Teńiz jaǵasyndaǵy toı

Qart Qarataý Qyzylordanyń Shıeli aý­danyna kelip toqtaıdy. Bizdiń aýyl Qa­rataýdyń etegine ornalasqan edi. Jaz shy­ǵa qoıshylarmen birge taýǵa ketetin edik. Ala jazdaı taza aýamen tynystap, aǵar­­ǵandy qanyp iship qaıtatynbyz. Taýdyń Maıshy deıtin jeri bar. Kók maısa qalyń ósetin, shóbi shúıgin, malǵa jaıly jer bolatyn. Sol jerde jyl saıyn qoıshylardyń toıy bolady. Qoı­shy jurt jylyna bir ret bas qosyp, máre-sáre bolyp, bir jasap qala­tyn. Qoıshylardyń toıy kádimgi meıramnan kem ótpeıtin. Jan-jaqtan jınalǵan ónerpazdardyń óneri tamashalanyp, báı­ge berilip, kókpar tartylyp, asta-tók das­tarqan jaıylyp keremetke bó­lenetin. Bala kezge az-kem saıahattaýmyzdyń sebebi bar. Qoıshylardyń toıy bolaty­nyn jurttyń bári biledi. Al balyq­shylardyń toıy degendi estidińiz be? Burnaǵy kúni Aral aýdanynyń Kókaral sý tospasynda balyqshylardyń toıy ótti. «Balyq­shy­lyq qasıetti óner» atty semınar bary­synda balyq sharýa­shylyǵy, ónimdi art­tyrý, ba­lyqshy ómi­rin jaqsartý, teńizdi toltyrý sekildi keleli máseleler talqylandy. Aldyn ala aıtaıyq, buǵan deıin ba­lyq­­shylardyń toıy ótpegen. Bul tuń­ǵysh ret uıymdastyrylyp otyr. Táýel­sizdik­tiń jıyrma jyldyǵyna oraılastyry­lyp uıymdastyrylǵan sharaǵa jıyrma kıiz úıi tigilipti. Aral aýdanyndaǵy ba­lyqshylardyń barlyǵy osynda jına­lyp­ty. Jıynnyń tek toı toılaý emes ekeni barǵan betten-aq kórinedi. Osydan 90 jyl buryn Lenın jaryqtyq Araldyń jurty­na óz qoly­men hat jazdy. Ashtyqqa uryn­ǵan ha­lyq­qa balyq jetkizip berýdi óti­nipti. Ony taspalanǵan tarıhtyń ózi aı­typ otyr. Sonda araldyqtar bir kúnde tonna­la­ǵan balyqty Reseı asyrǵan eken. Balyq­shylar toıynda sol kezde paıda­lanylǵan qural-jabdyqtar qoıy­lypty. By­laı qara­sań, qarapaıym aý, qaza, qarmaqpen bir kúnde 16 tonna balyq ustaý mıǵa syıym­syz sııaqty. Biraq senbeske lajyń joq. Balyqshynyń lashyǵyna kirdik. Shóp­tiń tamyrlaryn topyraqpen aralastyryp sa­lyn­ǵan bákene boıly lashyqtyń ishi sap-salqyn. Lashyqtyń aınalasyna re­zeńke etik, balyqshynyń basqa da buıym­dary ili­nipti. Jańa ǵana teńizden kelgendeı áser etedi. Qysqasy, balyq­shylar toıyn­da ót­ken tarıh ta, búgingi kún de bederlenipti. Osy jıynǵa arnaıy barǵan oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov balyqshy­lar­dyń eren eńbegin erekshe atap ótti. Sony­men birge, bul sharany aldaǵy ýaqytta oblystyq sheńberde ótkizip, balyqshylar men balyq sharýashyly­ǵymen aınalysa­tyn kompanııalardyń kelissóz aımaǵyna aınaldyrý kerektigin basa aıtty. Odan bólek, Kókaral sý tospasyna qatysty oıymen de bólisti. Kókaral sý tospasyn kóterip, teńiz deńgeıin jeti metrge deıin bıiktetse, Aral qalasyna deıin sý baryp, alys aýyldardyń halqy aýdan ortaly­ǵyna qaıyq­pen qatynaıtynyn, balyq sha­rýa­shy­lyǵynyń damıtynyn jetkizdi. Aral­dyq aǵaıyndar ákimniń usynysyn erekshe iltıpatpen qabyl aldy. Balyq­shylar qaýymymen sóıleskeni­mizde, olar da Kókaral sý tospasyn bıiktetýdi aıtqan. Beket bıiktese, sý kó­beıedi de, bir deń­geıli teńiz qalyp­tasady. Sonymen qatar, úlken Aralǵa berekesiz ketip jat­qan balyqtar da osynda qalady. Mereke barysynda teńizge keme tústi. Balyq qoryn saqtaýǵa arnalǵan 4 keme men 20 qaıyq kerýen jasady. Teńizdi aınala júzip, keremet kóriniske bóledi jurt­ty. Jıyn barysynda oblys bas­shy­sy men aýdan ákiminiń balyqshylarǵa syı-kádesi jasalyp, qurmet gramotalary tabys etildi. Erjan BAITILES. Qyzylorda oblysy, Aral aýdany.