Mal sharýashylyǵynyń beretin paıdasy

Ol – ata-babamyzdan muraǵa qalǵan qazaqtyń jalpaq dalasy, sonyń ishinde 180 mıllıon gektar aýmaqty alyp jatqan mal jaıylymdyqtary. Bizdiń halqymyzdyń myńdaǵan jyldar boıǵy negizgi tirshiligine basty taıanysh bolyp kelgen osy taýsylmaıtyn resýrs kózin tolyq jáne tıimdi máninde iske jaratýdyń birden-bir amaly – elimizdiń mal sharýashylyǵyn álemdik básekege qabiletti jaǵdaıda qaıtadan damytý bolyp tabylady. Ol úshin mal ónimderiniń óndirisi men eksportyn jolǵa qoıý qajet. Mine, osy jaǵdaıda ǵana mal sharýashylyǵynyń beretin paıdasy astyq sharýashylyǵynyń paıdasynan da basym túsip, Qazaqstan ekonomıkasynyń ártaraptandyrylǵan negizde jan-jaqty gúldenýine alyp kelmek. Ol úshin ne istelýi qajet? Mine, naq osy másele Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tóraǵalyǵymen jáne oblys ákimderiniń onlaın rejiminde qatysýy arqyly ótken osy aptadaǵy Úkimet otyrysynyń basty taqyryby boldy. Otyrysta elimizdegi etti mal sharýa­shy­lyǵyn damytý týraly baıandama jasa­ǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyl­jan Mamytbekovtiń aıtýy boıynsha, otan­dyq mal sharýashylyǵy salasy birte-birte damý ústinde. Máselen, ústimizdegi jyl­dyń 1 maýsymynda ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda et óndirisiniń kólemi 1,4 paıyzǵa, sút óndirý 0,6 paıyzǵa arta túsken. Mal basy onyń ártúrli túlik túrleri boıynsha 0,6 paıyzdan 9,3 paıyz­ǵa deıin kóbeıgen. О́kinishke oraı, osylar­dyń ishinde múıizdi iri qara men shoshqa sanynyń eptep tómendegeni seziledi. Mu­nyń sebebi, ótken qystaǵy jemshóp jetkiliksizdiginen bolsa, ekinshiden, mal sany­nyń naqtylanýyna da baılanysty ekendigi de seziledi. Iаǵnı birdeılendirýdiń beleń alýyna oraı burynǵy qate málimetter endi túzetile bastaǵandaı. Mınıstrliktiń tara­py­nan Memleket basshy­sy Nursultan Nazarbaev­tyń etti mal sharýashyly­ǵyn damytý jónindegi tap­syrmalaryn oryndaý maq­satynda tıisti jumys júr­gizilýde. Bul jumys tómendegideı birneshe ba­ǵyt boıynsha óris alýda. Endi osy baǵyttarǵa toqtala keteıik.

Birinshi baǵyt

Bul baǵyttyń aıa­synda atqarylatyn negizgi sharýa – asyl tu­qymdy mal sharýa­shy­lyǵyna qatysty nor­matıvtik-quqyqtyq ba­zany jetildirý. Osy boıyn­sha Parlament Má­ji­li­siniń qaraýyna «Asyl tuqymdy mal sharýashy­lyǵy týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgertýler men tolyqtyrýlardy engizý týraly» Zań jobasy engizildi. Bul Zań jobasy tómendegideı jańalyqtardy qamtyǵan: Birinshi. Asyl tuqymdy sharýashylyq mártebesinen asyl tuqymdy mal márte­besine kóshý; Ekinshi. Maldyń genetıkalyq qundy­lyǵyn baǵalaýdyń negizgi ádisterin engizý (ındeksti baǵalaý, genomdy taldaý); Úshinshi. Keıbir fýnksııalardy qoǵam­dyq uıymdar men qaýymdastyqtarǵa berý arqyly memlekettik organdardyń selek­sııa­lyq asyl tuqymdy jumystardy retteýge yqpalyn azaıtý. Normatıvtik quqyqtyq bazany jetildire túsýge baılanysty qazirgi qoldanys­taǵy basqa da birqatar zańdarǵa ózgerister men túzetýler engizý kózdeledi. Máselen, Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar kodeksine asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy sala­syn­daǵy tártipti qataıtý maqsatynda qu­qyq buzýshylyqtar men ákimshilik jazalaý sharalary túrlerin belgileý qarastyryl­sa, «Veterınarııa týraly» zańdy halyq­aralyq standarttarǵa saı keltirý maqsa­tynda ony odan ári jetildire túsý, son­daı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń agro­ónerkásip kesheni men aýyldyq aýmaqtar­dyń damýyn memlekettik retteý týraly» Zańyna veterınarııa salasynda qyzmet etetin jáne aýyldy jerlerge jumysqa shyǵatyn mamandardy qoldaýǵa jáne aýyl­sharýashylyq malyn kepildikke alý­dy tirkeýdi jergilikti atqarýshy organdar­dyń quzyretine berýge qatysty ózgertý­lerdi engizý josparlanýda.

Ekinshi baǵyt

Etti mal sharýashylyǵyn damytý jó­nindegi jobany oıdaǵydaı júzege asyrý úshin oǵan qatysýshylarǵa kórsetiletin memlekettik qoldaý tetikterin jetildirýdiń barlyq is-sharalary osy ekinshi baǵyt aıasynda toptasty­rylǵan. Osy másele boıynsha memlekettik qoldaý kórsetiletin qoldanystaǵy bıýd­jettik baǵdarlamalarǵa tereń taldaýlar júrgizilip, osynyń negizinde etti mal sharýashylyǵyn damytýdy yntalandyrý­dyń qoldanystaǵy erejelerine tómende­gideı ózgertýler engizý kózdelgen: Birinshiden, maldy ónerkásiptik jemdeýge basymdyqty mán berile otyryp, osy­nyń negizinde maldy jemdeýge qatys­ty ólshemder ózgertiledi. Ekinshiden, qatań jáne shyryndy azyq jemderdi paıdalanýǵa sýbsıdııa beriletin bolady. Úshinshiden, otandyq já­ne sheteldik asyl tuqymdy maldy satyp alýǵa beriletin sýbsıdııa burynǵydaı mal­dyń salmaǵyna emes, endi mal basy boıynsha eseptelinedi. Tórtinshiden, mal sharýa­shy­lyǵyndaǵy seleksııalyq jáne tuqym asyldandyrý jumysy sýbsı­dııalanatyn bolady (járdemaqynyń osy túri «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy týraly» zańyna tolyqtyrýlar men túze­týler engizilgennen keıin baryp júzege aspaq). Jobanyń osy ekinshi baǵytyn sátti júzege asyrý úshin maldyń tektik túrlerin asyldandyra otyryp qaıta qurýdyń (sińire býdandastyrýdyń) eki ádis-tásilin paıdalaný kózdelgen: Olar – óndirýshi bu­qalardy paıdalaný jáne qoldan uryq­tandyrý. Alaıda osy rette oılandyratyn bir másele qazirgi kúni asyl tuqymdy buqalar qunynyń, sondaı- aq olardy ustaýǵa, túr­leri boıynsha qaıta qurý úshin paı­dala­nýǵa jumsalatyn shyǵyndardyń joǵary bolýyna baılanysty olardy sharýa qoja­lyqtary men úı qasyndaǵy qosalqy sha­rýa­shylyqtar, bylaısha aıtqanda qara­paıym halyq satyp ala almaıdy. Osyǵan oraı Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligi Qarjy mınıstrligine sharýa qojalyqtary men jeke úı sharýashylyq­tary paıdalanatyn et tuqymdy óndirýshi – buqalardy ustaýǵa jumsalatyn shyǵyn­dardyń ornyn toltyrýdy (shyǵynnyń 50 paıyzyn óteýdi) kózdeıtin naqty esepterdi engizgen. Másele qoldaý tapsa, bul – halyq úshin jasalǵan jaqsylyq bolmaq. Maldy qoldan uryqtandyrý isiniń talapqa saı durys júrgizilýi kóptegen jaǵdaılarda uryqtandyrýshy tehnıkke baılanysty bolyp keledi. Alaıda, uryqtandyrýshynyń qyzmet aqysynyń jeke qosalqy sharýashylyqtaǵy mal ıeleri tarapynan az tólenýine, azotty, qural­dardy satyp alý men kólik shyǵyndardyń qymbat bolýyna baılanysty uryqtandy­rý­shy qyzmetiniń naryǵy tutastaı alǵan­da tartymsyz bolyp tur. Al bul óz kezeginde mal tuqymyn asyldandyrý men seleksııalyq jumystardyń júrýine keri áserin tıgizýde. Osyǵan oraı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jergilikti atqarýshy organdar­dyń usynystary negizinde Qarjy mınıstrligine maldy qoldan uryqtandyrýdy uıymdastyrýǵa jumsalatyn shyǵyndardy 100 paıyz (qoldanystaǵy erejelerge sáıkes qazir 50 paıyz) óteýdi kózdeıtin qaýly jobasyn kelisýge jibergen.

Sonymen qatar búgingi kúni mal tu­qymyn asyldandyrý, seleksııalyq ju­mys­tardy júrgizý baǵytynda at­qarylyp otyrǵan úlken bir sharýa retinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty Ǵylymı- ınnovasııalyq ortalyq pen «QazAgroMarketıng» AQ aıasynda búkil respýblıka óńirlerin qamtyp, asyl tuqymdy jáne taýarly mal basyn esepke alýǵa múmkindik beretin ortalyqtan­dyrylǵan biryńǵaı avtomattandyrylǵan aqparattyq júıeniń (AAJ) qurylǵan­dy­ǵyn aıtýǵa bolady. Mańyzyn túsingen mekemeler men adamdar úshin bul júıeniń paı­dasy jan-jaqty jáne óte zor. Júıe jergilikti atqarýshy organdar men oblystyq aýyl sharýa­shylyǵy basqarmala­ry­na mal tuqymyn asyl­dandyrý men selek­sııa­lyq jumystarǵa baıla­nysty qazirgi jalǵan aqparattardan arylyp, jumysty durys jolǵa qoıý múmkindigin beredi. Sebebi júıege qosylǵan sharýa qoja­lyqtary men jeke qosalqy sharýashylyq­tardyń, basqa da jobaǵa qatysýshylardyń tabyndarǵa bekitilgen óndirýshi – buqa­lardy paıdalaný merzimderin durys saq­taý, ınbrıdıngtiń aldyn alyp, buqalardy ýaqytyly aýystyrý sekildi jumystaryn­da rettilik pen ashyq­tyq jolǵa qoıyla­tyn bolady. Olar bul isti burynǵydaı óz betterimen júrgize bermeı endigi kezekte ǵalymdar men ma­mandardyń kómegine súıenedi. Tabyndarǵa zootehnı­ka­lyq, mal dárigerlik talaptar men qadaǵalaý shara­lary arta túsedi. Aqyr aıaǵynda osydan tuqym asyldan­dyrýshy mal ıeleriniń ózderi de orasan zor paıda kóretin bolady. Onyń ústine bul júıe olarǵa aqysyz qyzmettermen (asyl tuqymdy ónimdiligi joǵary buqalar nemese olar­dyń uryqtarymen) qamtylýy­na, memleket beretin sýbsıdııalarǵa ıe bo­lýy­na múmkindik beredi. Iаǵnı, zań boıyn­sha memlekettik sýbsıdııany atalǵan júıede tirkelgen tulǵalar ǵana ala alatyn bolady, al jobanyń barlyq qatysýshylary úshin osy júıede tirkelý rásimi aqysyz bolyp tabylady. Osyǵan oraı Internetke kez kelgen ýaqytta kirýge múmkindikteri joq fermer sharýashylyqtary men úı qasyndaǵy jeke qosalqy sharýashylyqtardyń «QazAgro­Marketıng» kompanııasynyń aýdandyq SIKS arqyly tirkelýge múmkindikteri bar. Búgingi kúni júıede 343 sharýashylyq, 64 myńǵa jýyq analyq mal men 2800-ge jýyq óndirýshi buqalar tirkelgen. Búgingi kúni barlyq oblystarda ja­sandy uryqtandyrýdy uıymdastyratyn jyljymaly toptar jasaqtaldy, 280-astam qoldan uryqtandyrýshylar óz biliktilikterin arttyrdy. Jobanyń júzege asyrylýyna monıtorıngti júrgizý úshin ındıkatıvti kórset­kishter ázirlenip, juma saıyn aqparat jınaqtalyp, olardyń taldaýy júr­gi­ziledi.

Úshinshi baǵyt

Úshinshi baǵyt – iri qara mal etin ónerkásiptik óndirý tehnologııasynyń ınfraqurylymyn ázirleý isin qaras­tyrady. Onyń ózi mal bordaqylaýǵa ar­nalǵan alańdar salý, reprodýktor sharýa­shylyqtar qurý, fermer sharýa­shylyq­tary men taýarly fermalardy damytý sekildi birneshe tetikterden turady. Osy baǵyt boıynsha 2010 jyly Batys Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda bir kezeńde 12,1 myń mal basyn ustaýǵa múmkindik beretin 2 mal bordaqylaıtyn shaǵyn alań paıdalanýǵa berilgen bola­tyn. Al aǵymdaǵy jyly 18 myń basqa, 2012 jyly 13 myń basqa arnalǵan birneshe bordaqylaý alańdarynyń jelisin qurý josparlanyp otyr. Sonymen qatar reprodýktorlyq sha­rýa­shylyqtardy damytý maqsatynda ót­ken jyly «QazAgro» holdınginiń qarjylan­dyrýymen shetelden asyl tuqymdy 2,4 myń bas múıizdi iri qara maly satyp alynsa, ústimizdegi jyly 10 bas osyndaı mal jetkizý kózdeledi. Fermer sharýashylyqtaryn damytý baǵytynda ústimizdegi jyly árqaısysy satyp alý arqyly 40 bas analyq malmen qamtamasyz etilgen fermalyq sharýashy­lyq­tardyń júıesin qurý aıaqtalady. Osyndaı tártippen 30 myń analyq mal satyp alynady. Ol maldar bıylǵy jyldyń ózinde qoldan uryqtandyrylyp, kelesi jyly tóldeı bastaıtyn bolady. Fermer sharýashylyqtary zootehnıkalyq, veterınarlyq talaptardy tolyq saqtap jumys isteýi tıis. О́kinishke oraı, jergilikti atqarý organdary bul iske áli tolyq mán berip otyrmaǵan sekildi. Kóptegen óńirler sylbyrlyq tanytyp, josparly kórset­kish­terdi qamtamasyz etpeı otyr­ǵandyǵyn Asyljan Ma­mytbekov jasyrmaı aıtty. Jaǵdaı, ásirese, Qostanaı, Pavlodar oblystarynda nashar eken.

Máseleni qorytyndy­la­ǵan Úkimet basshysy memlekettik organdarǵa birqatar tapsyrmalar berdi. Aýyl sharýashylyǵy, Qarjy, Eko­nomıkalyq damý jáne saýda, Ádilet mınıstrlikterine bú­gingi tal­qylanǵan jaǵdaı­lardy eskere otyryp, bir aptanyń ishinde elimizdegi et eksportynyń áleýetin da­mytý týraly jobany júzege asyrýdyń keshendi josparyn ázirlep, Úkimet Keńsesine ótkizýdi tapsyrdy. Sonymen qatar, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine osy jobany júzege asyrý barysyna turaqty túrde monıtorıng júrgizip otyrýdy, al oblys ákimderine jobany júzege asyrýǵa qatysty sharalardy múltiksiz oryn­daýdy mindettedi. Otyrysqa qatysý­shy­larǵa elimizdiń etti mal sharýashy­lyǵyn damytý asa mańyzdy másele ekendigin eskertti. «Provel soveshanıe po voprosam razvıtııa mıasnogo jıvotnovodstva. «Mal baqqanǵa bitedi», – dep jazǵan eken Úkimet basshysy Kárim Másimov Twitterdegi óz paraqshasynda. Sońǵy sózdi biz osy maqalanyń taqyrybyna shyǵardyq.

Suńǵat ÁLIPBAI.