Aralda týǵan án

(Esse) Uly ǵoı Nuraǵań! Nurǵısa Tilendıevti aıtamyn. Saz ónerindegi almas pen jasyndaı, odan qalsa býyrqanǵan teńiz­deı naǵyz Mahambet О́temisulynyń ózi dese bolar. Tipti otyzdan jańa asqan ke­zinde-aq opera, sımfonııalarymen, poe­ma­larymen qatar «Jan sáýlem», «Qus­tar qaıtyp barady» tárizdi kóptegen ánimen qulaǵy bar qazaq halqynyń jú­regin myqtap jaýlap alǵan sazger qazaq topyraǵynda dúnıege keler birtýar talanttardyń biregeıi ekenin ańǵartqan-dy. Al ondaı erek tulǵalarmen alǵash kezdesýdiń kisi kóńilinde uzaq qalatyn ádeti emes pe. 1967 jyldyń tamyz aıy edi. Tirlik­tiń basqa alańyn jıyp qoıyp, qıyn­dy­ǵyna qaramastan biryńǵaı jazýshylyq­tyń izine túsýge bel baılaǵan kezim. Kóp ýaqytym oqý men el aýzynda júrgen túrli oqıǵalardy jınaýǵa ketetin. Osyǵan oraılastyryp jumysy qaýyrt emes, Qy­zylorda oblysynyń máde­nıet basqarmasynda qyzmet isteıtinmin. Sol kúni de jolaı kitaphanaǵa soǵyp, ju­mys­qa keshigip jetkenmin. Me­niń qaramdy oblystyq má­denıet basqarmasy bastyǵy­nyń orynbasary О́mirzaq Os­panov terezeden kórip qalsa kerek. Syrtqy esikten bas suǵar-suqpastan kabınetinen shyqqan ol kisi: – Oıbaı-aý, qaıda júrsiń? – dep aptyǵa sóıledi.– Qurt­tyń ǵoı bizdi. Sasyp qalyp: – Jaıshylyq pa? – dep suradym. – Qaıdaǵy jaıshylyq. Seni izdetip bizdi bıdaıdaı qýyryp jatqanda. Qazir tez ana mashınaǵa minip, Aldash Baıahmetovke jet. Aldash Baıahmetov – obkomnyń bólim meńgerýshisi. Obkom ol ýaqytta pedıns­tı­týttyń qarsysyndaǵy bir qabat eski úıde. Kólikten túsip ishke endim. Kirer aýyzdaǵy mılısııaǵa mán-jaıdy túsindi­rip, sol jaqtaǵy ashy ishekteı shuba­tylǵan dálizben kele jatqanmyn. Maǵan qaraı qarsy júrgen aq kóılekti, qara shalbarly bir kisige kózim tústi. Uzyn boıly. Sylyńǵyrlaý. О́ńi aqsary. Betinde eptegen sheshek daǵy barǵa uqsady. Tártipke onsha kónbeıtin shashy jan-jaǵyna qulap, ásirese sol jaq mań­daıynyń jartysyn jaýyp ketipti. Osy­lar­dyń ishinen erekshe kózge túsetini – qulaǵy. Aıta beretin naǵyz qalqan qulaqtyń ózi. Ǵajaby sol, oǵan myna susty kórinetin úı, onda jantalasyp ersili-qarsyly júrip jatqan adamdar, taban astyna tóselgen sándi kilem bári-bári túk emesteı. Jalǵandy jalpaǵynan basyp, dúrdikteý ernin shúrtıte jıyryp bir áýenniń yrǵaǵyna salyp ysqyryp keledi. Jalpy, tártip boıynsha partııa úıinde ysqyrmaq túgil, daýryǵyp qatty sóıleý de oǵashtyqqa sanalatyny belgili. Al bul beıtanys esh nársemen sanasar syńaı tanytar emes. Baıahmetov otyratyn bólmeniń esiginen syǵalap edim, kózi shalyp qalǵan ol atyp turyp: – Júr, Dáýkeńe baramyz, — dedi. Dáýkeń – úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Dáýirhan Aıdarov. Ekeýmiz jedel basyp sonda jettik. Biz entigip jetkenmen Dáýkeń sabyrly. Saǵatyna qarap: – Tolyq úlgeremiz,– dep aldy da endigi áńgimesin maǵan qarata sóıledi. – Adamjan, osynda Hasen Shaıahmeto­vıchtiń arnaıy shaqyrýymen Nurǵısa Tilendıev degen aǵań kelip jatyr. Sonymen jolsaparǵa shyǵasyń. Hasen Shaıahmetovıch dep turǵany – obkomnyń birinshi hatshysy Bektur­ǵanov. Al Nurǵısa Tilendıevi – ataqty kompozıtor. Kútpegen jaıdan sasqanym sonshalyq: – Qashan? – dedim. – Búgin, tipti, qazirden bastap daıyn­dala ber. E-e, mine, Nuraǵańnyń ózi de keldi. Tanysyp al, Adamjan. Jalt qarasam, baǵanaǵy obkomnyń ishinde ysqyryp júrgen kisi eken. «Apyr-aı, bul bir qıyn sapar bolmasa jarar edi», dep oılanyp qaldym. Amalsyz asyǵys jolǵa shyǵýǵa týra keldi. Úıge bas suǵyp, jeńil-jelpi kıim men jolǵa qajetti dúnıelerdi alýǵa mursham ázer jetti. Sonan soń obkom qyzmetkerleriniń jeteginde júrip Nuraǵań jáne ol kisiniń zaıyby úsheýmiz temir jol vokzalynan bir-aq shyqtyq. Jolaýshy poıyzy da entigip kelip tur eken. Shyǵaryp salýshylarmen qoshtastyq. Olar bir kýpege tolyǵymen bılet alynǵanyn, bizderdi Aral qa­lasyna deıin eshkimniń mazalamaıtynyn aıtyp jatty. Sondyqtan da, emin-erkin ishke enip, aldyńǵy orynnyń batys betine Nuraǵań, shyǵys jaǵyna jeńgeı jaıǵasa bastaǵan. Men ústińgi orynnyń qaı jaǵyna shyǵarymdy bilmeı sál ýaqyt tosylyp kaldym. Sosyn jeńgeı jatqan teksheniń ústine shyqsam: «Myna balanyń nıetiniń terisin qarashy, ózi bireýdiń áıeliniń ústine qaraı tyrmysady», dep oılap qalar ma eken degen bir qazaqy saqtyqpen Nuraǵańnyń ústindegi tekshege qaraı umtylyp edim, ol kisi birden toqtatyp: – Myna jaqqa jat, – dep buıyra sóıledi. Daýysynyń qatqyldaý shyqqanyn ishim jaqtyrmasa da, ózi aıtqan soń jeńgeı jaıǵasqan tósektiń ústindegi tekshege shyqtym. Al Nuraǵań tyǵyz bir sharýaǵa kirisetin kisishe, ústindegi aq kóılek pen qara shalbaryn jolǵa kıetin jeńil kıimderimen aýystyryp jatty. Sosyn meniń terezege qarap jol boıyn­daǵy kórinisterdi qyzyqtaǵanymdy jaqtyr­maǵandaı: – Osy seniń atyń Adam ba? – dep surady. – Iá, Adam. – Sonda, nemene, senen basqalardyń bári ıt pe? – О́zi rahattana kúlip aldy. «Bul ne, maǵan tıiskeni me? – dep oıladym. – Oıpyrmaı, aýylǵa aman-esen jetsem jarar edi». – Sen bul jaqta túıe kóp ekenin bilesiń be? – dep Nuraǵań ıyǵynan asyra barmaǵymen tý syrtyn nusqady. – Bilem. – Onda shubat jaıly óleń jaz. Erteń Aral qalasynyń Mádenıet úıinde ánshilerge oryndatamyz. Álgidegi beı-jaı jaı­baraqat kóńil-kúı taban astynda astań-kesteń boldy da ketti. Jaýapkershilikti seziný qashan ońaı bolǵan. Onyń ústine ýaqyt tyǵyz. Jaqsy óleń jazý kerek. Al, jaqsy óleń kúnde jazyla bermeıtini taǵy aıan. Oǵan qosa buǵan deıingi jıyrma jeti jyldyq ǵumyrymda shubat ataýly­dan aýyz tıip kórmeppin ǵoı. Ras, qymyzdy keship óstik dese de bolǵandaı. Kókem men apam sonaý mamyrdan qarasha aıyna deıin bıe baılaıtyn. Biraq, túıe ósirgen emes. Onyń mánisin kókem: «Syr boıynyń shybyn-sonasy talaǵan túıe qatpa bolyp ólip qalady», dep túsindire­tin. Degenmen, ony kimge aıtyp aqtalarsyń. Áıteýir, aǵarǵan ǵoı dep jobalap sóz qurastyrýǵa kiristim. Biz Aral qalasyna qas qaraıǵan shaqta jettik. Vagonnan aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Qulmaǵanbet Qartaqov Nuraǵańdy qushaq jaıa qarsy aldy. Gaz-69 jeńil kóligimen az ǵana júrip, úlken darbazanyń aldyna jetip toqtadyq. Aýlaǵa engende samaladaı jarqyra­ǵan shamdardyń jaryǵyna oranǵan baqtyń ishine enip bara jattyq. Uly daladaǵy bir deneniń qos bilegindeı batysqa qaraı sozylǵan Qaraqum men Qyzylqumnyń túıiser jerine ornalasqan túngi teńizdiń áserinen be, álde qalanyń irgesin tepken Aral teńiziniń sýynyń aýaǵa sińgen qasıetinen be, joq qarsy alǵan shalqar peıildi osy aımaqtardaǵy adamdardyń alǵashqy yqylasyna qaraı ma, áıteýir bir jan-dúnıege gúldiń qosh ısiniń lebi jetip turǵandaı sezilip jatty. Oǵan aldy­myzdan shyqqan osy úıdegi Roza jeń­geıdiń jarqyldaǵan ashyq minezi qosylyp, tipti, ózimizdiń qonaq ekenimizdi umytyp, et jaqyn týystarǵa qaýysh­qandaı, máre-sáre boldyq ta qaldyq. Asyly, naǵyz talanttyń qarapaıym pendelerden kóp aıyrmashylyǵynyń biri minezde bolsa kerek. Sonaý Qyzyl­orda qalasynda kezdeskennen beri bet álpetinen túrli kóńil-kúıdi ańǵartqan Nuraǵań, endi myna qarsy alýdan keıin iri tisterin aqsıta kórsetip, qaıta-qaıta kisineı kúlip balasha máz. Tipti, úlken bólmege jasalǵan dastarqan basyna jaıǵasa berip, tórde ilýli turǵan dom­byraǵa kózi túsken sátte múlde ózgerip sala berdi. Kóz janary sekseýildiń shoǵyndaı jaınap, júzinde basqasha bir jeke adamnyń qýanyshynan bıik – qanaǵattanǵandyq pen rızashylyqtan múlde bólek – sabyr aýqymyna syımaı­tyn reń paıda boldy. Sosyn domby­rany qolǵa aldy. Oń buralǵan qulaǵyn solaqaıǵa keltirip baryp, qos ishekti qaǵyp ótti. Sol sátten bastap jaryq dúnıe basqasha qubylyp, bólekshe reńge bólendi. Sonaý Alataý baýyrynan bas­talyp, Atyraý teńizinen asyp jyǵy­latyn saǵynyshqa toly uly júrekten shyqqan saz áýeni keń dúnıeni kernep bara jatty. Saǵynysh bolǵanda da jaı­baraqat emes, sabyr taǵatyn taýysyp, qussha ushyp, daýyldaı sapyrylysqan saǵynysh, osynaý uly dalanyń adam­daryn qushaǵyna alyp, baýyryna basyp emirenbeıinshe maýqy basylmaıtyn sa­ǵynysh! Nuraǵań óziniń qarlyǵyńqy daýysy­men saz áýenine qosylyp, aqyrynda ony aıaqtap, dombyrany irgedegi qabyrǵaǵa súıegende, tutqıyl bir alapatta láz­zatty sátti bastan keshken tórt-bes tyńdaýshy bizder – aqyrynyń ne bolǵanyn túsinbeı qalǵandaı, álgi sáttiń jalǵasa túskenin taǵy da tamsana ańsaıtyndaı kúıde otyryp qalǵanbyz. Tynyshtyqty Nuraǵańnyń ózi buzdy: – Bul jańa ánniń aty «Araldaǵy jeńeshe-aı», Roza jeńeshe, sizge arnaı­myn, – dedi. Sosyn maǵan qarap tapsyrma berdi. – Al, káne, bala, sózin jazýǵa kiris. Qulmaǵanbet aǵaı men Roza jeńgemiz oryndarynan ushyp turyp, Nuraǵańdy qushaqtap jatyr. Shampan atylyp, konıaktyń tyǵyny ashyldy. Qylaıaq hrýstal tostaqtarǵa araq pen sharap shimpildete quıyldy. Biraq, Nuraǵań aýzyna da jaqyndatqan joq. Jaýaby: – Bul báleni múlde qoıǵanmyn, – boldy. Endigi jerdegi úlken jaýapkershilik meniń moınymda qalǵan edi. Dastarqan kansha mol bolǵanmen as batpady. Jatar kezde tósekti syrtqa saldyrdym. Shóldeseń ishersiń dep Roza jeńgem bas jaǵyma bir shelek shubat ákep qoıyp edi, onan da bálendeı aýyz tıip jarytpa­dym. Aýla ishindegi sáki ústinde jalǵyz ózim jatyrmyn. Úp etken jelsiz ty­myrsyq tún. As­pan­da tolyq aı týǵan. Aınala sút­teı jaryq. Qora ishinde alma aǵash­tary men úıdiń tó­besine qaraı jar­masa ósken júzim órkeni qaraýytady. Al men eriksiz dóńbekship oıǵa batamyn. Erteń Nuraǵań aýdan ortalyǵyndaǵy Mádenıet úıinde jurt aldyna shyǵady. Myna jańa án sonda aıtylýy kerek. Ol úshin aldymen ánniń sózi kompozıtordyń ózine unaýy tıis. Onan soń jurtshylyq qoldaýy qajet. Al Araldyń halqy anaý-mynaýdy mise tutatyndarǵa jatpaıdy. Talaı-talaı marqasqa aqyndar men sheshenderdiń sózine qulaq quryshyn qandyryp ósken el. Quıttaı qııas ketseń jaratpaı, laqtyryp tastaı salary haq. Biraq qaı aqyn bolmasyn ózinde bardy ǵana halyqqa bere alady emes pe. Men de sol zańdylyqtan asa almaımyn. Ol úshin aldymen bolashaqta jazylatyn sózdiń túıinin tabýǵa tyrystym. Jalpy, qazaq­taǵy «jeńge» atyna aıtylatyn jaqsy lebizderdi eske túsirip baryp, ózimniń et jaqyn jeńgelerimdi kóz aldyma elestettim. Olardyń aty Raýshan, Rys, Shárıpa bolatyn. Biz es bilip, etek jaba bastaǵan kez qyrqynshy jyldyń aıaǵy, elýinshi jyldardyń basyna tustas keldi ǵoı. Olar qoldary qalt etip, bas qosqan sátterde biz kórsek te, keskin-kelbetin este saqtaýǵa óte jastyqtan shamamyz jetpegen aǵalarymyz jaıly áńgime qozǵap, keıde aq tań atyryp, kún ba­tyratyn. Kórgen qıyndyqtary men saǵy­nyshtaryn sóz etip ózderi de jy­laı­tyn, bizdi de jylatatyn. Aıanyshty taǵdyrlaryna baılanysty ma, álde shańyraqty kulatpaı ustap júrgen erlikterine degen qurmetten be, áıteýir olardy ázil-qaljyńnan bıik, soǵystan kelmeı qalǵan aǵalarymyzdyń ózindeı qurmettep, syılap óstik. Ata-anamyz da bizdi solaı tárbıeledi. Ásirese, osylar­dyń ishinde jalǵyz men úshin ǵana emes, búkil bizdiń áýlet úshin Raýshan jeńe­shemniń orny bólek-tin. О́ıtkeni, kókem: «Biz bul jerge keıin qonys tepkenbiz. Arǵy babalarymyz sonaý Oıyl jaqta ómir súrgen eken», deı kelip, arǵy-bergi atalaryn túgendep ketetin.... Asannan Qudaınazar, Tekeı týady. Tekeı qalmaq­tyń betin qaıyrǵan batyrlardyń biri bolsa, Qudaınazar ısi qazaqqa belgili han Áz Táýkeniń bas ýáziri bolǵan kisi eken. Biz sol Qudaınazardanbyz. Odan Soıyrǵas, Soıyrǵastan Altaı, Altaıdan Erkinbaı týady. Altaı da qara­paıym kóptiń biri emes, qalyń elge qadirli eken. Oǵan aıǵaq Erkinbaı jas kezinde Yrǵyzda ótken úlken asqa barǵanda Shernııaz aqyn túrinen tanyp: «Sen osy Altaıdyń balasy emessiń be?» dep surapty. Erkinbaı: «Iá», – dese: «Tulpardan qalǵan tuıaǵym-aı, meniń qasymnan qalma», – dep as tarqaǵansha janynda ustapty. Muny oıǵa alǵan sebebim, sol Altaı­dyń dýlyǵasy, saýyty jáne qylyshy atadan balaǵa aýysyp, soǵysqa attanyp habarsyz ketken Sadýaqas aǵamyzdyń jesiri Raýshan jeńgemizdiń úıinde bo­latyn. Ony aýyldaǵylar úlken úı deı­tin. Ol úıge bas suǵyp sálemdesip turý búkil áýlettiń mindeti edi. Men stýdent kezimde oqýdan oralǵanda ol úıge bas suǵyp, sálem bermeı ketken kezim joq. Sál keshigip qalǵan kúnniń ózinde jeń­gemiz Raýshan renish bildiretin. Biraz tomsyraıyp alyp baryp, óziniń Sadýa­qa­sy men halyqtyń bastan keshken qıyn­­shylyqtaryn aıtatyn. Men ánniń sózin jazý úshin Araldaǵy Rozany Raýshan jeńgemniń qasyna qatar qoıyp baryp, qolǵa qalam aldym. Araldaǵy Roza jeńgemiz de aqjarqyn, bes balanyń anasy. Qulmaǵanbet aǵa­myzdyń naq ózindeı parasat ıesi edi. Erteńine men jazǵan sózdi qabyl­daǵan Nuraǵańnyń ataqty «Araldaǵy jeńeshe-aı» atty áni kúı men sazdyń qunyn biletin osyndaǵy óner ıeleriniń aýzymen aıtylyp, Mádenıet úıiniń qabyrǵasyn teńseltip turdy. Kelesi kúni Aral qalasynyń irgesin tepken teńizdiń Sary­shyǵanaq portynan «Tólegen Toqtarov» atyndaǵy katermen sa­parǵa shyqtyq. Aýdandyq má­de­nıet bóliminiń bastyǵy Qu­daıbergen Jasekenov onshaqty ánshi qyz ben jeti-segiz kúıshi ji­gitti Nuraǵańnyń týyndy­laryn oryndaý úshin ala júrdi. Olar «Shómishkól», «Aqbasty», «Kókaral» eldi mekenderinde ataqty kompozıtordyń shyǵarma­laryn oryndap, óz sheberlikterin top aldynda kórsetýge múm­kindik alsa, halyq saz óneriniń birtýar perzenti Nurǵısa Tilendıevpen qaýyshqan saltanatyn ulanasyr toıǵa ulastyra qarsy alyp, shyǵaryp salyp jatty. Kún úp etken jelsiz tymyr­syq bolatyn. Aspanda alashabyr bult. Ár jerde júzgen úırek, qaz. Sonaý alysta ǵana jaldana shyqqan kók qamys kózge áreń-áreń shalynady. Kenet, kógil­dirin sońdarynan ertip, júzip bara jatqan qos aqqý kezikken. Sol sol-aq, Nuraǵań tolqynsyz kók teńizdi tumsyǵymen jaryp zaýlap kele jatqan katerdi Kudaıbergen Jasekenovti arqyly toqtatty. Motor únin óshirt­kizdi. Dombyra aldyrdy. Katerdiń tum­syǵyndaǵy ashyq alańǵa oryndyq qoı­ǵyzyp, ózi sonda baryp otyrdy. Baǵana­dan beri syrtqa shyǵyp, tabıǵattyń osy bir tynyshtalǵan sátin qyzyqtap turǵan qyz-jigitter Nuraǵańnyń syrt jaǵyna qaraı toptala bastady. Jurttyń etek-jeńiniń jınalýyna qaramastan buryn­dy-sońdy estimegen bir kúı bastalyp ta ketken. ... Múmkin, bul kúı máńgi ǵashyq qos aqqýdyń ińkár-sezim túısikpen ólip-óship bir-birine umtylǵan tusy. Múmkin, bul sonaý Ǵun, Saq, Oǵyz, Túrik qaǵanattarynyń bórili baıraq ustap, el qorǵaǵan qas batyrynyń qoly qalt etkendegi aqqýǵa uqsas súıgenine umtylǵan yntyzar kóńiliniń alasapyran sezimi... ... Múmkin, bul Isataıdan aıyryl­ǵan sherli Mahambettiń aqqý minez  qazaq arýlaryna shaqqysy kelgen muń-zary. ... Múmkin, aqqýlardaı ajyraspaýdy tilegenimen tuz-dámin taǵdyr jarastyr­maǵan Abaı men Toǵjannyń, Aqbala men Táńirbergenniń ǵumyrlyq ókinishteri. Múmkin, bul Tólegenin joqtaǵan Qyz Jibektiń jan zary... Jalpy, buryn-sońdy men tyńdap júrgen aqqý men súıispenshilikke baıla­nysty aıtylar sóz, tolǵanar jyr, oryndalar saz erekshe bir sabyrly da muńly saryndy bolýshy edi. Al meniń myna estigen kúıimde alysta elin qorǵap jaýmen aıqasyp jatqan baǵzy zaman sarbazdarynyń áli júzin kórmegen qyzǵa degen kúıip-janǵan mahabbaty, saǵynyshy, jigeri, erligi, órligi, qaısar­lyǵy, adaldyǵy, bári-bári ot pen ja­lyn­nan quralǵan quıyndaı júıtkı syrǵyp, kógildir keńistikke sińip bara jatty. Mundaı sezim, túısiktiń alýan salasyn sazdy áýenmen bir arnaǵa toǵystyrý tek uly adamdardyń qolynan ǵana keletin uly sharýa edi. Araldyqtar 1967 jyly shilde aıynda «Tólegen Toqtarov» kateriniń ústinde Nurǵısa Tilendıevtiń óz oryndaýynda tyńdaǵan «Aqqý» kúıiniń shynynda da uly shyǵarma ekenin keıin ýaqyt dáleldep shyqty. Nuraǵańnyń bastaýymen án-jyry­myz úzilmeı «Qaratereń» balyq ujym­sharyna jetkende mezgil keshki besin edi. Bizder shaǵyn kemeden túsip, aýylǵa qaraı shubyryp kele jatqanda batys jaqtan AN-2 qosqanat ushaǵy typ-tynysh dalanyń berekesin ketire daryl­dap, aspanǵa qaraı kóterilip bara jatty. Ujymshar ortalyǵyna enip, basqar­ma keńsesine jaqyndadyq. El kóship ketkendeı, eshkim joq. Estııar adamdar baıqalmaıdy. Buryn mundaı bolmaýshy edi, halyq qaýmalap qarsy alatyn. Qaı­ran qalyp kele jatyr edim, kóldeneń kósheniń qıylysynan bir tutam shoqsha saqaldy, murty aýzyna túsken, dal­baıdy basyna mılyqtata kıgendikten be, kisige ejireıe qaraıtyn, ústindegi óńi qashqan beshpenttiń eki óńirin qaýsyra qymtap, belin tusaýmen myqtap baılap alǵan, mási syrtyndaǵy kebisin tyrp-tyrp etkizip aıaǵyn sanap basqan kisi shyǵa keldi. Nuraǵań estııar jannyń kezikkenine kýanyp ketkendeı: – Assalaýmaǵalaıkúm! – dep qarttyń bir qolyn qos qoldap ustap, uzaq silkilep amandasty. Nuraǵańnan soń men de qarttyń qolyna jarmastym. Saýsaqtary sek­seýil­diń kómilgen qumynan arshyp, kún astyna tastaǵan dińindeı qaraqojalaq múıizdi eken. Aıaǵyn sanap basatyny daǵ­dy bolsa kerek, áıtpese ázirshe shy­nyn­da nyq ekenin ańǵarǵysy kelgendeı, qolymdy qysyp jiberip edi, janym murnymnyń ushyna keldi. Nuraǵań: – Bul eldiń adamdary qaıda ketken? – dep surady. – Qashyp jatyr, – dedi qart. – Qashqany nesi? – Jańa ushyp ketken samoletti kórdiń be? – Kórdik. – Sol samoletpen kelgender ólgen túıeni tekserip, aýlyńda oba bar dep etin álginde kómdirip ketti. Shaldy qaýmalaı qorshap, aýzyna ańtaryla qarap turǵandardyń bári de sýyq habardy esitken boıda myna ortalarynda turǵan shal emes, pende ataýlyny jalmaý úshin bireýler qasa­qana jibergen oba degen báleniń naq ózi kelip turǵandaı shoshyp ketti. Qarasam, Nuraǵańnyń túsi de óń-sólsiz bop bozaryp ketken eken. Ol birden aıqaıǵa basty: – Áı, Adam, tez spırt tap! Bul joly Nuraǵańnyń daýysy qat­ty­raq shyqqanmen túk te renjigem joq. О́ıtkeni, myna bizdi qorshaǵan álemniń ishinen eń názik, eń otty, eń asyl mýzyka yrǵaqtaryn tap basyp taýyp alyp, ony qurastyryp, adam seziminiń talmaý sátine baǵyndyryp daǵdylanǵan sheber­diń keıde qarasózdiń óz dámin saqtaýdy talap etetin jaýaptylyǵyna eregeskendeı, sózdiń basyn jaryp, kózin shyǵa­ryp aıta salatynyn bilip alǵanmyn. Nuraǵańnyń án men kúıine tánti jurt ta ol kisi qandaı oǵash sóz aıtsa da min sanamaı, qaıta raqattana kúlip qoıa salady eken. Bul shaqtarda Nuraǵań qalyp­tastyrǵan saz álemine tabynyp bitken meniń de sol ymyrashyldyqqa baǵyn­baýǵa sharam qalmaǵan. Júgirip júrip, obkomnyń bedelin salyp, aýyldyq aýrýhanadan eki shólmek spırt taýyp ákeldim. Oljaly oralǵa­nymdy aıtyp Nuraǵańnyń qulaǵyna sybyrlap edim, ol kisi meni ońasha shyǵaryp áketip, aldymen óz qolyn, sosyn meniń qolymdy spırtpen jýdyr­dy da, stakanǵa quıdyryp alyp tartyp jiberdi. Maǵan da: – Ish, mynany! – dep zekidi. – Nuraǵa, men ishpeımin ǵoı, – dep edim. – Sen jańaǵy shaldyń qolyn ustadyń ba? – dep surady. – Iá, ustadym. – Onda sen oba maǵan da juqsyn dep tursyń ba. Káne, tez ish! Men ashýlandyryp alarmyn dep jarty stakan spırtti qaǵyp saldym. О́ńeshimdi órtep ketti. Degenmen kózim shyradaı janyp, artynsha-aq kóńilim kóterilip, dúnıe basqasha reńge bólenip qulpyryp sala berdi. Munyma Nuraǵań rıza bolǵandaı: – Bizdi ázirshe obadan saqtaıtyn spırt. Sen de shyǵarmashylyq adamy­syń. Aman júrseń, halyqqa paıdań tıer dep ishkizdim, – dedi. Men sonda Nuraǵańnyń obanyń qaterinen góri áli de aldaǵy kúnderde jazatyn shyǵarmalarynyń toqtap qalý qaýpinen seskenetinin ańǵarǵanmyn. Oba jaıly áńgime shyqqannan keıin qaıtar jolda bizderge adam ataýly saqtyqpen katynas jasap, biraz ábigerge túsirdi. Biraq men oǵan túk te ókingenim joq. О́ıtkeni, bul kezderde Nuraǵańmen aǵaly-inideı tabysyp ketken edim. Nuraǵań Qyzylordaǵa jetkennen keıin Almatyǵa attanyp ketti. Men uly sazgerdiń tapsyrmasyn oryndap, ózim sózin jazǵan jeti ánin oblystyq gazetke jarııalattym. Keıin jol túsip Almatyǵa barǵanda aldymen Nuraǵańnyń úıine soqpaı ketpeıtinmin. Darıǵa jeńgemniń qolynan shaı iship, aǵamen uzaq áńgimelesken kezim kóp boldy. Ne aıtary bar, shynynda da Nuraǵań tiri keziniń ózinde-aq kúıdegi Qurmanǵazy, Táttimbet, Dáýletkereı, Súgir tektes; ádebıette Mahambet, Abaı, Muhtar Áýezov, Ábdijámil Nurpeıisov sııaqty qazaqtyń uly tulǵalarynyń qatarynan oryn alǵan dara talant bolatyn. Bul ómirde uly dúnıe jasaý­shynyń qosyn jegip, qasynda júrýdiń ózi de bir dáýren desem qatelespespin, sirá. Meniń, keıde, arada qanshama jyl ótkenine qaramaı, sonaý tamyry tartylyp, erni kezergen shaqtarda Araldan tirshilik qamymen alysqa kóship ketip, keıin uly teńizine jete almaı, saǵynyshtan sarǵaıǵan balyqshydaı, Nuraǵańmen birge ótkizgen sol bir kúnderdi jıi ańsaıtynym da, bálkı sondyqtan shyǵar. Adam MEKEBAIULY, jazýshy. Almaty.