Taısoıǵan polıgony: zardap pen azap

Parlament Senatynyń depýtaty Sársenbaı Eńsegenov Taısoıǵan polıgonynyń reseılik áskerı bólim tarapynan paıdalanylmaı jatqan biraz bóligin qaıtarý qajet dep esepteıdi. Munyń sebebi bar. Birinshiden, polıgon aýmaǵynda Atyraý oblysynyń kóptegen eldi mekeni ornalasqan. Ekinshiden, osy sebepten, kóptegen otbasy turǵyn úıiniń menshik quqyn bildiretin qujatyn ala almaýda. Úshinshiden, Taısoıǵan polıgony­nyń tereńinde telegeı munaı qory anyqtalǵan. Alaıda, Taısoıǵan polıgo­nyn jalǵa alǵan Reseı Federasııasynyń áskerı bóliminiń basshylyǵy turǵyn úı qujattaryn alýǵa da, tipti munaı kenishin keń kólemde óndirýge de tolyqqandy ruqsat bermeıdi. Nege? Aldymen, Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Taı­soı­­ǵan polıgony jóninde, onyń zardabyn tart­qan turǵyndardyń azaby týraly aıtqan jón shyǵar. Sonymen, oblys ortalyǵynan shamamen 250, aýdan ortalyǵy – Mııaly aýylynan 60 shaqyrymdaı qashyqta Taısoı­ǵan polıgony ornalasqan. Polıgon aýmaǵy aýdannyń 749582 gektar jerin alyp jatyr. Qyzylqoǵa aýdany ákimdiginen alynǵan derekke súıensek, osynsha kólemdegi jer kezinde KSRO Mınıstrler Keńesiniń qaýlysymen áskerı maqsatta paıdalanýǵa berilgen. Bul polıgondy strategııalyq maqsattaǵy raketa áskeri men áýe soǵysy kúshteri paıdalanypty. Taısoıǵan 1949 jyldan áskerı polıgonǵa aınalyp, mundaǵy ıadrolyq synaq 1952 jyly bastalǵan. Sóıtip, 1966-1977 jyldar araly­ǵynda 24 márte ıadrolyq jarylys jasalǵan. Jarylystyń jerdegi tereńdigi 500 metrge deıin jetken. Taısoıǵan polıgony 3 ýchaskege bólingen. Polıgon aýmaǵynda 2000 tonnadan astam soǵys tehnıkasynyń qaldyq­tary shashylyp qalǵan. Ras, keıinnen bul qal­dyq­tar jınalǵan. Bul – tek belgili jáıtter ǵana. Al «asa qupııa» belgisimen jumbaq kú­ıinde qalǵan derekter qansha eken? Iаdrolyq jarylys saldarynan aýaǵa qandaı aýyr metaldar, ýly ınertti gazdar, basqa da radıasııa­lyq zattar bólingeni ázirge jarııa etilgen joq. Osy polıgondaǵy ıadrolyq synaq kezinde «Stronsıı-90», «Plýtonıı-238», «Sezıı-137» sekildi eń aýyr, eń zııandy metaldar aýaǵa jaıyldy ma, joq pa? Bul áli kúnge aıtylmaǵa­nymen, atalǵan metaldardyń usaq mıkrobó­likke aınalyp, qorshaǵa ortaǵa zııansyz kúıge enýi úshin qansha jyl qajet bolar edi? «Stronsıı» úshin 56 jyl, «Sezıı» úshin 30 jyl kerek eken. Al «Plýtonıı» arada 2100 jyl ótpeı, zalalsyzdanbaıtyny eskerilip júr me? Qalaı aıtqanda da, Qyzylqoǵa aýdany­nyń turǵyndary Taısoıǵan polıgonynyń zar­da­byn myqtap tartty. Polıgon zar­daby­nyń aza­by­nan áli de aryla qoıǵan joq. Bulaı deýimizge derek jeterlik. Bul derekter Parlament Se­natynyń depýtaty Sársenbaı Eń­segenov bastap kelgen arnaıy toptyń aýdan turǵynda­rymen kezdesýinde keńinen aıtyl­dy. Polı­gon­nyń áserinen aqyl-esi jetispegen, bala kúni­nen múgedek bolǵan jandardyń sýretteri kórsetildi. Aýdan ákiminiń oryn­ba­sary Bıboz Shaıahmetovtiń aıtýynsha, tur­ǵyn­dardyń den­saý­lyǵy kúrdeli jaǵdaıda. «Qaterli isik 2000 jyldan bastap bıyl 59 adamǵa kóterilip otyr. Týberkýlez 29-dan 37-ge, qantamyr-júrek aýrýlary 371-den 407-ge, tynys joldary 513-ten 588-ge, psıhıkalyq aýrýlar 76-dan 97 adamǵa kóterildi. Bizdiń aýdan oblys boıynsha sýısıdten aldyńǵy qa­tar­da kele jatyr. Osy­lardyń barlyǵyna se­bepshi – jumbaq kúıinde qalyp otyrǵan Taı­soıǵannyń zardaptary degen tujyrymymyz bar», dedi ol. Budan ózge áıelder arasyndaǵy bedeýlik, qany azdyq, mez­gilinen buryn bosaný, sondaı-aq, sábı­ler­diń dúnıege kemis bolyp kelýi, kemtar sábı men óli bala týý kóbeıgen. Joǵaryda keltirilgendeı, qaterli isik, ókpe aýrýy, turǵyndardyń tosyn dertterge ushyraýy, búırek, júrek, qan qysymy, leıkomııa sekildi dertterimen aýy­ra­t­yndar sany ósken. Keıingi jyldary bularǵa tamaq, qaryn, teri, aýyz qýystary syrqattary qo­syl­ǵan. Jas balalar júıke júıesi aýrý­lary­na jıi shaldyǵatyn bolǵan. Jastar ara­syn­da sýısıd dendep barady. Eń ókinishtisi sol, qaterli isik aýrýlary jasaryp barady. Leı­koz­ǵa shaldyqqan 8 jáne 16 jastaǵy eki bala dúnıeden ozǵan. Osydan birneshe jyl buryn Nurjan О́r­kesh­baev degen balanyń qarııa keıpine engen beınesi áli kúnge umytyla qoıǵan joq. Osy­ǵan oraı qolymyzda Muqyr otbasylyq dári­ger­lik emhanasynyń dárigeri bolyp jumys ja­sa­ǵan Aqnıet Sahıevtiń jazbasy bar. Onda bylaı delingen: «Mehanızator О́rkeshbaev Baqtyǵalı­dyń nemeresi О́rkeshbaev Nurjan 1991 jyly týǵan. 5-6 jasynda 60 jastaǵy qa­rııa­ǵa uqsap, 7 jyl boıyna respýblıkalyq «Aq­saı» aýrýhanasynda emdelip keledi. Germanııaǵa baryp tekserildi. Biraq bet pishini ózgergen joq, burynǵysha...» Nurjan aǵza­syndaǵy patologııalyq ózgeristerge baılanys­ty ár aýrýhanada ár túrli syrqatpen emdelgen. Máselen, 1999 jyly 8 qańtar-12 aqpan aralyǵynda Aqtóbe oblystyq balalar aýrý­hanasynyń endokrınologııa bólimshesinde emdelip, aýrýhanadan shyqqanda Gemchınsona-Gılferda derti berilgen. Al 2001 jyly 8 sáýir – 9 maýsym aralyǵynda respýblıkalyq «Araı» balalar aýrýhanasynda emdelgende, onyń syrqaty «Sındrom vıaloı kojı. Hronıcheskıı gastrıt ýmerennoı obostrenıe. DJVP. Hronıcheskıı sýbatrofıcheskıı rınıt. Hronıcheskıı kompensırovannyı tonzılıt. Anomalııa hordıalnogo apparata. Mıokardodıstorfııa. Reaktıvnyı gepatıt. Reaktıvnyı holesıstıt. Gıpermetrofııa» delinipti. Budan soń 2004 jyly 5 sáýirde Atyraý oblystyq balalar aýrýhanasynda «Ýmerennye dıffýznye ızmenenıe parenhımıı pechenı. Hronıcheskıı holesısto-pankreatıt, 2-h storonnıı hronıcheskıı pıelonefrıt» syrqatymen emdelipti. Sol Nurjan áli de sol qarııa beınesindegi keıpinde qaldy. Dárigerler túrli syr­qattyń dıagnozyn qoıǵanymen qabyldaǵan emder ázirge jas jigittiń densaýlyǵyn tú­zeýi­ne sep bolmaı turǵanǵa uqsaıdy. Germanııa dáriger­leri nendeı dıagnoz qoıǵanyn qolymyzda derektiń joqtyǵynan aıtý qıyn. Demek, Nur­jan­nyń aýrýynyń naqty dıagnozy anyqtal­maǵan. Bıylǵy 1 ma­myr­da 20 jasqa tolǵan tepse temir úzetindeı jas jigit Nurjan О́rkesh­baevtyń densaý­lyǵy jaramsyz kúıde bolǵan­dyqtan kolledjdegi oqýy syrttaı bólimge aýys­tyrypty. Alańdatarlyq jaıt emes pe? Jalpy Taısoıǵan polıgony oqshaý jat­qan aýmaq emes. Kezinde onyń aýmaǵynda aýdannyń birneshe keńsharynyń malshy­la­ry otyrdy. Mehanızatorlar brıgadalary qystyq pishen shapty. Mysaly, Jangeldın aýyldyq okrýginen polıgon aýmaǵynda malshy, mehanızator bolyp eńbek etip, zeınet jasyna jetpeı, qaterli isik aýrýyna shaldyqqan 29 adam qaıtys bolǵan. Olar­dyń úsheýinen basqasy er adamdar. Jambyl aýyldyq okrýginen 5 adam qaterli isik aýrýynan kóz jumsa, Muqyr aýyldyq okrýginen 11 adam aıyqpas derttiń saldarynan o dúnıelik bolypty. Sonyń biri Nurjan О́rkeshbaevtyń atasy. Bul adamdar­dyń kezinde keńshar basqarǵan, aýdannyń basqarý salasynda eńbek etken ardager Saıpol Muqanov: «Synaq jasalǵan jyldary talaı ret raketa qulaǵandy kórdik. Shopandar­dyń kıiz úıiniń janyna qulady. Al adamdar raketa synyqtaryn qorshaýǵa paıda­lan­dy. Sonyń janynda turǵan bir shelek sút eki saǵattan soń irip ketkenin de bilemiz», deıdi. Taısoıǵan aýylynyń turǵyny Izim Seksenbaev: «Taısoǵan aýylynyń ma­ńy­na 8 raketa qulady. Polıgon­nyń «Qazan­ǵap» degen ýchaskesinde úlken sorda raketa synyqtary úıilip jatatyn. Bizdiń aýyl­daǵy bir otbasynda 8 adam aýyrady. Bir ot­basyndaǵy 3 balanyń aqyl-esi kem. Ala­qandaı ǵana bir aýylda 23 múgedek bar. Bul – neniń zardaby?» degendi aıtty. Izim qart aıtpaqshy, aqyl-esi aýyt­qyǵan balalar tek bir bul aýylda ǵana ma? Árıne, joq, mundaı aýrýǵa shaldyqqandar ózge aýyldarda da bar. Jangeldın aýyldyq okrýgindegi 10 otbasynda psıhıkalyq aýrý­ǵa shaldyqqan balalar tirkelgen. Bátıma Rysmaǵambetovanyń eki uly birdeı emi tabylmastaı aýrýǵa shaldyqqan. Aqqora aýylynyń turǵyny Balzıba Ortanovanyń qos uly aqyl-esi kenjelegen syrqat sana­tynda jatqyzylǵan. Kenje balasy Áset psıhıkalyq dertten kóz jumǵan. Mundaı syrqat Muqyr aýylynyń turǵyny T. My­sa­ǵalıevtiń otbasynda da bolǵan. Qarabaý aýylynda turatyn Gúlzada Shyńǵysova­nyń tulaboıy tuńǵyshy – Araılym esimdi qyzy aıyqpas derttiń qurbany. Ata-anaǵa baýyr eti – balasynyń ózdiginen tirlik etýge ıkemsizdiginen, janyna medet tappaı shyr­qyraǵanyn kórgennen artyq qasiret bolar ma? Biraq turǵyndardyń túrli syrqattarǵa ushyraýynyń da, sábılerdiń aqyl-esi kem bolyp ómirge kelýiniń de naqty sebebi ázir belgisiz. Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurǵalı Áshimniń senator Sársenbaı Eńse­ge­nov­tiń depýtattyq saýalyna baılanysty joldaǵan jaýap hatynda 2006 jyly Taı­soı­ǵan polıgonyna keshendi ekologııalyq, demogra­fııalyq zertteý júrgizilgeni aıty­lypty. Sol kezde polıgonǵa jaqyn mań­daǵy eldi mekender turǵyndarynyń den­saýlyǵyna polıgonnyń keri áseri bolmaǵan degen qorytyndy ja­salypty. Al bıyl mınıstrdiń tapsyrmasymen «Qazgıdromet» RMK, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, SES, ózge organdar ókilderinen quralǵan top polıgonnyń radıasııalyq fonyna zertteýler júrgizgen. Bul top Taısoıǵan polıgony aýmaǵyndaǵy atmosferanyń jer betindegi qabatynyń, sýdyń jáne topyraqtyń ra­dıasııalyq jaı-kúıin zerttep, Qýys, Ys­qaq, Muqyr, Mııaly, Saǵyz, Qarabaý jáne Taısoıǵan aýyldary men Qarakól qys­taǵyn da qamtyǵan. Zertteý nátıjesinde polı­gon aýmaǵynyń ýchaskelerinde norma­lanǵan kórset­kishterdiń shekten asyp ketýi anyqtalmady deıtin qorytyndy jasalǵan. Kásibı biliktiligi joǵary mamandardyń kesimdi qorytyndysyna qarsy ýáj aıtýdy maqsat tutpasaq ta, ózge aýdandarǵa qara­ǵan­da, Qyzylqoǵa aýdanynyń turǵyn­dary­nyń nege qaterli dertterge kóbirek ushy­raıdy? Ázirge ekologtardyń da, dáriger­ler­diń de bul jóninde naqty eshteńe aıtpaı­tyny qalaı? Bul tuqym qýalaýshylyq pa, álde kóldeneń kók attydaı kezdesken kesel me? Atyraýlyq senatordyń Densaýlyq saq­taý mınıstri S.Qaıyrbekovaǵa jolda­ǵan de­pýtattyq saýalyna oraı oblystyq den­saýlyq saqtaý basqarmasy da bıylǵy 25-26 mamyrda Taısoıǵan aýylynyń turǵyn­daryn medısınalyq tekserýden ótkizgen. Buryn kóp kezdese bermeıtin tosyn indet tórt túlikte de baıqalady. 1996 jyly Taısoıǵan polıgony aýmaǵyndaǵy «Aıapbergen» qystaǵyn meken etken malshy aýy­lynda bir sıyr buzaýlaǵanda tóliniń bes aıaǵy bolǵan. Besinshi aıaq buzaýdyń qyr ar­qa­syna bitken. 1997 jyly Taısoıǵan aýy­lynyń turǵyny Erjan Jumahmetovtiń jekemenshigindegi sıyry mańdaıynda bir kózi bar tól buzaýlaǵan. Jylqylardyń ta­myr­lary ózdiginen jarylyp, qan ornyna sý aqqan jáıtter kezdesipti. Ásirese, Taı­soıǵan aýylynda eki basty qozylar týǵan. Endi bir tól eki aıaqty, biri tósinde, ekinshisi aldyna bitken bolyp keledi. Tórt túlik tólinde kezdesetin tosyn qubylys bıyl da baıqalǵan. Biraq turǵyndar maldyń kózge qorash kóringen tólderin órtep, joq qylý­men álek. Taısoıǵan aýylynda adamnyń záresin ushyratyn tosyn oqıǵalardyń kezdesýiniń ózindik sebebi bar. О́ıtkeni, 130 tútini bar bul aýyl Taısoıǵan polıgonynyń aýma­ǵyn­da ornalasqan. Munyń turǵyndar den­saýlyǵyna zardaby men azaby óz aldyna, endi olardyń jeke ıeligindegi turǵyn úılerine menshik quqyn bildiretin qujatyn alýy mashaqatqa aınalyp otyr. Osyndaǵy 113 úı ornalasqan jerge memlekettik akt berilgen. Biraq, bul aktiler zańsyz bolyp tabylady. Al 8 úı ornalasqan jerge memlekettik akt berilmeı otyr. Bulardan ózge 3 sharýa qojalyǵynyń ıesi jer ýchaskesin paıdalanýǵa menshik quqyn taný qujatyn ala almaı otyr. Polıgon aýmaǵynda qonys­tanǵan 36 jeke sharýager sharýa qojalyǵyn qura almaı júr. Bulardyń barlyǵy da úıleriniń qujatyn zańdastyra almaýda. Sebebi, olar meken etken jer Taısoıǵan polı­gonynyń aýmaǵyna kiredi. Polıgon aýma­ǵyna tek Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Taısoı­ǵan aýyly ǵana emes, Inder aýdanynyń Sarymaıshaǵyl eldi mekeni de kirip tur. Sol sebepten osyndaǵy 24 turǵynǵa tur­ǵyn úıleriniń menshik quqy jónindegi qujattary berilmegen. Jekelegen sharýa qojalyqtary zańdy qujattaryn ala almaǵasyn, tarap ketken. Bul – bir. Ekinshiden, «Embimunaıgaz» óndiristik fılılalynyń dırektory Juma­bek Jamaýovtyń aıtýynsha, Taısoıǵan polıgony aýmaǵynda mol kómirsýtekti shıkizat qory anyqtalǵan 22 munaı qurylymy bar. Osyǵan oraı senator Sársenbaı Eńse­genov­tiń depýtattyq saýalyna jaýap jol­daǵan Munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myń­baevtyń pikirinshe, «Embimunaıgaz» AQ (buryn osylaı atal­ǵan – J.Sh.) Taı­soı­ǵan blogynda geologııalyq barlaý ju­mys­ta­ryn júrgizip, Ýaz, Qońdybaı ken oryn­dary ashylǵan. Sonymen birge, polıgon aýmaǵynda Soltústik batys Barlybaı, Shy­ǵys Bajyr jáne basqa qurylymdar anyq­talyp, burǵylaýǵa daıyndalǵan. Bi­raq, mınıstr S.Myńbaevtyń málimetinde Taısoı­ǵan qory anyqtalǵan kenishterdi ıgerýdi Qazaqstan-Reseı úkimetteriniń kelisimi ar­qyly sheshý joldaryn qarastyry­la­t­yny aıtylǵan. «Embimunaıgaz» О́F basshysy Jumabek Jamaýovtyń pikirinshe, polıgondaǵy Ýaz jáne Qońdybaı kenishterin ıgerýge ýaqyt­sha, ıaǵnı, bıylǵy jyldyń aıaǵyna deıin ruqsat etilgen. Osy kezeń bitkenshe bul másele túbegeıli sheshimin tappasa, atalǵan munaı kenishteri qaıtadan konservasııaǵa qoıylady. «Biz úshin konservasııaǵa qoıý tıimdi emes. О́ıtkeni, konservasııadan keıin kenishtiń munaı óndirý kólemi bastap­qy­daǵydan edeýir azaıady. Iаǵnı, munaı ón­dirýge ketetin shyǵyn burynǵydan da úste­melene túsedi. Bul kenishterdegi uńǵymalar 5 mm shtýsermen 700 metr tereńdikten táý­ligine 11-14 tonna shamasynda munaı bere alady. Taısoıǵan blogynda anyqtalǵan kómirsýtekti shıkizattyń geologııalyq qory 480 mıllıon tonnadan astam munaıdy quraıdy» degen Jumabek Jamaýovtyń pikirinshe, polıgondaǵy kenishterdi ıgerýge ruq­sat berilse, óndirilgen munaıdy tasy­mal­daıtyn qubyr jelisi tartylar edi. So­nymen qatar, Qyzylqoǵa aýdanyna jylyna 4-6 mıllıard teńge shamasynda salyq túsiretin, 200-ge jýyq adamdy jumyspen qamtyǵan «Matın» birlesken kásipor­ny­nyń da 1172 ga jeri polıgon aýmaǵynda qalypty. Sol sebepten, bul jerdiń polıgon aýmaǵynda qalýy munaı óndirý kólemin ulǵaıtýǵa qolbaılaý bolyp tur, deıdi kásiporyn basshysy Rashıd Agııýev. Mine, munyń bárine ruqsat alýǵa Taısoıǵan polıgonyn jalǵa alǵan reseılik áskerı bólimniń ruqsaty kerek. Osy máse­leniń oń sheshilýi úshin Parlament Senaty­nyń depýtaty Sársenbaı Eńsegenov jaýap alý maqsatymen tıisti oryndarǵa depýtat­tyq saýal joldaǵan eken. Senator Atyraý­daǵy reseılik áskerı bólim basshylyǵymen kezdesti. Reseılik áskerı bólim basshy­ly­ǵynyń ruqsat bermeýi zańǵa tompaq emesi anyqtaldy. О́ıtkeni, senator Sársenbaı Eńsegenovtiń aıtýynsha, 1995 jylǵy 20 qańtarda Qazaqstan-Reseı arasynda RF Qorǵanys mınıstrliginiń №929 memlekettik ushý synaq ortaly­ǵyn paıdalaný tártibin bekitken kelisimge qol qoıylǵan. Arada 5 jyl ótkende, ıaǵnı, 2000 jylǵy 5 shildede kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly Qazaqstan Respýblıka­synyń zańy qabyldanǵan. Al 2006 jylǵy 4 sáýirde QR men RF arasyndaǵy kelisimge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly hattamaǵa qol qoıylady. Soǵan sáıkes, buryn keli­simniń 4-babynda polıgonǵa berilgen múlik pen jer ýchaskeleri sýbaren­daǵa berilmeıdi dep jazyl­ǵan bolsa, sońy­nan engizilgen tolyqtyrýdan keıin múlik pen jer ýchaskeleri taraptardyń nemese, úshinshi memle­ketterdiń zańdy jáne jeke tulǵa­laryna sýbarendaǵa berilmeıtini naqty­landy. Zańnyń aty – zań. Elaralyq kelisimge ózgerister men tolyqtyrýlar engizbeı, zań­dyq turǵydan bekitilgen kelisimniń shart­taryn buzýǵa bolmaıdy. Bul – barshaǵa málim jáıt. Eki el arasyndaǵy kelisimge sáıkes Atyraý oblysynyń Mahambet aýda­nyn­da Taısoıǵan polıgonynyń qyzmetine qatysty Reseı Federasııasynyń №85 IP áskerı bólimi ornalasqan. Biraq, senator S. Eńsegenov anyqtaǵandaı, áskerı bólim ornalasqan jerdiń basym kópshiligi Atyraý qalasy mańyndaǵy Aqjar aýylynyń aýmaǵyna da kiredi. Áskerı bólimge berilgen jerdiń bir bóligi «Ásel» JShS-ne berilgen jer quramyna jáne kiredi. Keıin «Ásel» JShS toǵyz kelisim-sharttyń negizinde 4 zańdy uıymǵa jáne 4 jeke adam­darǵa satqan. Bul zańdy jáne jeke adam­dar­ǵa tıisti jerlerine menshik quqyn kýá­lan­dyratyn qujattary rásimdelgen. Osy­ǵan baılanysty sharýashylyq basshy­lary, jeke adamdar óz jerlerin talap etse, reseılik áskerı bólim basshylyǵy polıgon aýmaǵyna jatatyn jerlerdi basqa adam­dar­dyń paıdalanýyna ruqsat berýden bas tartqan. Bul eshteńe emes eken. Tekserý bary­syn­da Aqjar aýylyndaǵy jekelegen tur­ǵyndardyń úıleri oryn tepken jerler de polıgon aýmaǵyna kirip ketken. Reseılik áskerı bólimniń 1,7 km.h3 km. aýmaqtaǵy jerdi artyq paıdalanyp otyrǵany anyq­talypty. Al reseılik №85 IP áskerı bóliminiń komandıri Aleksandr Zımınniń aıtýynsha, polıgondy jalǵa alýshy tarap kelisimdi qaıta qaraýǵa, polıgonnyń she­kara­syn 50 kmh25 km=1250 sharshy km aýmaqty ǵana quraıtyn kólemge deıin qysqartýdyń joldaryn qarastyrýǵa qarsy emes. «О́ıtkeni, biz sońǵy jyldary Taı­soıǵan polıgonynda áskerı qarý-jaraqty synaqtan ótkizgen emespiz. Raketa sekildi áýe kúshteri tehnıkasy da qulaǵan joq. «Taısoıǵan» polıgonynyń shekarasyn qaı­ta qarap shyǵýǵa reseılik áskerıler ázir. Biz tek paıdalanylmaı otyrǵan jerlerdi jaldap otyrmyz. Eger, Qazaqstanǵa tıimdi bolsa, biz shekaranyń aýmaǵyn qaıta qarap, jaldap otyrǵan aýmaqty qysqarta alamyz. О́z esepteýlerimiz boıynsha, bizge qazir jaldap otyrǵan 750 myń gektar jerdiń shamamen 1300 gektary da jetedi. Biraq, jalǵa berý týraly kelisim-sharttyń sharttaryn ózgertý máselesi tek Qazaqstan men Reseı úkimetteriniń deńgeıinde ǵana sheshiledi», deıdi reseılik áskerı bólim komandıri Aleksandr Zımın. Qyzylqoǵa aýdany ákiminiń orynbasary Maqsot Muqanov mynadaı derekti alǵa tar­tady. Onyń pikirinshe, polıgonnyń ar­tyq jeri aýdanǵa qaıtarylsa, 50 000 gektardan 25 000 tonnaǵa deıin mal azyǵyn daıyn­daýǵa bolady eken. Ekinshiden, bul jerde 50 sharýa qojalyǵy men aýyl sharýashylyǵy qu­rylym­da­ryn quryp, 30 myń­daı qoı, 10 myńǵa jýyq mú­ıizdi iri qara jáne 10 myńdaı jylqy ósirýdiń múm­kindigi bar. Úshinshiden, osynsha túlik túrlerin ósi­rip, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda 2000 tonna et, 1000 tonna sút ónimderin ón­dirýge qa­dam jasalady. Eń bastysy, «Nurly kósh» baǵ­dar­lamasy aıasynda aýyl sha­rýashy­ly­ǵyn damytýǵa yn­taly adam­dar­dy jumyspen qamtý baǵ­dar­lamasyn iske asyrý jospary bar. Bir belgilisi sol, Taısoı­ǵandy jalǵa alǵan Reseı áskerıleri polıgon aýmaǵyn qysqartýǵa qarsylyq tany­typ otyrǵan joq. Sonda bar máseleniń túıinin tarqatý tek eki el úki­metiniń kelisimdi ózgertý jónindegi ózara kelissózine tirelip tur. Senat depýtaty Sársenbaı Eńsegenov bul máseleni Premer-Mınıstr K.Másimovtiń atyna jol­daǵan depýtattyq saýalynda basa aıtady. О́ıtkeni, – dedi senator S. Eńsegenov gazet tilshisimen áńgimesinde, – kelisimniń 23-ba­bynda kelisim on jyl merzimge ja­salatyny kórsetilgen. Onyń kúshi, egerde bir tarap ekinshi tarapqa on jyldyq mer­zimniń bitýine alty aı qalǵanǵa deıin onyń qyzmetin toqtatý týraly óz tilegin jazbasha túrde habarlamasa, onyń qyzmeti keıingi on jylǵa ózinen ózi uzartylatyny bekitilgen. Al biz kelisim boıynsha jalǵa berilgen polıgon aýmaǵyn ózgertýdi, ıaǵnı, reseılik áskerı bólim basshylyǵy aıtqandaı, paıdalanylmaı jatqan artyq jerdi ózimiz­ge qaıtarýdy surap otyrmyz. Sebebi, eli­miz­diń Qorǵanys mınıstrligi ber­gen aq­parat­qa sáıkes Taısoıǵan polıgo­nynda 2000 jyldan beri qarý-jaraqty sy­naý ju­mystary júrgizilmegen. Al Atyraý­daǵy reseılik ás­kerı bólim komandıriniń aıtýyn­sha, synaq jumys­tary negizinen Re­seıdiń Astrahan oblysy aýmaǵyndaǵy polıgonda ótedi eken. Sondyqtan bizdegi polıgonnan artyq jer qaıtarylsa, turǵyn­dar­dyń jeke menshik qu­qyn bildiretin qu­jat alýyna, munaı kenishterin ıgerýge jol ashylar edi. Sharýa qoja­lyqtaryn quryp, onyń jetekshileri aýyl sharýashylyǵyn qol­daýǵa oraı beriletin je­ńildetilgen nesıelerdi, lızıngpen teh­nı­kalardy alýyna oń qadam jasalar edi. Densaýlyq saqtaý, Qorshaǵan orta­ny qorǵaý mınıstrlikterine depýtattyq saýal joldap, polıgon aýma­ǵyn­da bolǵan, áli de otyr­ǵan turǵyndardy keshendi medısı­nalyq tekserýlerden ót­kizý­di, qorshaǵan ortaǵa ekolo­gııa­lyq zertteýler jasalýyn suradym. Bul máselelerdiń oń sheshim tabýy Senat depýtaty Sársenbaı Eńsegenovke ǵana qajet bolmas. Qyzylqoǵa aýdany jurt­shy­lyǵynyń Premer-Mınıstr Kárim Má­simov­­tiń oń sheshim qabyldaryna úmit ar­typ, polıgonnyń zarda­by­nan kórgen aza­byn aıtpaǵanda, kúndelikti turmysyna tıgizer mashaqatynan qutylar sát bolaryn kútip otyrǵany eskerilgeni jón ǵoı. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdany.