Kisilik nemese Qazaq qaıtse qalady qazaq bolyp?

Kisilik. Bul uǵym tulǵamen ólshenedi. Baı­taq tarıhymyzdy tulǵalar tarıhy quraıdy. Qazaqta árqaısysy ár elge patsha bolǵandaı eltutqalar, tulǵalar, danalar, tektiler, kemeń­gerler, kósem­der kóp bolǵan. Sózdiń qadiri qashqan búgingi zamanda tulǵa, uly degen uǵym­dardy da ábden jerbaýyrlatyp aldyq. Buryn­dary uly dep jaratýshyny – táńirdi – Allany ǵana ataǵan. Osy bir bıik uǵymdy baıy­byna jetpeı, ońdy-soldy paıdalanýdy ádetke aınaldyryp aldyq. Mektep, ýnıversıtet kórmegen burynǵy ba­ba­larymyz osy kúnginiń akademıkterinen ana­ǵurlym bıik tulǵa bolatyn. Olardyń tula boı­lary tunǵan kisilik, danalyq edi. Hal­qy­myzdyń kóregendigi de, kósemdigi de, sheshendigi de, kemeńgerligi de sol asyldarymyzdyń boıynda edi. Ne mektep esigin, ne kitap betin ashpaǵan babalarymyzdyń sonshama danaly­ǵyna qaıran qalasyń. Kisiliktiń kishi ordasy – otbasy, dastarqan, úl­ken ordasy – alqaly jıyn. Kisiligi kelisken, jaratylysyna aqyly jarasqan sondaı kári qu­laq, kóne kózderdiń shet jaǵyn bizder kórdik. Qoldaryna sý quıyp, batasyn aldyq, ǵajaıyp áńgimelerin tyńdadyq. Kósheli qarııalar kóki­rek kózimen qııadaǵyny sholyp, tóńiregindegi eldi tú­gendep otyrýshy edi. Baıyppen, baısal­dylyq­pen eldiń, jerdiń arǵy-bergi tarıhyn, taǵdyryn qozǵaıtyn, sharıǵat aıtatyn, Búginde tarıhty tutas biletin, Adam Atadan bermen qaraı júıeli shejire tarqatyp, sharıǵat aıta­tyn, aýzy dýaly, sózi pátýaly, qazynaly qarttardyń azaıyp bara jatqany janǵa bata­dy. Qaı úıge barsań da, kári demeı, jas demeı, «temir jáshikke» telmirip otyr­ǵandardy kóre­siń. Dastarqan basynda jı­nalyp, aǵynan jary­lyp áńgimelesýden, ósıet, ónegeli sóz aıtýdan qalyp baramyz. Sóıtip, qasıetti, qazy­naly, kıeli qazaq dastarqanynyń qadirin ketire bastadyq. Osydan keıin ulty­myzdyń keleshegi deıtin ul-qyzdardyń boıyna kisilik qaıtip qalyptasady? Kisiliktiń túp negizi tektilikte de jatyr ma dep oılaımyn. Tektilik urpaqtyń boıynda ata­nyń qanymen, ananyń sútimen daryp, súıekpen keletin qasıet. Qansha maldy bolsa da, Baı qýanar egizge. Jaqsydan jaman týsa da, Jamannan jaqsy týsa da, Tartpaı qoımas negizge, – degendi qazaq teginnen aıtpaǵan. Suńqardan suńqar týar sańqyldaǵan, Jaqsydan jaqsy týar jarqyldaǵan, Qarǵadan qarǵa týar qarqyldaǵan, Degender «men jaqsymyn» tolyp jatyr, Paıdasy óz basynan artylmaǵan, – dep Súıin­baı atamyz da dál aıtqan. Kezinde qazaq erikkennen quda túspegen. Hal­­qy­myzdyń jeti ataǵa deıin qyz alyspaı­tyny da, tekti jerden qyz alýy da beker emes. Qany taza halyqtyń jany taza bolatynyn jaqsy bilgen. Máńgilik el ornatamyz dep ómir keshken, sol úshin zamanynyń uly ımperııasy – Túrk qaǵa­na­tyn quryp, dúnıeniń tórt buryshyna ıelik etken, keleshekke osynshama baıtaq jerdi, taý­syl­­maıtyn baılyqty, tozbaıtyn dástúrdi qal­dy­ryp ketken Bumyn, Istemi, Elteris (Qutlyǵ) qaǵandar da, dana Tonykók te, aıbyndy Kúlte­gin de – bári de bizdiń kisilikti babalarymyz bolatyn. Ba­ıyr­ǵy túrik danalary ıelik etken jer de, baılyq ta, qalyptasqan dástúr de, oı-sana da, eń aldymen qazaqqa mıras bolǵan. Túrk qaǵana­tynyń qara shańyraǵy da qazaqta qalǵan. Biz áli osynyń da qadirin bile almaı kele jatqan sekildimiz. Sol babalardan jetken kóp qasıetten, salt-dástúrden, qazaqy danalyq, sheshendik, oıshyl­dyq bolmysymyzdan da, tabıǵı turpatymyz­dan da, ata-tarıhymyzdan da, ult rýhy – tilimizden de kóz jazyp qala jazdadyq. Sońǵy úsh ǵasyr­da tarıhymyz tálkekke ushyrady. Saıa­satqa, kelekege aınaldy, tabanǵa taptaldy. Ata salty, ádet-ǵuryp, rýhanııat kúıredi. Hal­qy­myz tili joq myl­qaýǵa, aqyly joq maqulyqqa, beı-berekesiz tobyrǵa aınaldy. Alaýyzdyq, senimsizdik ornyq­ty. Kóldeneń kók atty bılep, el ishi búlindi. Sóıtip, Buqar jyraýdyń: Aýzy-basy jún kápir Jaıaýlap keler jurtyńa. Jaǵaly shekpen kıgizip, Baldy maı jaǵar murtyńa. Jemirlerge jem berip, El qamyn aıtqan jaqsyny Sóıletpeı urar urtyna. Baýyzdamaı isher qanyńdy, О́ltirmeı alar janyńdy, Esepke salar baryńdy – dep Abylaıǵa aıtqan sózi men Murat aqynnyń: Men qaýip etkennen aıtamyn: Aq boryqtaı ıilgen Keıingi týǵan balanyń Ustaı ma dep bilegin, Shaıa ma dep júregin. Shashyn, murtyn qoıdyryp, Ashy sýǵa toıdyryp, Buza ma dep reńin, Adyra qalǵyr zamannyń Men jaratpaımyn súreńin, – deıtin qaýpi dál keldi.  Qoldan bılik ketip, el ishi jik-jik boldy. Mine, biz osyndaı surqııa dáýirdi basymyzdan keshtik. Uzyna boıǵy tarıhyndaǵy taǵdyrdyń súıek­ten ótken mundaı azapty jolyn qazaqqa umytýǵa bolmaıdy. Ǵasyr aýysty, myńjyldyq almasty. Zaman ózgerýde, qoǵam ózgerýde, adam ózgerýde. Qun­dylyqtar aýysýda. Osyndaı san alýan órke­nıet­­ter men mádenıetter sapyrylysyp, báse­kege túsip jatqan úshinshi myńjyldyqta qazaq óz ul­tyn, tilin, salt-dástúrin, mádenıetin saq­tap qala ala ma, órkenıetten óz ornyn taba ala ma deıtin oı mazalaı beredi. Muny oılamaı­tyn qazaq joq shyǵar, sirá. Qalaı oılanbaı­syń. Qalaı qa­byrǵań qaıyspaıdy. Kórmeıtin soqyr, sezbeıtin mylqaý emespiz. Kisiliktiń azaıyp, kisá­pirliktiń kóbeıip bara jatqanyn kózińmen kórip, kókire­gińmen sezip otyrǵan soń tolǵa­nasyń, ýaıym-qaıǵy jeısiń. Ulttyǵy­myz­dy ulyqtaý, dástú­rimizdi dáripteý, áýletti baǵam­daý, ata-anany ardaqtaý, úlkendi syılaý, kishini qurmetteý – qa­zaq arasynda qaıta qalyptasyp, buljymas zańǵa aınalsa eken dep armandaısyń. Qazaq kezinde ata tarıhyn jyrdaı qylyp aı­tatyn, onysyn urpaǵynyń sanasyna sińirýdi bo­ryshy sanaıtyn el edi. Munysy urpaqtan-urpaq­qa jalǵasýshy edi. О́kinishi, uly dalada baıyrǵy zamannan beri kúni búginge deıin jalǵasqan osy bir urpaqtar sabaqtastyǵy da úzile bastady. Sonyń saldarynan biz áli kúnge deıin óz tarı­hy­myzdy, babalar jasap ketken baıtaq tarıhymyz­dy bir izge túsirip jaza almaı, ózgelerdiń jazyp ketken jylna­malaryna júginýmen, ózgeniń aıt­qanyn qaıtalaýmen kelemiz. Olardyń bizdiń tarıhymyzdy óz memle­ketiniń múddesi, óz tanym-túsinigi turǵy­synan jazǵa­nyn eskermeı kelemiz. Onyń ústine ózge eldiń jylna­mashylary jerdiń de, eldiń de, tarıhı tul­ǵala­ry­myzdyń da attaryn ábden shatas­ty­ryp jiberdi. Áıtpese, ataýlary ár kezeńde árqıly aıtylǵany bolmasa, Uly dalada ósip-ónip kele jatqan halyqtyń teginiń bir ekeni Táńirge de, bá­ri­mizge de aıan. Búgingi qazaq halqyn quraǵan, bir kezderi ár túrli memleket atalǵan rý-taıpalardyń qut mekeni, ata qonysy osy baıtaq Qazaqstan jeri bolatyn. Biz rasy ábden qaǵajý kórip, ártúrli sebeptermen tarıhymyzdan adasyp qala jazdaǵan elmiz ǵoı. Baıtaq dalany mekendegen, ıemdengen eldiń ulylyǵy, erligi jaıynda az jazylǵan joq, biraq sonyń bári búgingi qazaq halqynyń baıyr­ǵy salty, tirshiligi dep tanylmady. Qaıta sol «jaz­ǵyshtar» óz mádenıetimizge, óz tarıhymyzǵa jýyt­qysy kelmeı, bizdi ylǵı kemitýmen, kemsitýmen boldy. Eldi oıatý úshin tarıhty oıatý kerek bolatyny, saltty jas­tardyń sanasyna, qanyna sińirý kerek bola­tyny sondyqtan. Sol sebepten de jalpyǵa uǵy­nyqty tutas tarıhty jasap berý – kezek kút­tirmeıtin mindet dep oılaımyn. Qazaqtyń bolashaǵy qazaqqa ǵana kerek. Son­dyqtan da ulttyń keleshegi úshin bel býyp, bilek sybanyp, kárisi bar, jasy bar, tize qosyp qyzmet etý barshamyzdyń kezek kúttirmes mindetimiz dep oılaımyn. Qazaq bitkenniń bári aldymen óz ana tilinde sóıleýi, ultyn janyndaı súıýi kerek. Qazaq­qa tán qasıetterdi, dástúrdiń ozyǵyn qyz­ǵyshtaı qorýy kerek. О́z tarıhyńnan, óz tiliń­nen, óz salt-dástúrińnen, óz mádenıetińnen asyl, qym­bat esh­teńe joq, aldymen osylardy ardaqta dep úıre­týimiz kerek jastarǵa. Memlekettik tildi ári ıterip, beri ıterip júr­gen­de basqa ult ókilderi de qazaq tili men ádebıe­tinen sabaq bere bastady. Keleshekte memlekettik jaýapty oryndarǵa solar jaıǵasyp, ańqaý qazaq dalada qalyp júre me dep qorqamyn. Qazaqty qazaqtan basqa eshkim de jarylqa­maı­dy, qazaqqa qazaqtan basqa eshkimniń jany da ashy­maıdy. Oshaqtyń buty úsheý bolǵanymen, ult bireý – ulttyń taǵdyryn, keleshegin aldymen qa­zaq balasy oılaýy kerek. Qazaqstannyń tarıhı ıesi – qazaqtar. Buǵan esh­kim búginde qarsy daý aıta almaıdy. Dese de, qazaq halqynyń múddesi áli de kóńildegideı qor­ǵalmaı keledi. Kóp ultty elmiz, Qazaqstandy mekendep otyr­ǵan ózge ulttarǵa qamqorlyq jasaý kerek deýmen kelemiz. Sonda qazaqqa qamqor­lyqty kim jasaıdy, qazaqtyń qabaǵyna kim qarap, mań­daıynan kim sıpap, arqasynan kim qaǵady deımiz ǵoı. Keshe táýelsizdik alǵanda qazaq ultynyń kóse­gesi kógeredi, óz tilimde oılap, óz tilimde sóıleı­min, baqytqa kenelemin dep qýandy. Osy­ny qa­lada týyp, qalada ósip, bılikke kelgender túsin­beı keledi. Qazaqtyń keńdigi aýylda ekendigin de bilgileri kelmeıdi. Qazaq atymen bılikke kelgen qazirgi elı­taǵa ulttyń da, Otannyń da, atadan qalǵan jerdiń de, eldiń de onsha keregi joq sekildi. Olarǵa qazaq­tyń baılyǵy ǵana kerek, aqsha kerek. Aqsha bolsa Afrıkada da tura beredi. Ultqa jany ashymaı­tyndar – onyń keleshegin oıla­maıtyndar, ulttyń tarıhyn da, máde­nıe­tin de, ádebıetin de bilmeıtinder, bilgisi de kelmeıtinder. Bılik basynda otyr­ǵan qazaqtyń birazynyń ult máselesimen bas aýyrtpaıtyny sodan. Qazaqqa ulttyq tárbıe, ulttyq bilim júıesi, ulttyq sana kerek. Ult kúsheıse til de kúsheıedi, ulttyń mártebesi kóterilse tildiń de mártebesi kóteriledi. Uıysqan ult bolamyz, irgeli el bola­myz desek, endigi jerde qazaqqa kózqarasty ózgertý kerek, bılik oryndaryna memleket tilin, halqy­myz­dyń tarıhyn, mádenıetin, ádebıetin, ǵurpyn jaqsy biletin, kelesheginen úmit kút­tiretin, ultyn súıetin jastardy qoıý kerek. Ult múddesin qorǵaı­tyn, ulttyq qasıetti dáripteıtin, ulttyq oı-sanany qalyptastyryp, damytatyn, ulttyq qun­dylyq­tarymyzdy saqtaıtyn kadr­lardy ósirý kerek. Áıtpese, bizdiń kúnimiz esh­qashan memleketi bol­maǵan, turaqty mekeni joq, biraq mádenıetin joǵaltpaǵan, otbasynda óz tilinde sóıleıtinderdiń kúninen artyq bolmaıdy. Ata Zańymyz boıynsha prezıdenttikten úmitker­lerdiń bári de mindetti túr­de qazaq tilinen emtıhan tapsyrady. Endigi jerde bolashaq mınıstrler de, ákimder de, olar­dyń oryn­basarlary da, Parlament depýtattarynan úmitker­ler de, ózge de laýazymdy qyzmetke baratyndar­dyń bári de qazaq tilinen mindetti túrde emtıhan tapsy­rýlary kerek. Olardan emtıhan qabyldaıtyn tá­ýelsiz til komıs­sııasy qurylýy kerek. Sóıtip, jıyrma jyl boıy talqylaı bermeı, Til týraly zańdy oryndaýy­myz, oryndatýymyz kerek. Sol kezde memlekettiń tilin bári de úırenetin bolady. Táýelsiz el bolǵanymyzǵa da bıyl 20 jyl tolady. Endigi jerde jaltaqtaýdyń, jalpaqshe­sheı­liktiń jóni joq. Ulttyq tilimizdi, ulttyq mádenıe­timizdi, ulttyq oı-sanamyzdy, ulttyq dástúrimizdi damytyp qana álemdik órkenıetke úles qosa alamyz. Túptiń túbinde qazaq damyǵan, tutasqan, ıntel­­lektýaldy ultqa aınalmaı, onyń múddesi túpki­likti qorǵalmaı Qazaqstanda tynyshtyq ta, turaq­tylyq ta bolýy múmkin emes. О́ziniń negizin qurap, irgetasyn qalap otyrǵan halyqtyń, ulttyń múd­desin qorǵamaǵan memleket uzaq ómir súre al­maıdy. Álemde munyń mysaly kóp. Qandy kóte­rilistiń nátıjesinde, tóńkerispen, zorlyqpen orna­ǵan Ke­ńes ókimeti uzaq ómir súre almady. О́ıtkeni, jasandy memleket ulttardyń múddesin qorǵamady, qaıta sol ulttardyń namysyn, tarıhyn tabanǵa taptady, mansuq etti, salt-dástúrin kelekege aınal­dyrdy. Táýelsiz memleket ornatýda tarıhtyń osyn­daı qatal sabaǵyn eskermeýge bolmaıdy. Men sanaly ǵumyryn memleketke arnap kele jatqan adamnyń birimin. Qanym da, janym da qa­zaq. Biz keshe táýelsizdiktiń tańsári shaǵynda la­pyl­dap janǵan ottyń ishinde júrdik. Qazaq­stannyń ıdeologııasyn bes jyl basqardym. Ońaı bolǵan joq. Aýmaly-tókpeli zamandaǵy bes jyl boıǵy ıdeologııanyń basynda júrip at­qarǵan eńbe­gimdi qazaq umytty dep oıla­maımyn. Tarıhtyń qaıta jańǵyrýy, ádet-ǵuryptyń halyq­pen qaıta qaýyshýy, búginde toılap júrgen Naýryz merekesine deıin biz ot keship júrip qalyptastyrdyq. Jadynan, tarıhynan adasqan halyqty óz tarı­hymen, óz jaqsylarymen qaıta tabystyrý ońaı emes edi. Ol úshin ata tarıhyn qaıta aqtaryp, qa­zaq tarıhyn jelisi úzilmegen tutas qubylys retinde qaıta qaraýǵa týra keldi. Anyǵynda halyq tarıhynyń tunyq bastaýy, qaınar kózi eshbir tarıhı jazba derektermen sa­lystyrýǵa kelmeıtin, atadan-balaǵa, urpaqtan-ur­paq­qa úzilmeı aıtylyp kele jatqan aýyzsha shejiresinde jatyr. Bizdiń babalarymyz ata tarı­hyn urpaqtaryna aýyzsha aıtyp, qulaǵyna quıyp otyr­ǵan. Ne bir qyrǵyn soǵystardan, apattardan búgingi kúnge aman jetkeni de sodan. Bizdiń halqymyzdyń shyn tarıhy shejirelerimizde, baıtaq eposta­ry­myz­da, batyrlar jyrlaryn­da jatyr. Qazirgi ýnıversıtetterde oqyp, kandı­dat­tyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan kásibı tarıhshylarymyzdyń kóbi jazǵan taqyrybynyń sheńberinen kóp uzaı almaıdy. Tutas tarıhty tarqatyp aıtyp bere al­maıdy. Úlken máseleniń biri osynda bolyp otyr. О́kinishke qaraı, búginde tarıhymyzdy túpten tar­typ tutas baıandaıtyn ǵulamalardyń kóbi ómir­den ótip ketti. MáshHúr Júsip, Shákárim, Mu­ha­medjan Tynyshbaev, Muhtar Áýezov, Álkeı Mar­­ǵulan, Ermahan Bekmahanovtar búginde ara­myz­da joq. Qazaq tarıhyn tutas biletin maman­dary­myzdyń ózi neken-saıaq. Olardyń birazy sol tarıhtyń bir ǵana kezeńin zerttegender. Osynyń saldarynan jas urpaq óziniń ata-babasy jasaǵan tutas, baıtaq tarıhty áli de bilmeı kele jatyr. Tarıhymyzdy, ultymyzdyń shejiresin, uly tul­ǵalaryn jas urpaqtyń sanasyna sińirmeı, olardy otanshyl bolady, halqyna, eline tutqa bolady, keleshekte osy elge ıe bolady dep aıtý qıyn. Búgingi táýelsiz memleketimizdiń tarıhy da ótken ata tarıhymyzdyń zańdy jalǵasy. Bas­qasyn bylaı qoıǵanda, qazirgi tańda qolymyzben quryp jatqan táýelsizdik tarıhyn da jas urpaqtyń sanasyna sińire alǵanymyz joq. Ult jáne din, tarıh jáne din, dástúr jáne din máselesi de tereń baıyptalmaı keledi. Dindi saltpen, dástúrmen shatastyrýshylar kóbeıdi. Teginde eshbir halyqtyń tarıhyn dinnen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Din – dińgegimiz. Din – mádenıe­timizdiń máıegi. Dindi ıdeologııadan da bólip qaraý múmkin emes. Tarıhymyzda qazaq halqynyń qura­myna kirgen rýlar men taıpalar baǵzy zamandardan beri túrli dindi basynan keshirgen. Ony biz tarıhtan jaqsy bilemiz. Bizdiń Islamǵa deıin uzaq ýaqyt ustanǵan dinimiz – Táńirlik dini edi. Keıbireýler «jetisin» berýge bolmaıdy, «qyrqyn», «jylyn» berýge bolmaıdy dep talasyp, daýryǵyp jatady. Menińshe, munyń dinge qatysy joq. Ol halyqtyń saltyna, ǵurpyna baılanysty másele. ÚIII ǵasyrda Kúltegin batyr dúnıeden ótken soń bir jyldan keıin as bergen. Ańyrtasta: «Kúlteginniń asynda onyń tórt myń jylqysyn, iri qara malyn, altyn-kúmisin, dúnıe-múlkin tuıǵyndar elge taratty» – dep jazady. Bul ne, din be? Joq, bul – din emes, halyqtyń salty. Al bizdiń ÚIII ǵasyrdan beri qa­raı ustanyp kele jatqan, moıyndaǵan dinimiz – ózi­ne deıingi dinderdiń eń asyl qasıetterin, mańyzyn boıyna sińirip, damyǵan, úıle­simdi din – Islam dini. Islam – órkenıettiń dini, ǵylym­nyń dini. Sondyqtan da ısi qazaq Islamdy óz saltanatymen, óz dástúrimen, óz kórkimen, óziniń tereń mazmuny­men ustana bilgeni jón. Teginde, din ataýlynyń bári áý basta kisilikke ne­gizdelgen. Kisi aqysyn jep, bireýge jábir kór­setýdi qaı din bolsa da maquldamaıdy. О́kinishi, búginde din qasıetten góri qarýǵa, saıasatqa aınala bastady. Belgili dintanýshy ǵalym, Quran aýdarma­shy­sy Valerııa Porohovanyń osy «Egemen Qazaq­stanǵa» bergen suhbatynda aıtqan: «Jı­yrma birinshi ǵasyrdyń ba­synda dinniń saıa­sat­tanýy qatty kúsheıip ketti. Bul alańdatarlyq jaǵdaı. Saıasat degen ótpeli nárse. Din qashanda áý bastaǵy taza­lyǵyn saqtap turýy tıis. Din saıasattanǵan jerde ol qoly las, jany las adamdardyń quralyna aınalmaı qoı­maıdy» degen pikirin de umytpa­ǵa­ny­myz jón. Búginde basqa dindi, jat tárbıeni ýaǵyzdap júr­gender kóbeıip barady. Bul, túptep kelgende, kele­shektiń tamyryna balta shabý degen sóz. Máselen, 1,5 mlrd. halqy bar Qytaıda 4 qana dinı konfessııa bolsa, aınaldyrǵan 16 mln. halqy bar Qazaqstanda 4000-daı dinı birlestiktiń tirkelýin qalaı túsinemiz? Túbinde munyń arty nege aparyp soqtyrýy múmkin? Ony da osy bastan oılanbasa bolmaıdy. Elbasy kúni keshe Din isteri agenttigin qurý tý­raly Jarlyq shyǵarǵanda osyny da qaras­tyrdy dep bilemiz. Buryndary uıǵyrlardyń meshiti, ózbek­terdiń meshiti, cheshenderdiń meshiti degendi ara tura estýshi edik. Búginde ár jamaǵattyń óz me­shit­teri bar. Biriniń meshitine biri bas suqpaıdy. Qazaqstannyń bolashaǵyna qaýipti tendensııanyń biri osy ma dep oılaımyn. Bul qaýiptiń betin qaı­tarý úshin Qazaqstan Musyl­mandary dinı basqar­masynyń quziretin kúsheı­tip, bir din – bir mádenıet – bir til saıasatyn batyl júrgizýimiz kerek. Sonda ǵana basqa dıaspora ókilderin memleket quraýshy qazaq ultynyń mańaıyna top­tastyra alamyz. Salt-dástúrlerimiz ǵasyrlar boıy Islam dinimen birge ekshelip, tarazylanyp keledi. Osy tur­ǵydan alǵanda, tusaý kesý, qyz qýý, kókpar, betashar, sálem salý, as berý, án aıtý sekildi qazaq dástúr­lerin sharıǵatqa qaıshy dep kim aıta alady. Qazaqtyń torqaly toıynan bastap, topy­raqty ólimine deıin tunǵan úlgi-ónege edi. Qazir qudaıǵa shúkir, elde qýanysh kóp, toı kóp. Sol toıdyń ózi tálim-tárbıeden góri ysyrap­shy­lyq­qa, ataq shyǵa­rýǵa, dańǵazaǵa aınalyp bara jatqandaı. Toı bolsa, ata-babamyzda bolmaǵan – balasy-enesimen, ke­lini-qaınaǵasymen jabysyp bıleıtin ádet shyq­ty. Lepirme, kópirme sóz, bos maqtaý, bóspelik etek alyp barady. Kisiliktiń bir tórkini ımandylyqta jatyr. Burynǵylar izgi qasıetterdi boıyna jıǵan adamdy ımandy, ımanjúzdi eken dep jatýshy edi. Búginde qudaıǵa sengenmen – qatygez, meshitke barǵanymen – meıirimsiz jandar kóbeıip barady. О́z basym Allanyń jerdegi úıine apta saıyn bolmasa da sáti túskende baryp turamyn. Alladan jan baılyǵyn, júrek tynyshtyǵyn tilep, tilimdi kálımaǵa keltirip, bilgen duǵamdy oqyp, syıy­nyp júremin. Osy kúnderi meshitten qara­paıym tazalyqty da taba almaı, janyń qulazı­dy. Bosaǵasynda pyrdaı shashy­lyp jatqan aıaq kıimnen aıaǵyńdy alyp júre almaısyń. Biriniń ús­tinen biri attap ótip jatqan adam. Munda qandaı tazalyq bolýy múmkin. Din – ustaı alsań qasıetiń, ustaı almasań qasiretiń. Búginde bilsin, bilmesin, jappaı dinge qulaý etek aldy. Sóıtip júrip dinniń de qadirin qashyryp alamyz ba dep qorqamyn. Muny Elbasy da óziniń «Syndarly on jyl» kitabynda: «Eki nárseden – dinı dúmshelik pen dinı fanatızmnen saq­taný kerek» dep oryndy aıtqan edi. Islamnyń bes negizgi sharttarynyń biri – qajylyq. Ol – ataq emes, paryz. Men dindi ıdeologııa retinde qabyldaǵan Iran memleketinde elshi bolǵan adammyn, onda jyl saıyn mıl­lıondaǵan adam qajylyqqa barady. Allanyń rahmet aıy týǵanda ol eldiń ushaqtarynyń bári Mekkege qaraı ushady. Biraq, Mekkeden, Medınadan qajy atanyp kelgen jan balasyn kórgen emespin. Al, bizdiń elde bul saýapty is te saýdaǵa, bızneske, ataqqa, shenge aınalyp bara jatqan sııaqty. Adam balasy namaz oqysa da, oraza tutsa da ony maqtan úshin, bireýge kórsetý úshin emes, áýeli Allanyń razylyǵyn alý úshin, sosyn ózi úshin isteıdi. Al bizde namaz oqyp, meshitke barǵanyn jarnama jasaıtyndar kóbeıip barady.  Islam – móldir bulaq, ol árkimniń júregine joldy ózi tabady. Ony júrekpen, biliktilikpen qabyldaǵan abzal. Dinge sanamen, júrekpen ba­rýy­myz kerek. Islamdy qasıetteýshilerden, te­reń uqqandardan góri áli de elikteýshiler kóp pe dep oılaımyn. Osy kúni ultymyzdyń mańda­ıyna basyp, úmiti bolady dep júrgen azamat­tardyń da birqatary ásiredinshildiktiń shyrma­ýyna túsken­deı. Qorqy­nyshy, din isine shyn berilgen, sonyń oqýyn taýys­qandar emes, joldan qosylǵandar kóbeıe bastady. Árıne, din – sadaqa jıyp, janaza shyǵarýmen shektelmeıdi. Qazaqstanda Islamnyń kósegesi kó­gerý úshin bizdiń ımamdarymyz jurt arman­daǵandaı kisiler bolýlary kerek. Olardyń ózi, sózi túgili, basqan izi de qasıetti bolsa deımin. Qurandy uǵynyp, júrekpen tebirenip, minsiz oqýlary kerek. Dinniń ózi qazir toqsan taraý bolyp ketti. Allanyń jolynda júr degen arabtardyń óziniń qyryq pyshaq bolyp basy birikpeı júrgeni mynaý. Din – saıasattan da bıik, halyqtyń, kez kel­­gen adamnyń júregine jol tabatyn, uıa­laıtyn, qanyna, búkil janyna sińetin qasıet. Ony saıasatpen shatastyrýdyń esh jóni joq. Anyq biletinim – jalǵyz Jaratýshy bar! Adal júr, qııanat jasama, bireýdi jábirleme, aldama, zulymdyq jasama. Allaǵa senseń, ony júregińmen, sanańmen qabylda, qolyńnan kelse jaqsylyq iste, qaıyrymdy bol, ony saıasatqa aınaldyrma. Qazir Islamnyń ishinen neshe túrli tarmaq, san taraý jol shyǵyp jatyr. «Bul dúnıe­niń qyzyǵyn tárk qylyńdar, ol dúnıege daıyn­dalyńdar» dep ómirge emes, ólimge ýaǵyz­daı­tyndar, neshe túrli áýlıeler, kóripkelder kóbeı­di. Tek bir Alla ǵana bárin kórip-biledi. Allaǵa adal bolsaq, minájat etsek bolǵany. Qazaq álimsaqtan bir Jaratýshyǵa syıynǵan, ata-babasyn syılaǵan halyq. «Bir-birlerińdi ta­nyp, ajyrata bilýleriń úshin senderdi ár túrli ultqa, taıpa-taıpaǵa bóldik», – deıdi Alla-taǵala qasıetti Qurannyń Hujrat súresinde. «Álhamdýlıllah, musylmanmyn» deıtin jas­tary­myzdyń aýzynan Otan, ult deıtin sózder estilmeıtin bolyp júr. Endeshe, qazaqtyq qal­py­myzdan aıyrylý da dinge qarsy shyqqandyq bolyp eseptelmeı me? Búginde jer sharynda Allanyń jaratqan 5 myńǵa tarta ult pen ulysy bar. Alaıda, óz aldyna shańyraq kóte­rip, baı­raǵyn jelbiretip otyrǵan memleket­terdiń sany 200-diń mańaıynda ǵana eken. Jahandaný zama­nynda úlken memleketter álem­ge óz ústemdigin arttyrýǵa jantalasyp baǵýda. Táýelsizdik alý qandaı qıyn bolsa, sol táýelsizdikti saqtap turý odan da qıyn. Tarıh aldyndaǵy osy jaýapkershilikti jan-tánimen sezinetin otanshyl, ultshyl urpaq tárbıeleý – eń ózekti máselelerdiń biri. Baıtaq tarıhymyzdy, ultymyzdyń uly tulǵa­­laryn, olardyń kisilik tunǵan qasıet­terin jas urpaqtyń sanasyna sińirmeı, olar otan­shyl bolady, halqyna, eline tutqa bolady dep aıtý qıyn. Urpaqty tarıhpen aýyzdandyr­maıynsha, tarıhty jastaıynan sanasyna sińir­meıinshe, memlekettilik, otanshyldyq jaıyn­daǵy áńgime­niń bári dalaǵa ketedi. Tárbıe, oqý júıesine de ulttyq qasıetterdi ba­rynsha batyl engizý kerek. Burynyraqta tize qosyp birge jumys istegen О́zbekálimen birge: «Tárbıeniń eń úlkeni, eń mańyzdysy – bala tárbıesi. Bizde bala tárbıe­leýdiń baǵzy zamannan qalyptasqan ulttyq dástúri bar. Sol ádeptilik qaǵıdalary bertinde úzi­lip qaldy. Bala­baqshadaǵy balalardan bastap, mektep jasyndaǵy jastarǵa deıin ónegelik tárbıe berýdiń keshendi baǵdarlamasyn daıyn­daıyq», dep aqyldasyp, ázirlegen edik. Sóıtip, keıbi­reýlerdiń qarsylyǵyna qaramas­tan, ony Ortalyq partııa ko­mıtetiniń ple­nýmynda ar­naıy qaratyp, qabyl­datqan edik. Partııa tara­ǵannan keıin elge, urpaqqa kerek degen baǵdar­lamanyń qaıda qalǵany da belgisiz. Otanshyldyq, ultjandylyq degenniń ózi qaı­dan shyǵady? Qansha jerden patrıottyq tárbıe deı bergenmen, odan otanshyldyq rýh paıda bolmaıdy. Qazirgi jazylyp jatqan oqý­lyq­tar­dyń kóbisiniń sapasy syn kótermeıdi. Biz jas urpaqtyń ana tiline, týǵan jerine, babalardan qalǵan asyl muralarǵa degen súıis­pen­­shiligin týǵyzý arqyly ǵana otanshyldyq sezimin oıata alamyz. Ideologııamyzdyń basym baǵyttarynyń biri osy bolsa kerek. Jastar arasynda ulttyq rýhtan, ulttyq qasıetten aıyrylǵan otansyzdardyń kóbeıip bara jatqany da alańdatady. Ultyn ulyqtaı alma­ǵandardan, ulttyq sezimi, ulttyq namysy joqtardan ne úmit kútýge bolady? El bolyp, jurt bolyp jastardy ózgege emes, ónegege; tál­pish­tikke emes, tárbıelilikke; kórgensizdikke emes, kóregen­dilikke; ádepsizdikke emes, ádep­tilikke; qatygezdikke emes, meıirimdilikke; teksizdikke emes, tektilikke; opasyzdyqqa emes, otanshyldyqqa baýlı alsaq bolar edi. Eldiń de, jerdiń de ıesi sensiń dep úıretip, jas urpaq­tyń namysyn janyp, týǵan jer, memleket aldyn­­daǵy jaýapkershiligin myqtap qalyp­tastyra alsaq bolar edi. Qazaq bolyp tutasyp, ulttyq deńgeıge tezirek kóterilmesek, órkenıetke de ilese almaı­myz. О́zi­mizdi ózimiz syılamasaq, ózimizdi ózimiz qadir­lemesek, syrttan kelip bizdi eshkim jaryl­qamaıdy. Kúni keshe jurttyń abyroıy, ar-ojdany, tár­bıeshi-tálimgeri, maqtanyshy, aıba­ry bolǵan jazýshylar da ózara aıtysyp, birin-biri qaralaýdy ónerge aınaldyryp aldy. Aqylshysy joq el azady, ıesi joq jer azady, qoldamasa er azady, bir-birimizdi qoltyqtan demep, qoldap, jarasyp júrsek jarasady. Qany taza halyq edik, jan tazarsa, ar tazarsa bolar edi. Jasamystarymyz aljy­maı, durys qartaıa bilsek jarar edi. Arǵy-bergi zamanda opyq jesek, alaýyz­dyq­tan opyq jegen halyqpyz. Zamanymyz túzelgen kezde ótkenge de, búginge de kúńkildeı bermeı, endigi jerde bárimiz de ultty uıys­tyrý jaǵyna shyǵyp, atalardan qalǵan asyl ónegeni, jaqsy dástúrdi murat etip, ultqa uıytqy bolǵanymyz, sóıtip bir kisiniń balasyndaı yntymaqty bolǵa­nymyz jón. Ult retinde saqtalyp qalý úshin ne isteýimiz kerek? Qazaqtyń minezin, mentalıtetin, kisiligin jan-jaqty ashýymyz kerek. Halyqty qamshy­laýy­myz kerek. О́z aldyna partııa qu­ryp júr­genderdiń de deni keshe joǵary bılik­tiń tutqasyn ustaǵandar, búginde bılikke ókpesi qara qazandaı bolyp júrgender. Bıliktiń bıigine shyqqandar­dyń da kóbisi halyqtyń qamyn oılaýdan góri óz bıznesin qorǵaýmen álek bolyp júr. Elim dep, jerim dep shybyn janyn shúberekke túıip, al­tyn basyn báıgege tigip júrgen Elbasynyń ózin de túsinetin jandar kóp emes. Dúnıe jıǵandar, pysyqaılar kó­beıdi. Qıyrdaǵy aýyl ákiminen bastap oblys ákimine deıin Prezıdenttiń tapsyr­masymen dep sóıleıtindi shyǵardy. Quddy bir Elbasy tapsyrma bermese jumys istemeıtindeı. «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degendeı, ákimder eń aldymen sol orynda halyqqa qyzmet etý úshin otyrǵanyn umyt­paǵany jón. Bizge qazir eldiń taǵdyry – ózimniń taǵ­dyrym dep qaraıtyn, ult múddesin, memleket tutasty­ǵyn joǵary qoıatyn qaıratkerler kerek. Qyzmet berse maqtaǵandy, qyzmetten ketse dattaǵandy ádetke aınaldyrmaý kerek. Toqsan taraý dinimiz bar, tomaǵaly tilimiz bar; shýaq shashqan kúnimiz bar, asqaqtaǵan únimiz bar; jelbiregen baıraǵymyz bar, shetsiz-sheksiz aımaǵymyz bar; qorlasa da qu­lamaǵan, jabyqsa da jylamaǵan, ash kúninde suramaǵan aıaýly hal­qymyz bar; yntymaqty birligimiz bar, berekeli tirligimiz bar elmiz, Allaǵa shúkir deıik. Alasa shyńmen talasa almaıdy, bıik eshqashan alasarmaıdy, aramdyq adaldyqpen jarasa almaı­dy; adamnyń jamany bir-birine qarasa almaıdy; qyna tasqa qonady, baq-dáýlet jetekke júrmeıdi, ol tek basqa qonady. Ádep­ten ozbaǵan, bosqa qulashty sozbaǵan, qarap júrip tozbaǵan jaqsy. Dáýletsiz baq bolmaıdy, qadirsiz taq bolmaıdy, jańyl­maıtyn jaq bolmaıdy, – Alladan surap, abaı­lap basyp, anyq sóılep júreıik. Týralyqtyń týyn ustap, kisiliktiń jolynan taımaıyq, ulttyq qasıetimizden, kisilik kelbetimizden aı­nymaıyq; keleshektiń úmitin aqtaıyq, eldigimizdi saqtaıyq, áleýmet! Myrzataı JOLDASBEKOV.