Jańarý jolyndaǵy janashyr járdemshi

Memleket-jeke menshik áriptestiginiń tıimdiligi nede? Memleket basshysy barlyq ýa­qyt­tarda memleket-jeke menshik árip­testigin damytý máselesine basa nazar aýdaryp keledi.  Bul Úkimettiń de nazarynda turǵan máselelerdiń biri.  Barlyq taraptar úshin de paıdaly sanalatyn memleket-jeke menshik árip­testigi jónindegi jańa baǵdarla­manyń arqasynda Qazaqstan ekono­mıkasynyń kez kelgen salasyn úlken tıimdilikpen damytýǵa keń jol ashylmaq. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynda  memleket-jeke men­shik áriptestigin damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarla­masyn júzege asyrý arqyly jalpy somasy 900 mıllıard teńgeden asa­tyn kem degende 15 jobany júzege asyrý múmkindigi týmaqshy. Atal­mysh jobany Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi qazirdiń ózin­de ázirlep qoıdy. О́tken jyly eldi damytý stra­tegııasynyń bastaý alǵany barshaǵa da málim. Biz sóz etip otyrǵan Qazaq­standy údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damytý baǵdarlamasynyń mańyzy týraly Astana ekono­mıka­lyq forýmynda, Prezıdent janyn­daǵy Shet el ınvestorlary keńesiniń otyrysynda, sol sııaqty, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń bas­qarýshylar keńesiniń jyl saıynǵy májilisinde de keńinen áńgime qoz­ǵaldy. El ómirinde erekshe ról atqa­rýǵa tıis baǵdarlama aldyna eko­nomıkany jańa deńgeıge kóterý mindeti qoıylyp otyr. Soǵan sáıkes 2016 jylǵa qaraı respýblıka jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemin 15 myń dollarǵa deıin ul­ǵaıta otyryp, tabystary joǵary elder qataryna qosylýǵa tıis. Jo­ǵaryda atalǵan baǵdarlamaǵa sáıkes ústimizdegi jyly jańadan shamamen alǵanda 200 joba iske qosylatyn bolady dep kútilýde. Osy oraıda jańa óndiris oryndaryn ashýmen birge qazirgi tańda jumys istep turǵan kásiporyndardy tolyqqandy jańǵyr­tý turǵysynda da kóptegen shara­lardyń júzege asyrylatynyn aıta ketý qajet. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıyn­sha Úkimettiń «Atameken» odaǵy» ult­tyq ekonomıkalyq palatasymen birlesip jáne Búkilálemdik banktiń teh­nıkalyq qoldaýymen 200 ónerkásip kásiporyndaryna  júrgizgen tehno­logııalyq aýdıt nátıjeleri negizgi qorlardyń, ásirese jabdyqtar men óndiristik ınfraqurylymnyń tozýy, basqarý jáne marketıngtik-ótkizý teh­nologııalarynyń damymaǵandyǵy, qar­­jy resýrstaryna qoljetimdiliktiń shekteýliligi, jańa tehnıkalyq talap­tarǵa jaýap bere alatyndaı bilikti kadrlardyń tapshylyǵy sııaqty birqatar problemalardyń bar ekenin anyqtady. Osy jumystar úshin eleýli qarjynyń qajet bolatyny ózinen-ózi túsinikti. Is júzine kelgende, respýblıkalyq bıýdjet ınfraqurylymdy keń aý­qymdy jańǵyrtý problemalarynyń búkil aýyrtpalyǵyn óz moınyna alýǵa tıis emes. Sondyqtan memlekettik jobalardy júzege asyrý isine álemdik ozyq tájirıbelerge sáıkes bıznes keńinen tartylýy kerek. Mysalǵa, Azııa damý bankiniń vıse-prezıdenti Lakshmı Venkatachalamnyń pikiri boıynsha, ınfraqurylymǵa jeke ınvestısııalardy tarta otyryp jańa tehnologııalardy engizý qajet. Osylaısha óz oıyn ortaǵa sala kelip ol ADB-nyń Qazaqstannyń mundaı bastamalaryna kómek kórsetýge ázir ekenin de málimdeı ketti. Memleket-jeke menshik áriptestigin paıdalaný respýblıkanyń ınfraqu­rylymdaryna aıtarlyqtaı kólemdegi resýrstardy tartýdyń neǵurlym yq­paldy ári móldir tetigi bolyp esepteledi, dep sanaıdy «Erns end Iаng Global» kompanııasynyń bas operasııalyq dırektory Djon Ferraro. Bul mehanızm jeke ınvestorlardyń qarjy­laryn tartyp  qana qoımaı, sonymen birge noý-haýlarǵa qol jetkizýge jáne jeke ınvestorlarǵa tán bolatyndaı, jobalardy tıimdi basqarý múmkin­digine de jaǵdaı týǵyzady, dep atap kórsetti ol Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Shet el ınvestorlary keńesiniń taıaýda ótken májilisinde. Djon Ferraro myrzanyń paıymdaýynsha, qazaqstandyq joba­lardy qarjylandyrýǵa memleket-jeke menshik áriptestigin paıdalana jáne ınvestorlar men zaemshylardy keńi­nen tarta otyryp, osy saladaǵy tu­raqty ortany jetildirip, memlekettik jáne jeke sektor arasyndaǵy táýe­kelderdiń ońtaıly ara-qatynasyn, so­nymen qatar memlekettiń qatysýynyń formasyn belgilep alý qajet. Eko­nomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi ázirlegen baǵdarlamanyń maq­saty da Qazaqstanda memleket-jeke menshik áriptestigin paıdalana otyryp ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý úshin zańnamalyq jáne ıns­tıtýttyq negizder qurý mindetterin kózdeıdi. Elde  «Konsessııa týraly» zań qa­byldandy, Memleket-jeke menshik áriptestigi ortalyǵy quryldy, nus­qaýlyqtar ázirlenip, jobalar iske qosylýda, deıdi Memleket-jeke menshik áriptestigi ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Qaırat Tilebaldıev. Búginde olardyń beseýi júzege asý ústinde.  Atalǵan konsessııalyq qurylys ny­sandaryna salynatyn ınvestı­sııalar­dyń boljanyp otyrǵan jalpy kólemi shamamen 74 mıllıard teńgeni quraıdy. Qazirgi ýaqytta bizdiń elimiz memleket-jeke menshik áriptestigi ınstıtýtyn jetildirý satysynda tur. Bútindeı alǵanda, memleket-jeke menshik áriptestigi baǵdarlamasy qazirgi qoldanystaǵy kelisim-sharttardy jetildirý jáne jańalaryn engizý maq­sattaryn kózdeıdi. Bolashaqta baǵdar­lamanyń qabyldanýy arqasynda kólik pen energetıka memleket-jeke menshik áriptestigin qoldanýdyń jalǵyz ǵana salasy bolyp qalmaıdy. Qazirdiń ózinde Qaraǵandy men Temirtaý qa­lalarynda konsessııany paıdalana otyryp balalar baqshasyn salý men paıdalanýǵa berý jóninen qanatqaqty joba iske qosylyp úlgirdi. Onyń syrtynda, Úkimettiń memlekettik bıýd­jet aýyrtpalyǵyn azaıtý jáne bıýd­jet saıasatyn bilim berý, densaýlyq saqtaý sııaqty áleýmettik salalardaǵy jobalarǵa qaraı burý jospary da kelisim-sharttar aýqymyn keńeıte túsý qajettigin kóldeneń tartady. Baǵdarlamada memlekettiń qarjy­lyq qoldaý sharalarymen ındek­sasııalaýy arqyly ınvestısııalyq jáne eksplýatasııalyq shyǵyndardyń oryndaryn toltyrý tetikterin engizý múmkindikterin qarastyrý usynylady, deıdi Q. Tilebaldıev. Onyń syrtynda,  memleket-jeke menshik áriptestigi negizindegi jobalardy daıyndaý men jú­zege asyrý úderisterin tıimdi basqarý men baqylaý ádistemelerin ázirleý de qarastyrylǵan. Sol sııaqty memleket-jeke menshik áriptestigi negizindegi jobalardy júzege asyrýshy­lardyń halyqqa usynatyn sapaly qyzmet standarttaryn engizýi máselesi de osy sanatta tur.  Bir sózben aıtqanda, baǵdarlama memleket-jeke menshik áriptestigi Qazaqstannyń barlyq salalarynda da joǵary tıimdilikpen damı alatyndaı jaǵdaılardy ómirge engizý joldaryn qarastyrady. Máselen, álemdik tájirıbe kór­setip otyrǵandaı, turǵyn úı-kommý­naldyq sharýashylyǵy salasynda kon­sessııanyń nemese basqarýdyń birneshe túrleri paıdalanylady. Al ol memlekettiń kommýnaldyq salany jańǵyrtýda naqty maqsattarǵa qol jetkizýine jaǵdaı jasaıdy. Árıne, ınvestorlar salǵan qarjynyń qaıta­rymdylyǵy, soǵan sáıkes tarıf­terdiń kóterilýi týraly máseleniń týyndaýy da oryndy. Baǵdarlamany ázirleýshilerdiń aıtýlarynsha, memleket-jeke menshik áriptestiginiń ereksheligi sol, tarıfterdiń ózgerý shart­tary memleket pen bıznestiń jekelegen joba boıynsha jasaǵan kelisim-shartyna engiziletin bolady. Halyq­aralyq tájirıbe kórsetip otyr­ǵan­daı, kommýnaldyq sala joba­larynda bas­qarýǵa jeke sektordyń kelýine baı­lanysty ádette  tarıfter óse tú­se­di. Biraq ol sonshalyq eleýli emes jáne, sonymen birge ondaı ósýdiń aıtarlyq­taı uzaq merzimderge de sozylýy múmkin. Aıtalyq, keıbir jobalar boıynsha tarıf 10 paıyzǵa ósti delik, biraq keıin ol eki-úsh jyl boıyna ınflıasııa deńgeıinde ındek­sasııalanyp otyrady. Bar bolǵany osy ǵana. Sonymen birge múmkin degen taǵy bir nusqa bar. Ol boıynsha tarıf deńgeıi kelisim-shartta birden belgilenip beriledi de, memlekettik qoldaýdyń belgili bir sharalary usy­nylǵan sol joba boıynsha kelisim-sharttyń sońyna deıin esh ózgerissiz qala beredi. Osynaý tıimdi tetikti paıdala­nýdyń alǵashqy jyldary bıznestiń memleket-jeke menshik áriptestigi ar­qy­ly júzege asatyn jobalarǵa qaty­sýǵa degen qyzyǵýshylyǵynyń óte úl­ken ekenin kórsetip berdi, deıdi Q.Tilebaldıev. Olaı bolsa, memle­ket­tiń jobany júzege asyrý táýekel­derin ózi jáne jeke ınvestor arasynda bólise otyryp, memlekettik mańyzy bar nysandarǵa ınvestısııalar salý úshin bıýdjetten tys qarjylardy tartýyna bolady. Sol arqyly memleket qazirgi zamanǵy, tıimdiligi joǵary tehnologııalarmen  jáne joǵary bilikti kadrlar qolymen turǵyzylǵan jáne basqarylatyn nysandarǵa qol jetkize alady. Seıfolla ShAIYNǴAZY.