Ańyz túbi – aqıqat. Sondyqtan bul ańyzdar bizdi Kóktúrik qaǵanatyn qurǵan áıgili Ashına áýleti týraly aqıqatty zerdeleýge jeteleıdi.
Ashınanyń shyǵý tegi men olardyń Altaı taýlaryna qalaı kelgendigi jaıynda qytaıdyń «Chjoý shý», «Veı shý», «Tan shý», «Týn dıan» syndy jylnamalarynda birneshe ańyz nusqalary baıandalǵan. Máselen, «Týn dıan» jylnamasynyń 197-taraýynda Ashınalardyń shyǵý tegi týraly mynadaı ańyz saqtalǵan: «Kók túrkter áýelden Pın-lıańdy mekendegen Hýlardyń biri edi. Olar negizinde ǵundardyń bir butaǵy bolatyn. Arǵy tekteri – Ashına. Keıin Veı zamanynda Taı-vý patsha Chıe-chý áýletin talqandaǵan soń Ashına bes júz otbasymen jýjandarǵa qashyp kelip, Altaı taýyn meken etti. Bul taýdyń pishini dýlyǵaǵa uqsas bolǵandyqtan, olardy ózderiniń tilderinde dýlyǵa maǵynasyna saıatyn Túchúe dep atady».
Qytaı jylnamalarynan Ashınanyń «sıýn-ný» - dan (ǵunnan) shyqqanyn jaqsy bilemiz. Bul derekkózderde túrkterdiń shyǵý tegi Hý, Hýnný, So ataýlarymen ózgerip otyrsa da, ǵundarmen qatystylyǵy eshbir daý týǵyzbaıdy. Ańyzdar jelisi túrkterdi Qytaıdyń soltústiginen shyǵaryp, Altyn taýǵa (Altaı) kelip ornalastyrady.
Ashına áýletiniń túpki turaǵy retinde Turfannyń soltústik-shyǵysy men Altaı taýlarynyń ońtústik-batysyndaǵy taýly aımaq atalady. Keıbir derekkózderde olardyń V ǵasyrda Ońtústik Sibirdegi Enıseı qoınaýynan Bogdo taýy (Shyǵys Túrkistannyń soltústik-shyǵysy) mańaıyna kóship kelgendigi baıandalady. Buǵan sensek, Altaı taýlarynyń ońtústik etegine kóshirilgen Ashına áýleti 552 jyly óz memleketin qurǵanǵa deıin sol eldiń qol astyna qarap, temir óndirýge májbúr bolǵan.
Kóktúrk qaǵanatyn qurǵan rýdyń ataýy jylnamalarda A-shı-na dep atalady. Ol kóbine Kóktúrk bıleýshileriniń atymen birge atalyp, olarǵa etnıkalyq týystyǵyn bildiretin bolǵan. Mysaly, Shabolo Kehan Ashına Ho-lý (Ishbara qaǵan Ashına Ulyǵ), Ashına Mıshe, Ashına Býjen, Ashına Hıen, Ashına Hýaı-dao, Ashına Sın sııaqty. Degenmen, Qytaı jylnamalarynda Ashına etnonımi kóp jazylǵanyna qaramastan, ol sózdiń maǵynasy týraly qandaı da bir anyqtama kezdespeıdi.
Keıbir ǵalymdar Ashına ataýynyń shyǵý tórkinin mońǵolsha dep topshylaıdy. Mysaly, P.Býdberg oǵan mońǵol tilindegi ar chınao (chınga) «On qasqyr/bóri» anyqtamasyn beredi. Biraq bul kózqaras ózge ǵalymdar tarapynan qoldaý tappady. Sol sııaqty L.N.Gýmılev te Ashınanyń mońǵol tilindegi shono, chıno «bóri/qasqyr» sózine Qytaı tilinde mártebelilikti bildiretin a- prefıksiniń qosylýy nátıjesinde paıda bolǵanyn, sondyqtan «qaıyrymdy bóri» maǵynasyn beretinin aıtady.
Arab jáne parsy tildi tarıhı eńbekterde de Ashına degendi bildiretin sózder kezdesedi. Aıtalyq, ıslam derekkózderinde kóne kezeńderde Irandy jaýlaǵan Shana/Sane atty túrk bıleýshisiniń atyn M.Grenard, O.Prısak sııaqty zertteýshiler Ashına etnıkalyq ataýymen baılanystyrǵan.
Ashına ataýyn túrik tilinen izdegen zertteýshiler de bar. Máselen, K.Bekvız ony Vızantııa tarıhshysy Menandrostyń (VI ǵ.) «Tarıh» atty eńbeginde berilgen «Túrikter uly bıleýshilerin Arsyla dep ataıdy» degen jazbasyna qarap, onyń shyǵý tórkinin túrik tilindegi Arslan sózinen tabýǵa tyrysady. Alaıda Kóktúrkterde qaǵanat qurýshy áýlettiń arystandy totem sanaýyna, ony ataý retinde qabyldaýyna baılanysty ózge derek kezdespeıdi.
Ashına etnonımi týraly taǵy bir kózqarastyń jaqtaýshylary onyń negizin kóne úndi-eýropa tilderinen izdedi. Sınolog ǵalym Iа.Zýev Ashına sózi qytaı tilinde âsınâ<asana~asna dep aıtylatynyn, sondyqtan Ashına men Ýsýn etnonımderiniń túbiri bir ekenin aıtyp, ony kóne parsy tiliniń Hotan-Saka dıalektisindegi āsånä kók (kók, aspan) sózimen baılanystyrady. Ǵalymnyń paıymdaýynsha, kókti kıeli sanaǵan kóne túrkter ony taıpalarynyń ataýy retinde alǵan. Alaıda, bul ataýǵa tabý retinde qarap, ony óz tilderinde aıtýǵa júreksingendikten, hotan-saka tilindegi āsånä (kók – aspan) sózin qoldanǵan. Bul rette belgili ǵalymnyń pikirine ýáj retinde aıta keterlik jaıt, eger kóne túrkter kók (aspan) sózin tabý dep bilgende, ony jazbalarda múlde kezdestirmeıtin edik. Sondyqtan ózderinde bar jáne jıi qoldanatyn sózdi paıdalanbaı, ony ózge tilden alǵan degen pikir daý týǵyzady.
Al kórnekti ǵalym S.G.Klıashtornyı 1964 jyly jaryq kórgen alǵashqy zertteýlerinde Ashına sóziniń hotan-saka tilinde āsāna «abyroıly, qurmetti» degendi bildiretinin atap ótip, ony kóne Agnıler dıalektisindegi āsām jáne kóne Kýcha qalasynyń turǵyndarynyń govoryndaǵy asām túrindegi balamalarynan tabýǵa tyrysady. Ǵalym keıingi zertteýlerinde ony soǵdy tilindegi exšene «kók, qara», hotan-saka dıalektilerindegi asseınaassena «kók/kógildir», tohar tilindegi asna «kók/kógildir» sózimen túsindiredi. Atalǵan tilder arasynda hotan-saka tilindegi «kók» maǵynasyndaǵy asseınaassena sóziniń ári fonetıkalyq, ári semantıkalyq erekshelikteriniń tolyq saı kelýi kóńil aýdartady. S.G.Klıashtornyı Orhon jazbalaryndaǵy Kóktúrk qaǵanatyn qurýshylardyń etnıkalyq ataýy bolǵan «Kók túrk» sózindegi «kóktiń» rý ataýy retinde Ashına etnonıminiń balamasy ekenine toqtalady. Sondyqtan kóne túrk jazbalaryndaǵy Kóktúrk sózi «Kókter men Túrkter», ıaǵnı «Ashına jáne Túrkter» maǵynasyn bildiredi dep túsindiredi.
Bul tusta S.Klıashtornyıdyń paıymdarymen de kelisý qıyn. Kóne túrkterde sıpat retinde qoldanylǵanymen, tek tús ataýynan ǵana turatyn rý ataýy óte sırek kezdesedi. Eger Ashına rýy «Kók» retinde atalǵan bolsa, ondaı rýdyń ataýy sol kezeńniń jazbalarynda atalyp, qazirgi túrk rýlary arasynda da saqtalýy múmkin edi. Sonymen qatar, Kóktúrk sóziniń alǵashqy bóligindegi «kók» sózin kóptegen túrktanýshy ǵalymdar esim sóz emes, syn esim retinde kórsetedi. Kók – aspan, Kóktúrk te Kókten taraǵan, aspan sıpatty, Táńiri turpatty túrk degen maǵyna beredi. Nazar aýdararlyq jaıt, belgili qytaı ǵalymy Sen Chjýnmıannyń jazýyna qaraǵanda, qytaılyqtar «aspanasty eli» dep áspettegen aspan, kók uǵymdaryn ózderin uzaq ýaqyt bılegen soltústik kórshilerinen – túrkterden alǵan syńaıly.
Bizdińshe, Orhon jazbalaryndaǵy Kóktúrktiń taǵy bir maǵynasy bar. Túrk taıpalarynda qandaı da bir rýdyń óz ishindegi rýlardy aıyrý úshin aq, qara, sary, kók, qyzyl sııaqty tús attarymen ataý dástúri kezdesedi. Mysaly, aq ǵun, aq noǵaı, qara noǵaı, qara qypshaq, sary úısin jáne t.b. sııaqty. Bul dástúr Kóktúrk ataýyna da tán. Kóne túrkterde atalǵan túster baǵyttardy aıqyndaý úshin de qoldanylǵan. Aq – batys, kók – shyǵys, qara – soltústik, qyzyl – ońtústik baǵyttaryn kórsetedi. Sondyqtan Kóktúrk – «Shyǵys túrkteri», «Shyǵys túrk qaǵanaty» degendi bildiredi.
Al Ashına – túrik-mońǵol tilderine ortaq sóz. «Qasqyr, bóri» degen maǵynany beredi. Túrkııanyń tanymal túrkolog-ǵalymy O.Sertkaıanyń pikirinshe, ashına, achına, asena sııaqty formalarda kezdesetin bul sóz «kók bóriniń uldary» maǵynasyndaǵy Kóktúrk áýletiniń ataýy sanalady. Ǵalym «Mońǵol tilindegi bórtechıne sózi bórı+achına túrikshe+qytaısha bir-birin qaıtalaýdan turady. Al qazirgi túrik tilinde asena sózi «urǵashy» ataýyn alyp «urǵashy ashınalar» túrinde de qoldanylǵany baıqalady» deıdi.
Joǵaryda kóptegen zertteýshilerdiń Ashına sóziniń mońǵol tilinde Chıno/Chono jáne odan kóne formasy Chınganyń «qasqyrmen» baılanysty ekenin, túrk tilderinde atalǵan sózge uqsas sózdiń kezdespeıtinin, onyń ornyna «bóri», «qasqyr» sózderin qoldanatynyn atap ótkenderi týraly jazǵan edik. Alaıda bul pikirmen kelisýge bolmaıdy. Máselen, ózbek jáne qazaq tilderindegi chııabóri / shıbóri sózderi kezdesedi. Qazirde ol «qasqyrdyń bir túri» maǵynasynda qoldanylady. Atalǵan sóz eki bólikten «chııa» jáne «bóriden» turady. Budan kóne formasy Shaǵataı tilindegi jazba derekkózderde chógabórı formasynda kezdesedi. Bizdińshe, mońǵol tilindegi chıno (kóne formasy shınga/chınga) men túrk tilderindegi chóga/chııa sózderiniń túbiri bir. Osylaısha mońǵol tilinde chınga/chono, túrk tilderinde chóga/chııa formalaryn alýy ábden múmkin. Keıin kóptegen túrk tilderinde táýelsiz sóz retindegi sıpatyn joǵaltyp, «bóri» sózine jalǵanyp qasqyrdyń bir túri maǵynasynda qoldanyla bastaǵan sııaqty. Qyrǵyz tilinde «taý qasqyry, qyzyl qasqyr» maǵynasynda chóó sóziniń kezdesýi osyny bekite túsedi.
Qazaq halqy qasqyrdyń atyn atamaı, ony «ıt-qus», «qandy aýyz» dep jatady. Al erkindik pen erliktiń sımvoly dep tanyǵan kók bórini óz atymen ataıdy. Mysaly, kóshpeli jurt qasterleıtin kókpar oıyny osy kók bóri sózinen shyqqan. Bul rette kókbóri, kókjal sózderiniń de kókpen, dálirek aıtqanda aspanmen, Táńirimen sıpattas bolýynda. Endeshe, Bórte-chıno aıtatyn kók bóri oǵlandarynyń kóktúrkter bolýy da ábden zańdy.
Rashıd-ad-dınniń áıgili eńbeginde Shyńǵys hannyń 22-shi babasy Bórte-chınonyń Ergeneqonnan shyǵatyny aıtylǵan. Bul oraıda túrk ańyzyndaǵy bóri men Bórte-chıno arasyndaǵy uqsastyqqa nazar aýdarǵymyz keledi. Sonymen qatar Ashına áýleti men kóktúrkterge uran bolǵan bóri men taýteke tańbasy Shyńǵys han shyqqan Borjıgın (Bóritegin) rýynyń Bórte-chıno men Maraldan taraǵany jaıyndaǵy ańyzǵa sáıkestigi de kezdeısoqtyq emes. Kóńil aýdaratyn taǵy bir jaıt, Ergeneqondy panalaǵandar – túgel túrki jurtynyń ańyzǵa aınalǵan túpki atasy Oǵyz hannyń urpaǵy El hannan taraıdy. Onyń ústine, mońǵoldar baraqty – ıtti qasterlese, Shyńǵys han shyqqan áýlet bórini kıe tutyp otyr. Endeshe, bóriden taraǵan Bórte-chıno urpaǵy Shyńǵys han kóktúrkterdiń bıleýshi áýleti Ashınamen týys-tektes bolyp shyǵady. Sondyqtan, Ashına áýletin kóktúrk qaǵandary etip saılaǵan kúlli túrk jurty bátýaǵa kelip, ony han kóterip, Ergeneqondaı bıik shyń men quzǵa teńep, «Shyńǵys» dep ataǵan sııaqty. Ashına áýleti sııaqty batysqa bet alǵan Shyńǵys han qurǵan memleketti sondyqtan ǵundar men kóktúrkterdiń zańdy jalǵasy dep ataýǵa ábden bolady.
Ashına týraly ańyzdardyń bárinde túrkterdiń shyǵý tegi bóri arqyly taraıdy. Qytaı jylnamalaryndaǵy ańyzdaǵy bóri, áýeli túrk qaǵanatynyń sımvoly bolsa, keıin barlyq túrk halyqtarynyń totemine aınaldy. Túrkter meken etken aımaqtardan tabylǵan arheologııalyq muralar da osy ańyzdy qaıta eske salyp turatyndaı áser beredi. Mysaly, Buǵyty keshenindegi tas eskertkishte analyq qasqyrdyń balany emizip turǵandyǵy; Rom men Rımdi emizip turǵan analyq qasqyrdyń músini; saq-ǵun dáýirine jatatyn Jetisýdan jáne Ordos mańynan eki bóriniń taý eshkini jáýkemdep jatqany beınelengen bir-birinen aınymaıtyn eki arheologııalyq oljanyń tabylýy; Altaı, Monǵolııa, Týva jáne Qazaqstanda jartas betterinde kezdesetin bóri beıneleri bul máseleni keń kólemde qarastyrýdy talap etedi. Mysaly, kóne úısin dáýirindegi erlik jyrǵa arqaý bolǵan áıgili ańyzda Bóje batyr áýletten aman qalǵan sábıdi ana qasqyrdyń emizip turǵanyn kórip, ony ǵundardyń qaǵanyna tapsyrady. Kúnbı dep atyn qoıǵan, erjetkende jurty «kók bóri» ataǵan bala dańqty ámirshige aınalady.
Kún astynda kúndeı kúrkirep jortqan ǵundardyń, kóktúrkter men Ashına áýletiniń qasıetti urany ýaqyt pen keńistiktiń joıqyn kedergisine qaramaı, qaıta jańǵyryp, jaryqqa shyqty. Araǵa ǵasyrlar salyp, alash rýhy men ult jadysynyń abyz shyraqshysy bolǵan semser sózdi Súıinbaı:
Bóri basy uranym,
Bórili meniń baıraǵym,
Bórili baıraq kóterse,
Qozyp keter qaıdaǵym!
– dep jyrlap, este joq yqylym zamannan ulttyń kodynda, túpki tuńǵıyq jadynda saqtalǵan kók túriktiń bórili baıraǵyn, Ashınanyń aıbarly uranyn qaıta jańǵyrtyp, sanasy qalǵı bastaǵan halqyna qalqan etti.
Elbasy maqalasynda aıtylǵandaı, ár qoǵamnyń tamyry tarıhtyń tereńinen bastaý alatyn «rýhanı kody» bolady. Ol halyqtyń jadynda saqtalyp, ulttyń uǵym-tanymynda ómir súredi, bolashaǵyna baǵdar beredi. Bizdińshe, Ashına da jaýynger jurttyń júreginde jattalǵan sondaı qasterli «kodtyń» biri. Bórili baıraq kóterilgende rýhymyzdyń jańǵyryp, arýaqtanyp ketetini de sondyqtan bolsa kerek.
Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan»