Dúbirge toly dúnıe

BAS HATShYLYQQA QAITA SAILANDY Birikken Ulttar Uıymynyń qazirgi Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń osynaý asa mártebeli qyzmetke qaıta saılana­tynyna eshkim de kúmán keltirmegen. Solaı bolyp ta shyqty. BUU Bas Assambleıasynda 192 eldiń ókilderi bul usynysty qol shapalaqtap qarsy aldy. Tipti daýys sanalmapty da. Áldeqandaı kúmán bolsa, Pan Gı Mýnnyń ózi de kan­dıdatýrasyn usyn­bas edi. Bul – dıplo­ma­tııalyq ortada ja­zyl­maǵan zań. Ákki dıplomat, qarymdy saıasatker Pan Gı Mýn óz kandı­da­týrasyn usynǵanda talaıdyń, eń aldymen, osynaý uıymda aıryqsha bedeli bar elderdiń tamyryn basyp kórgeni de anyq. AQSh, Japonııa sııaqty bul halyqaralyq bas uıym­dy qarjylandyryp, «asy­rap» otyr­­­ǵan elder qarsy bolyp nemese óz kandıdatýralaryn usyn­ǵy­sy kelse, bul sharýaǵa olar álde­qa­shan aralasyp keter edi, tipti olar­dyń emeýrin bildirýi de jeter edi. Buǵan deıin BUU Bas hatshy­lyǵy qyzmetin atqarǵan jeti qaı­rat­kerdiń kópshiligi eki merzimge saı­landy. Tipti Pan Gı Mýnnan bu­rynǵy Kofı Annannyń ózi, sońyna biraz sóz ergenine qaramaı, eki merzim qyzmet atqaryp, artyna aıtar­lyqtaı iz qaldyryp, abyroımen ket­ken. Al qazirgi Bas hatshy týra­ly jaǵymsyz sóz aıtyla qoıǵan joq, qaıta onyń túrli halyqara­lyq shıelenisti jaǵdaılarǵa jedel arala­syp, ótkir máselelerdiń ótin­de júr­geni jurtqa belgili. Ony qaıta saılaǵan sessııada quttyqtap sóılegen BUU Bas As­sambleıasynyń qazirgi tóraǵasy, Shveı­sarııanyń burynǵy prezıdenti Djozef Deıss Pan Gı Mýnnyń atyna aıtylǵan madaqtaý sózin aıa­ǵan joq. Qazirgi asa kúrdeli de beı-berekettik oryn alǵan halyqara­lyq ahýal zamanynda onyń BUU-nyń bedelin saqtap qalýy, jumy­syn ba­ryn­sha ashyq júrgizýge qos­qan úlken úlesin atap kórsetti. Naqty Bas hatshylyq qyzmette ne bitirdi degende, álemdik tynysh­tyqty saqtaý isine únemi bastama­shy bolǵany, BUU-nyń uıymdas­tyrý­shylyq jumysyn nyǵaıtýǵa baıla­nysty birshama reforma­lar­dy jú­zege asyrǵany al­ǵa to­sylady. Klı­mat­tyń jahandyq jy­lynýyna qarsy sha­ra­lardyń basyn­da júrdi. Sýdan­nyń Dar­­fýr pro­vın­sııa­syndaǵy shıe­lenis­ti retteý maqsatynda oǵan bitimgershilik kúshti engizýge mu­ryndyq boldy... Pan Gı Mýn bul qyzmetke osy­dan bes jyl buryn dıplomatııalyq jumystan keldi. Ońtústik Koreıa sııaqty damyǵan eldiń, úlken saıa­sattyń ortasynda júretin eldiń syrtqy ister mınıstrligin basqa­ryp, biraz jaıǵa qanyqqany da anyq. Ol – álemdik saıasattyń bas­ty baǵytyn jete biletin sarabdal dıp­lomat. Daýly máselege kezikkende, qashanda til tabysý jaǵynda. Bas hatshynyń jumysyn óz elimizge qatystyra aıtsaq, Pan Gı Mýn bizdiń elimizde bolyp, Aral aı­maǵyn aralap kórdi, keshegi ıad­ro­lyq synaq aımaǵyndaǵy jaǵ­daı­men de tanysty. Bizdiń elimizdegi jaǵdaıǵa álem jurtshylyǵynyń nazaryn aý­dardy. Belgili dıplomat, Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart To­qaevtyń BUU Bas hatshysynyń orynbasary qyzmetine shaqy­ry­lýy da Pan Gı Mýnnyń bizdiń elge, Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevqa degen qurmeti men kózqarasynyń kórinisi deýge bol­ǵandaı. Ádette Bas hatshynyń kandı­da­týrasy týraly BUU-ǵa múshe elder óz pikirlerin bildirip jata­dy. Biz­diń elimiz de Pan Gı Mýnnyń ka­n­dıdatýrasyn alǵash­qy­lardyń biri bolyp qoldaıty­nyn málimdedi. Qazirgi saıası álem kúrdeli jaǵ­daıda. Basqasyn bylaı qoıǵanda, arab dúnıesi órtenip tur. Onyń otyn óshirýdiń bir ushy BUU-ǵa kelip tireledi. Arpalysqandarǵa ara­aǵaıyn­dyq kerek. Oǵan BUU-daı uıymnyń bedeli de, qamqorlyǵy da ke­rek. Sol uıymnyń basynda bitim­ger­­shil qaı­rat­kerdiń júrgeni de jaqsy. * * * JAPONIIа ALYPTAR SAPYNDA QALA MA? Ústimizdegi jylǵy naýryzda alapat apatqa ushyraǵan Ja­po­nııanyń bolashaǵy týraly áńgime kóp. Biraz sarapshylar, mamandar sol apattan kelgen shyǵyndardy alǵa tosyp, bul el endi eńsesin kótere almaıdy degen tujyrym jasaıdy. Endi bireýler asa ta­lant­ty japon halqy bul qıyndyqty da jeńip, alyptar qa­taryndaǵy óz ornyn saqtaıdy degen oıda. Biz sol sońǵy oı jaǵyndamyz. Rasynda da bul alapat apattyń sal­dary orasan. Aldy­men jer silkinisi men sýnamıdiń sal­dary­nan 15,3 myń adam qaza taýyp, 8,4 myń adam iz-túzsiz joǵalǵan. О́te kóp. Biraq basqa bir elderdegi zilzaladan budan ál­de­qaı­da kóp adamnyń qaza taýyp jatatyny belgili. Al eko­nomı­ka­lyq shyǵynnyń kólemi tipti kóp. Ádette bul elde barlyq nárse da­my­ǵan. Sol damyǵan nárse qırasa, odan keler shyǵynnyń da mol bolatyny zańdy. Resmı esepterge qaraǵanda, Japonııadaǵy bul apattan 450 mıllıard dollar shyǵyn kelipti. Bul – ortańqol bir eldiń bir jyldyq ishki jalpy ónimin áldeneshe ret orap alatyn qarjy. Sol qıraǵan nárseniń ornyn toltyrý úshin taǵy da 200 mıllıard dollar qarjy qajet kórinedi. Ekonomıkalyq shyǵynmen qa­tar, sarapshylar moraldyq zar­dapqa da aıryqsha nazar aýda­ra­dy. Halyqtyń eńsesi túsken, bul óz kezeginde ekono­mı­kaǵa da áser etedi, deıdi. Adam­dar­dyń ózine ózi qol salýy, ásirese, apat bolǵan aımaqtarda jıilepti. Bul jó­nin­degi jaǵymsyz kórsetkish 18 pa­ıyz­ǵa ósken. Muny da túsinýge bolar deısiń. Adamdar óziniń ja­qy­ny­nan aı­­rylady, josparlary kúıreıdi. Son­daıda mundaı qa­damdarǵa barýy zań­dylyqtaı kó­rinedi. Ýaqyt óter, tiri­niń tirshilik jasaıtyny bar, japon halqy eńsesin kóteretinine senesiń. Taǵy da resmı oryndardyń, úki­met­tiń boljaýyn alǵa tosyp, biraz sa­rapshy bul eldiń qul­dy­raýy bas­tal­dy dep tujyrym ja­saýǵa qumar. Statıstıkalyq máli­met boıynsha IJО́ alǵashqy toqsanda 3,7 paıyzǵa kemipti. Bul boljamnan joǵary eken. Eldegi jetekshi avtomobıl shyǵara­tyn kompanııalarda da óndiris 50-60 pa­ıyz­ǵa tómendepti. A­l­ǵashqy úsh aıda jalpy óndiris kó­lemi 15 paıyzǵa kemigen. Sáýir aıynda syrtqy saýda balansy teris sal­do­ny kórse­tipti. Sońǵy 30 jylda mun­daı bol­­maǵan eken. Bolmasa, sol naý­ryz­daǵy alapat apat ta bol­maǵa­nyn umyt­pa­ǵan jón. Osyndaı apat ke­zikse, kez kel­gen el osyn­daı jaǵ­daıǵa ushyrar edi. Tipti kóptegen el kúırep te qalar edi ǵoı. Al Japonııa ózi­niń qudi­ret­tiligimen qıyndyqty qas­qaıyp qarsy alyp, oǵan tótep berdi. Qalaıda Japonııanyń saǵyn syn­dyra sóılegisi keletinder osy apat aldynda-aq ishki jalpy ónim kólemi jóninen Qytaıdyń ony basyp ozǵa­nyn, sóıtip, AQSh-tan keıingi ekinshi orynǵa shyqqanyn kóp aıtady. Biraq Qytaıdyń hal­qy Japonııanykinen on ese artyq ekenin, ishki jalpy ónimniń kó­lemi jóninen Aspanasty eliniń kún­derdiń kúninde ony basyp oza­tyny ýaqyttyń enshisine jataty­ny anyq edi. Al sol IJО́-niń jan ba­syna shaqqanda Qytaı­dyń Ja­ponııa­ny qýyp jetýi ekitalaı bolar. Sirá jaqyn kezde júzege asa da qoımas. Bul úshin Qytaıda IJО́ on ese artýy kerek. Al Japonııa qazirgi ornynan qozǵal­maýy tıis. Al japondar ondaı halyq emes. Ol – joqtan bar jasaıtyn kúresker halyq. Muny olar tarıh aldynda dá­leldegen. Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys­tan keıin Japonııa sharýashy­lyǵy qatty kúızel­di. Oǵan jeńgen elge tó­le­gen kontrı­býsııany qosy­ńyz. Jar­ty ǵasyr ótkende, bul el álemdegi eń qýatty ekinshi elge aınal­dy. Qıyn­dyq bul eldiń halqyn qaı­raı, jigerlendire, toptastyra túsetini bar. Mamadııar JAQYP.