túrki akade­mııa­synyń ashylýy, Túrki tildes mem­leketterdiń aqsaqaldar alqa­sy­nyń qurylýy neshe jylǵy taban­dy eńbektiń jemisi dep bilemiz. Bul túrki álemindegi úlken jańa­lyq, eleýli oqıǵa boldy. Iá, Kúl­te­ginniń kóksegeni, Abylaı­dyń ańsaǵany asyl murat bolyp keýdemizde jatyr. Kóbeıeıik, keńeıe­ıik! О́seıik, óneıik, sóz aıaǵyn tebirenispen túıdi. Kórnekti jazýshy Smaǵul Elýbaı óz sózinde toqsanynshy jyl­dardaǵy qıyndyqtardy alǵa tarta kelip, qazaq elıtasynyń eldik sıpattaǵy oń qımylyna, eki bilekti sybanyp jiberip nartáýekelmen Arqa tórinde jańa astana salýǵa kiriskenin aıtty. Bul shynynda ózi jas, ekono­mı­kasy jer baýyrlap jatqan el úshin qolǵa alar joba emes edi. Biraq, tarıh qazaq elıtasynyń sol asy­ǵys ta asqaq armanyn shyndyqqa aınaldyrdy. Búginde, minekı, ara­ǵa jyldar salyp, sol aqylǵa syı­mas armannyń júzege asqanyn kórip otyrmyz. Shyn­dyq­qa aı­nalǵan armannyń, ıaǵnı Astana­nyń tórindemiz. Bul taban astyn­da tóbe kórsetken tegeýrin, qazaq boıynda buqqan passıonar­lyq qýat eken. Sol uly istiń ba­syn­da naǵyz passıonarlyq tulǵa Nur­sultan Nazarbaev turdy, degen Smaǵul Elýbaı budan keıin, ótken ǵasyrdyń 20-30-jyldary qazaq basyna tóngen qyzyl náý­bet hal­qymyzdyń teń jartysyn jer jastandyrǵanyn, sol zulmat bolmaǵanda búginde sanymyz 40 mıllıonnan asqan alyp el bolyp otyratynymyzdy alǵa tartty. Sondaı alapattardan aman qal­ǵan halyqtyń ata topyraqta basyn qosatyn kóshi-qon máselesi ekenin bildirgen jazýshy, keıbir azamattardyń buǵan selqos qa­raı­tynyna mysaldar keltirdi.  Mundaı nemquraıdylyq, aı­na­lyp kelgende, táýelsiz Qazaq­stan taǵdyryna – nemquraı­dy­lyq dep bilemiz. Sebebi, endi bir 15 jylda Qazaqstanǵa kóshkisi ke­letinderdiń sany ǵana emes, nıe­tiniń ózi bulaqtaı tartylýy múm­kin. О́ıtkeni, atajurtyn ańsaı­tyn aǵa urpaq ketip, onyń orny­na kelgen jas urpaq birte-birte ózge ult­tarǵa sińip, «atameken», «Qa­zaq­stan» degen uǵymdar olar­ǵa jaı syldyr sóz bolyp qalýy múm­kin. Sheteldegi 5 mıllıon qa­zaq urpaǵynan bolashaqta birjola aırylyp qalmaý úshin qazirden bastap júıeli jumysqa uıytqy bolǵanymyz jón, dedi jazýshy. Mońǵolııadan kelgen ǵalym Asaı Rámishuly óziniń sózin ult­tyń birligi jolynda búgin tórtin­shi ret bas qosyp otyrǵandaryna rızashylyǵyn bildirýden basta­dy. Bul Quryltaı qazaq ultynyń osydan 20 jyl buryn «bir jaǵa­dan bas, bir jeńnen qol» shyǵa­ryp, basymyz qurala alar ma eken­biz dep alańdap júrgen sha­ǵynda emes, bıik maqsat, ortaq múd­deniń jolynda birige alaty­nymyzdy ózimiz tanyp bilgen, óz­gelerge moıyndatqan kezeńde ótý­de. Buǵan qosa Qazaqstan Pre­zı­­dentiniń álemdik deńgeıdegi kór­nekti qaıratker bıigine kóte­ril­gendigi de qazaq eliniń már­te­besin bıiktete túsip otyr. Biz, sheteldegi aǵaıyndar da osy bıikke umty­lyp, osy deńgeıdi betke us­taýy­myz kerek, deı kelip, Moń­ǵolııa­daǵy qazaqtardy qoldaý jó­nindegi óziniń keıbir naqty usy­nystaryn aıtty. Sonyń ishinde Mońǵolııaǵa qazaq BAQ ónimderin jetkizý qajettigin aldymen tilge tıek etti. Buryn emin-erkin jetip tura­tyn gazet-jýrnaldar qazir jetkizilýden qaldy. Al ózimizde shyǵa­tyn BAQ qarjy tapshyly­ǵy­nan jabylýda. Sondyqtan osy másele sheshilip, bizge qazaq BAQ ónimderi jetkizilip jáne radıo habarlaryn tyńdaı alatyn jaǵ­daı týdyrylsa eken, dedi ol. Sonymen qatar, Armenııa men Ázirbaıjanda da ashyl­ǵan Abaı ortalyǵynyń Moń­ǵo­lııada da ashylǵanyn qalaı­tynyn aıta kelip, Mońǵolııa qazaq­tary­nyń bir­azy atamekenge jylyna birneshe dúrkin kelip jatady. Biraq Reseıdi basyp ótetin jol uzaq. Shyǵys Qazaqstan arqyly tarty­lýǵa tıisti tóte jol kópten aı­tylǵanymen, áli kúnge salyn­ǵan joq. Osy máseleni sheshýdi óti­ne kel dep maǵan ondaǵy aǵaı­yn­daryńyz amanat etip edi, sony jetkizip otyrmyn, dedi sheshen. Onyń usynystarynyń qata­ryn­da Mońǵolııadan kelip oqyp jat­qan jastarǵa arnaıy baǵdar­la­ma­men jeńildik jasaý qajettigi de aı­tyldy. Sóziniń sońynda: «Sheteldegi qazaq dıasporasy bolyp ta­bylatyn bizder Qazaqstandy ózi­miz­diń ulttyq Otanymyz dep sanap, osy eldiń azamaty retinde sezinemiz. Sondyqtan biz ózimizdi Qazaqstannyń qamqorlyǵyna bó­le­ný­ge laıyqtymyz dep sanaı­myz. Biraq únemi ala bereıik degennen aýlaqpyz, kerisinshe, ata­jur­tymyzdyń ketigine kirpish bolyp qalansaq eken dep tileımiz, dedi. Parlament Májilisiniń depý­ta­ty Ýálıhan Qalıjan óz sózin­de sanaýly jyldar ishinde syrt­ta resmı tirkelgen 5 mıllıon qa­zaqtyń 1 mıllıony atajurtqa oral­ǵanyn tilge tıek ete kele, osy­nyń bári Elbasy, Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti, álem qazaqtarynyń ǵana emes, búkil túrki áleminiń aǵasy atanyp otyr­­ǵan Nursultan Nazarbaev­tyń irgeli saıa­satynyń jemisi ekenin aıtty. Sondaı-aq ol Memleket basshysy eshqashan qazaq taqyrybyn, qazaq máselesin kún tártibinen túsirmeı kele jatqa­nyn, ózge elge resmı saparlary­nyń bárinde qandastar­men kezdesip, kóptegen máseleler­diń sheshilýine tikeleı ózi ara­lasqanyna kýá bolǵanyn jetkizdi. Osynaý ordaly jıynda taǵy bir aınalyp ótýge bolmaıtyn másele bar. Ol «oralmandar Qa­zaq­stan qoǵamyna masyl» degen keıbir zııaly qaýym ókilderiniń qań­qý sózi. Osyǵan oraı, myna derekterdi alǵa tartamyn: táýel­siz­dik alǵan kezden bastap, 2011 jyl­ǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boı­yn­sha tarıhı Otanyna turaqty turý úshin 210 myń otbasy nemese 825 myń adamdy quraıtyn etnostyq qazaq qaıtyp oraldy. Al bı­ylǵy jyldyń úsh aıynyń ózin­de 10 491 adam týǵan jer to­py­ra­ǵyn basty. Bul rette Dúnıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵy atqaryp otyrǵan jumysty erekshe atap ótken jón. Respýblıka aýmaǵynda tura­tyn eńbekke qabiletti jastaǵy 448 459 adamnyń 224 000-y (50,0 %) jumys isteıdi, al 179 000-y ózin jumyspen qamtýda. 30 myń oralmannyń sharýashylyqtaryn­da 31049 iri qara, 6848 jylqy, 78 myńnan astam qoı-eshki bar. Jo­ǵary jáne orta arnaýly oqý oryn­darynda 5508 oralman stýdent, al daıyndyq kýrstarynda 160 qyz-jigit oqıdy. 620 adam Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Qa­rý­ly Kúshteri qatarynda qyzmet atqa­rýda. Oralmandardyń ara­syn­da: 74 ǵylym doktory, 213 ǵylym kandıdaty bar. 40777 oral­man joǵary bilimdi, 2509-ynyń aıaq­talmaǵan joǵary jáne 93600-iniń orta arnaýly bilimi bar. Oral­mandardyń 4 paıyzy ǵana zeınetkerler degen derekterdi alǵa tart­qan Ý.Qa­lıjan odan ári qazaqtyń bir ǵana Otany, bir ǵana Eli, bir ǵana Jeri bar. Ol – Qazaqstan, dep  sózin aıaqtady. О́zbekstannan kelgen qandas­tarymyzdyń atynan sóz tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Bákir Serikbaevqa berildi. Biz únemi О́zbekstanda tu­ratyn qazaq­tar ózderin eshqashan da ózge elde turatyn dıaspora retinde eseptemeıtinin aıtyp kelemiz. Demek, biz ejelgi mekenimizde, ata-ba­balarymyz san ǵasyrlar boıy ómir súrip, tirshilik etken jerimizde otyrmyz. Buǵan bizdiń shejireli tarıhymyz aıǵaq. Kúngeıi Pamır taýlarynan bastalyp, teriskeıi Aral óńirine deıin sozy­lyp jatqan ulan-ǵaıyr ólkedegi sansyz eskertkishterimiz, jádiger muralarymyz kýá. Qazaq halqy­nyń eń uly tulǵalarynyń qata­rynan oryn alatyn Tóle bı men Áıteke bıdiń máńgilik mekeni, topyraq buıyr­ǵan jeri – О́zbek­stan ekendigi osynyń aıqyn kóri­nisi, dedi ol. Odan ári sheshen О́z­bekstanda 1,5 mln. qazaq turaty­nyn aıtty. О́zbekstan jerindegi aǵaıyn­dardyń arasynda ana tilin bilmeıtin, óziniń salt-dástúrinen alystap ketken qazaq joq degendi nyq senimmen aıta alamyz, deı ke­lip, odan ári О́zbekstandaǵy qazaq aǵaıyndardyń kórip otyr­ǵan qamqorlyqtaryn sanamalap berdi. Sonyń qatarynda 541 qazaq mektebiniń, joo-larda qazaq tili men ádebıetiniń mamandaryn daı­yndaıtyn bólimderdiń baryn aıtty. Respýblıkalyq «Nurly jol» gazeti jaryq kórip, ortalyq teledıdardan «Dıdar» baǵdar­lama­sy kórsetiledi. Sońǵy kezderi jańadan birneshe qazaq ulttyq ujymdary ashylyp, ulttyq máde­nıet jandana tústi. Qa­zaqstan elshiligi bul isterge qoldaý bildirip otyrady. Dúnıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵy­nyń janynan shy­ǵatyn BAQ ónimderi de bizge úzbeı jetip turady dep ol óz sózin aıaqtady. «Egemen Qazaqstan» respýb­lı­­kalyq gazeti» aksıonerlik qo­ǵamy­nyń prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov óz sózin jaryssóz barysynda alǵashqy quryltaı ót­­kizý jóninde Prezıdent N.­Á.Na­­zarbaevqa Túrkııaǵa resmı sapary kezinde usynys jasalǵan edi, sol usynys artynsha júzege asty degen pikirdiń aıtylýyna baıla­nysty oıyn bildirýden bastady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev táýelsizdik alǵannan keıin aınalasy eki aptanyń ishinde Úki­metke otandastardy Otanǵa oral­týǵa jaǵdaı jasaý týraly tyǵyz tapsyrma berip, qaýyrt qaýly qabyldatqan, 1991 jyl­dyń 31 jeltoqsanynda álem qazaqtaryna radıo arqyly úndeý arnap, qan­dastarymyzdy Qazaq­stanǵa sha­qyr­ǵan bolatyn, dedi S.Abdrahmanov. Ol kezde apparatta bólim meńgerýshisiniń or­yn­­basary qyz­me­tin atqar­ǵan­dyqtan, bul sharýa­nyń basy-qa­synda júrgenbiz. Bul shyn má­ninde jan tol­qytarlyq jaǵdaı. Nursultan Nazarbaev el bıligine kelgennen keıingi eń alǵashqy sheshimderiniń birin otandastarǵa baılanysty qabyldaǵan, al­ǵash­qy sózderiniń birin alystaǵy aǵaı­ynǵa arnaǵan. Biz muny anyq bilýge tıispiz. Bul bizdiń Prezı­dentimizdiń ózimizge teńdik tıer kún qashan keler eken, bar qa­zaqtyń basy qosy­lar kún qashan bolar eken degen armandy oıdy keshegi keńestik kezeńde de kókireginde áldılep kelgenin kórsetedi. Osydan shırek ǵasyr ǵana bu­ryn Máskeý osy basqaryp kórsin­shi dep, bizge bir kóldeneń kók attyny jibere salǵan edi. Shalqar tunyq aıdynymyzǵa qańǵyp kelgen shúregeı qonyp, tynyshy­myz­dy ketirip edi. Búkil álem ózgerse de ózgermeıtindeı kórinetin Ke­ńes Odaǵynyń ózinde demokratııa jeli ese bastaǵan kezde dál bizdiń basymyzǵa qara bult úıirilip, jigerimiz jasyp, saǵymyz syna jazdaǵan edi. Nursultan Nazarbaev qazaq­tyń sol kezde etekke túsken basyn tórge alyp shyqty. Tór bolǵanda da Eýropanyń tórine alyp shyq­ty. «Ár halyqtyń basshysy ózine laıyq bolady», degen sóz bar. Tarıhtyń, taǵdyrdyń tar kezeńin­de Qazaqstan aspanyna Nazarbaevtaı azamatty alyp shyǵýynda ǵa­jaıyp ádilettilik jatyr. Qa­zaq­tyń mańdaıyna mańdaıy jar­qyraǵan Nursultandaı perzent bitýinde, onyń ǵasyrlar toǵy­synda, myńjyldyqtar mejesinde el bıligine kelýinde ǵajaıyp zańdy­lyq jatyr, dedi S.Abdrahmanov. El ómirindegi eleýli oqıǵa bo­lyp sanalatyn bes jylda bir ret ótkizilip turatyn álem qazaq­tarynyń quryltaıynda sóz al­ǵan azamattar ultymyzdyń ótkeni men búginin, jarqyn bolashaǵyn aıta kelip, alqaly jıyn sátimen aıaq­talǵanda qorytyndy sózdi Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Qanat Saýdabaev alyp, dúnıeniń tórt bury­shyna taraǵan urpaq búgin tórt kózi túgel Astanaǵa jınalyp otyr. Barlyqtaryńyz syrttaǵy, ishtegi qazaq jurtynyń búgini, keleshegi týrasynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń maz­mun­dy baıanda­ma­syn tyńdady­ńyzdar. Onda qa­zaq dıasporasy men jumys jó­ninde, kóshi-qon máselesin jańa óriske shyǵarýǵa qatysty tapsyr­malar berdi. Bárimizge ortaq endigi mindet – osy alǵa qoıylǵan jos­par­ly isti sapaly deńgeıde oryn­dap shyǵý. Sonymen qatar, alqaly toptyń aldynda sóılegender Dú­nıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóralqa Tóraǵasyna Elbasy Nur­sultan Nazarbaevty usynyp jat­ty. Osy zalda otyrǵandardyń bári de sol pikirdi biraýyzdan qol­­dady, dep quryltaıdyń jar­lyǵyna sáıkes ashyq daýys berý tásilimen Tóralqa Tóraǵalyǵyna Nur­sul­tan Nazarbaevtyń kandı­da­týra­syn qoıǵanda, búkil delegattar bir kisideı daýys berdi. Sóıtip, Tóralqa Tóraǵasy bolyp Nursultan Nazarbaev saı­landy. Tóralqa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary jumysyn osy­ǵan deıin sol jumysty at­qaryp kelgen Talǵat Mamashev jalǵastyra beretin boldy. Súleımen MÁMET, Jaqsybaı SAMRAT.