Is qaǵazynyń iskeri

Speranskıı qaıtys bolǵanda Reseıdiń bir gazeti qazanama mátinin: «Pogaslo svetılo rossııskoı bıýrokratıı....» dep bastaǵan eken. Sol aıtqandaı, kózin taýyp, bilgirlikpen, biliktilikpen atqarsa kez kelgen iske shyǵarmashylyqpen qaraýǵa bolady. Memlekettik qyzmette is qaǵazdaryn júrgizýdiń qandaılyq úlken róli bar ekenin biz bul kúnderi týǵanyna júz jyl tolyp otyrǵan Hákim Shákiruly Abdrashıtovtyń ómirinen de kóre alamyz. Semeıde 1911 jyldyń 11 maýsymynda tatar otbasynda dúnıege kelgen Hákim jasynan ójet bolyp ósti. Alty jasynan aq patshanyń qulaǵanyn úlkenderdiń aýzynan estidi. Ol kezde bul jaqsylyq pa, jamandyq pa, ańǵara alǵan joq. Áıteýir búkil aýyl úreı ústinde ekenin sezdi. Sirá, endi qudireti kúshti aq patshanyń ózin qulatqan soń, bul jalǵanda bassyzdyqqa tyıym salynar ma eken, degendeı qarańǵy jurtta úmit bolǵanyn ańǵardy. Aqtar men qyzyldar bolyp, alma-kezek eldi dúrliktirgeninen de habardar. Pysyq bala tez eseıe tústi. Bilimge asa zerek boldy. Rıdderde FZÝ-de oqydy. Sabaqqa alǵyr. Munda júrip, jastar qozǵalysyna, qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasty. Jastardyń arasynda kózge túsip, olardyń jetekshileriniń birine aınaldy. 1927 jyly komsomolǵa ótti. 1930 jyly VKP(b) músheligine alyndy. Búkil ómiri saıası-qoǵamdyq uıymdarmen tikeleı baıla­nysty boldy. Jalyndy jas komsomol Hákim Abdra­shıtovtyń jastar arasyndaǵy uıymdast­y­rý-úgit jumystary elge belgili bola basta­dy. Ol jastardy bilimdi ıgerýge, kollektıvtendirýdi aqylmen júrgizýge, asyra silteýge barmaýǵa, jergilikti halyqtardyń múddesine nuqsan kelmeýine, qarańǵylyqty joıýǵa, saýat­tandyrý mektepterin, kýrstardy kóptep ashýǵa shaqyrǵan jalyndy sózderi kópshi­liktiń kókeıinen shyqty. Biraq Almatydaǵy ortalyq ókimet muny ózinshe baǵalady. Shyǵys Qazaqstandaǵy tatar jigittiń belsendiligin basqasha baǵalady. Partııanyń sara saıasatynan aýytqýshylyq bar dep tapty. Gazet betinde synǵa ushyrady. Qahary qar­sha borap turǵan Fılıpp Isaevıch Goloshe­kınniń ózi synǵa aldy, mundaı pıǵyldardyń kórinisterin óz uryǵynda jansyzdandyrý kerek, dedi Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy F.Goloshekın. Hákim biraz ýaqyt «senimsizder» tiziminde turdy. Kóp keshikpeı basshylyq aýysyp, L.Mırzoıan keldi. Goloshekınniń syn qaha­ryna ushyraǵan jas tatar jigitiniń baǵy ashyldy. Qaıtadan komsomol jumysyna oral­dy. Rıdderde komsomol uıymyn basqar­dy. Osy kezde bolashaq respýblıka basshy­sy D.Qonaevpen tanysty. Ol Balqashtan jańadan aýysyp kelgen edi. Bular jumys babynda kezdesip, bir-birin jaqyn tartyp, dos bolyp ketedi. Bilimge qushtarlyq ony komvýz-ǵa túsýge jeteledi. Munda oqý ozaty boldy, ári komsorg bolyp saılandy. Soǵys bastalysymen H.Abdrashıtov maı­dan­ǵa attandy. Alǵashynda Ýkraın maı­danynda boldy. Urysta jaralanyp, gospıtalge tústi. Jarasy jazylysymen maı­dan­ǵa qaıta surandy. Endi Voronej maıdany­nan bir-aq shyqty. Bir qyzyǵy, Hákim Shá­kiruly soǵys jyldary bes maıdanda: atal­ǵan ekeýinen keıin Brıansk, Baltyq maıdan­darynda, soǵystyń aqyrǵy jyly Baıkal mańy maıdanynan shyqty. Munyń sebebi ol jıi jaralandy, emdeýden soń jas ofıser týra urys shebine surandy. О́mirin oılap jatpady, ólimnen qoryqpady, jaýmen kúresýden qaımyqpa­dy. Sóıtip bir maıdannan shettep qalsa, ekinshisiniń quramynda soǵysa berdi. Baltyq maıdanynda tankıst boldy, Voronej maıdanynda atqyshtar rotasynyń saıası jetekshisi, Baıkal mańy maıda­nynda 181 polktiń brıgada komandı­riniń orynbasary boldy. Maıdanda júrgen­de qanshama azamattarmen tanysyp dostas­ty. Keńes Odaǵynyń Batyry, búgingi armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetovti ýyzdaı jigit kezinen bildi. Jazýshy Dmıtrıı Snegınmen, Leonıd Krıvoshekovpen soǵystyń talaı synaǵynan birge ótti. Soǵys aıaqtalysymen beıbit eńbekke aralasty. Mádenı-aǵartý qyzmetkerleri ká­sip­odaǵyn basqardy. 1948-1951 jyldary Qazsovproftyń hatshysy boldy. Isker kásipodaq qyzmetkerin Qazaqstan­nyń sol kezdegi birinshi basshysy Jumabaı Shaıahmetov kózi shalyp, ony Ortalyq Komıtetke jaýapty uıymdastyrýshy laýazymyna sha­qy­rypty. Sodan Máskeýdegi joǵary partııa mektebine oqýǵa jiberiledi. Oqýdy bitirgen soń 1955 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetine jaýapty jumysqa alynady. Kóp keshikpeı ony qazaq úkimetiniń basshysy D.Qonaev birge jumys isteýge shaqyrady. Qazaq SSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń kómekshiligine taǵaıyndalady. Sodan bylaıǵy qyzmeti osy kisimen zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin birge boldy. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń maqtaly tórt aýdanyn О́zbekstanǵa berýge qarsylyq bildirgeni úshin ekonomıkanyń damý zańdy­lyqtaryn túsinbeıtin, jershildik, ultshyl­dyq pı­ǵyldan joǵary kó­terilmegen basshy dep, D.Qonaevty Qa­zaqstannyń birinshi bas­shylyǵynan N.Hrýshev alyp tastap, úkimet­ti bas­qa­rýǵa qaıta jibergende de, Hákim Shákir­uly onymen birge júrdi. Shırek ǵasyrdaı Dımekeńniń tikeleı qaraýynda istedi. Sońǵy onjyldyqta Qa­zaqstan Kompar­tııasy Ortalyq komıteti Jal­py bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin at­qar­dy. Ortalyq Ko­mıtettiń múshesi boldy, respýblıka Joǵary Keńesine áldeneshe ret depýtat bolyp saı­landy. Orden, medaldarmen marapattaldy. Eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Halyq syılady. Jaman aty shyqqan joq. Jumysyn taza atqardy. Kóp adam Jalpy bólimde isteýdi ońaı kóredi. Ol kimniń qolynan kelmeıdi, kelgen hattardy suryptap, mazmuny-mánine qaraı, ret-retimen basshylarǵa, qalǵanyn bólim­der­ge jiberip otyrýdyń ne qıyndyǵy bar, bul jaýapkershiligi az, maıshelpek jumys qoı, dep oılaıdy. Bul syrtynan ǵana solaı kórinedi. Shyn máninde, bul jumys biraz spesıfıkalyq qasıetterdi talap etedi. Máselen, dáriger bolý árkimniń qolynan kele bermeıtini belgili. Ol úshin arnaıy bilim alý kerek, adam anatomııasyn, onyń organızmin, fızıologııasyn, tirshilik etý joldaryn ıgerý qajet. Sondaı-aq Jalpy bólimdi basqarý úshin de jalpy saıası júıeni, onyń qyzmet etý zańdylyqtaryn jete bilýmen birge birqatar adamı qasıetterdi de talap etedi. Munda jeńiltek, ashyq aýyz, paıdakúnem, aram, ıntrıgan, qupııany saqtaı bilmeıtin adam isteı almaıdy. О́ıtkeni bul bólim arqyly kóptegen memlekettik qupııa qujattar ótedi, olar Máskeýden, Qazaq­stannyń túrli aı­maqtarynan kelip túsedi. Aryz-shaǵymdar, domalaq hattar, qaısybir basshylardyń jolsyzdyqtary jaıly túsetin dabyldar­dyń ózi bir tóbe. Adamgershiligi zor, tara­zy­ny teń basqan ádil adam bolmasa, bul qu­jattardy «oınata» biler edi, bireýden kek alar edi. Minezinde ustamdylyq jetispese, aqańa toıyp alǵan kúni qupııa málimetterdi, ártúrli deń­geıdegi basshylar ústinen túsken domalaq aryzdardaǵy ósek-aıańdardy byqsy­typ syrtqa shyǵaryp jiberer edi. Bul ar­qyly kóp jazyqsyz jandar japa sheger edi. Bizdiń Hákim Shákiruly qyzmette óte ádil, barynsha taza boldy, bylyq-shylyqqa, usaq áńgimege, ósek-aıańǵa boı aldyrmady. Kesek minezdi jan edi. Soǵan bir mysal. Bir tanysym Abdrashıtov zeınetke shyqqannan keıin ózine telefon soqqanyn aıtty. Buryn qońyraý shalmaıtyn kisi: múmkindik bolsa, maǵan kóligińdi jiberseń bolar edi, bir jerge barýym kerek edi, deıdi. Álgi tanysym qarttyń ótinishin sol sátinde oryndaǵanyn, biraq óz tańdanysyn jasyra almady. Jarty ǵasyr basshy qyzmette bolsa da, «Jıgýlı» mashınasy da joq eken ǵoı, dedi. Men oǵan tańdanǵan joqpyn. Ol kezde basshylar zeınetke shyqqanda qara jaıaý kúıinde, qalanyń tútini mol aýasynan syrtqa shyǵyp demalýy­na kerekti basynda shaǵyn saıajaıy da bolmaǵanyn bilemin. Olar qyzmette júrgen­de qazynanyń kóligin mindi, saıajaıyn paıdalandy. Olar erteńgi kúnin oılamady. Barlyǵynda ortaq bir túsinik boldy: úkimet pen partııa ózi jarylqaıdy, dalaǵa tasta­maıdy. Zeınetke shyqqanda, eńbekke jaramaı qalǵanda, memleket kómektesedi degen oımen bular erteń ne bolady dep basyn qatyryp jatpaǵan, artyq baılyq jınam­a­ǵan. О́mir boıy eńbek etip, qara jaıaý qalyp, jupyny turmysymen zeınetkerlikke shyq­qan. Qarttyqtan nesine qorqamyz, pensııa bar ǵoı, dep oılaǵan. Mine, ótken zaman qarttarynyń kóbi osyndaı úmitpen alańsyz ómir súre bergen. Erteńin oılap, alańda­maǵan. Netken optımızm, netken ańǵaldyq deseńizshi! Zeınetkerlikke shyqqannan keıin Abdrashıtovtar otbasy el qatarly ómir súrdi. Jubaıy Roza Hasanqyzy ekeýi bir ul, bir qyz ósirdi. Uly Erık saýda palatasynda eńbek etti. О́kinishke oraı, ata-anasynan keıin keshikpeı dúnıe saldy. Qyzy Erna medınstıtýtqa túsip, dáriger bolyp shyqty. О́z mamandyǵy boıynsha kóp jyl jumys istedi. Qazir zeınetker. Hákim Shákiruly Abdrashıtov týraly búginde eshteńe aıtylmaıdy, aıtylsa olaq pikir estiledi: basshyǵa qaǵaz tasýshy degendeı ǵana. Munyń ózi túbirimen qate pikir. Bul kisi Shyǵys Qazaqstanda jastar qoz­ǵaly­sy­nyń jetekshileriniń biri bolǵan, soǵystyń basynan aıaǵyna deıin fashıstermen kúreske qatysqan. О́z isine myǵym, bilimdi, Qazaq­stan tarıhyn jáne onyń qaırat­kerlerin jaqsy bildi. Ol jaı keńse sheneýnigi emes, mekemede is-qaǵaz júr­gizýdiń ǵylymı ádisin sheber meńgergen, kelgen hattarǵa taldaý jasap, aryz-shaǵymdardyń qaı aımaqtan, qaı másele jóninen kelip túse­ti­nine tereń taldaý jasap, sol boı­yn­sha sosıologııalyq zertteý júr­gi­zýdi júzege asyra bildi. Zertteý qorytyndysy boıynsha bıýro múshe­lerine anyqtama ázirlep usyndy. Hattar ánsheıin qaǵaz emes, qundy qujat dep uqty. Ár hattyń artynda adam tur. Adam taǵdyry – búkil saıası bılik saıa­sa­tynyń ózegi. Bıliktiń bedeli osy adamdar­dyń kóńil-kúıine, áleýmettik ahýalyna tikeleı baılanysty. Muny «qaǵazben jumys» istegen suńǵyla sheneýnik Abdrashıtov jaqsy túsindi. Jansyz qaǵazǵa tiri adamnyń taǵdyry retinde qarady. Sóıtip ol talaı jandardyń ómirine arashashy boldy. Sonymen birge ol óte ashyq ári kishipeıil jan edi. О́zi uzaq jyldar birge qyzmet istegen Dımekeńe osy tazalyǵymen, shynshyl­dyǵymen, qaltarys-bultarysynyń joqty­ǵy­men qatty unady, Qonaev oǵan sendi, bul da onyń seniminen shyǵýǵa ómir boıy tyrysty. Ortalyq Komıtettiń hatshylary, bólim bastyqtary, mınıstrler, oblystyń basshy­l­ary qyzmet babynda Hákim Shákirulyn qurmettep syılady. Oǵan meılinshe iltıpatpen qarady. Bergen tapsyrmalaryn ýaqy­tyn­da ári sapaly oryndaýǵa tyrysty. О́ıt­keni olar munyń minezin jaqsy biletin. Kez-kelgen «otpıska» jaýapty bul qabyl­damaıtyn. Máseleniń aq-qarasyn, sebep-saldaryn ashyp kórsetýdi talap etetin. H.Abdrashıtov óz quziretin asyra paıda­lanbaǵan, Qonaevtyń bedelin saýdalamaǵan adam. Eger ol solaı etse, Dımekeń ony uzaq jyldar boıy janynda ustamaǵan bolar edi. Árdaıym jaqsy adamnyń artynan sóz eredi, dep bekerge aıtylmasa kerek. О́zim kýá bolǵan bir jaıdy mysal retinde aıtaıyn. Hákim Shákiruly birde belgili bir ja­zýshymen birlesip, Jetisýda komsomol jastar qozǵalysyn basqarǵan ardager týraly kitap shyǵardy. Taǵy bir kitapty sol ja­zýshymen birigip jazyp shyqqan eken. Qol­jazbasy baspada jatyr eken, oǵan qozǵaý salsań qaıtedi, dep maǵan ótinish aıtty. Ol kezde Ortalyq komıtette bólim meńgerý­shisiniń orynbasary edim. Men qarttyń ótinishin oryndaýǵa tyrystym. Biraq tikeleı shefim: bul iske aralaspa, bul úıde (SK-da) jazylmaǵan zań bar. Úlken kisige jaqyn júrgen adamdar jóninde osylaı shekteý bar. Dımash Ahmetuly basshy qyzmetkerlerdiń bireýmen qosaqtasyp kitap jazǵanyn qoldamaıdy. Onyń ústine bul kisi Dımekeńe jaqyn adam. Qajet bolsa, ol kisiniń ózi eskertedi. Dımekeń Hákimniń bul kásippen shuǵyldanyp júrgenin biledi. Estelikti qyz­metten ketkennen keıin jazsyn, ázirshe partııalyq jumysymen shuǵyldansyn, munda jumys jetip jatyr, degen dedi tikeleı basshym. Men Hákim Shákirulynan keshirim ótinip, tapsyrmasyn oryndaı almaǵa­nymdy aıttym. Máskeý apparattyń basshy qyzmetkerleriniń jazýshylyqpen shuǵylda­nýyn qup kórmeıdi eken, shekteý qoıatyn sekildi dep qutyldym. El aıtqandaı, Abdrashıtov oılaǵanynyń bárin birinshi basshyǵa oryndata beretin bolsa, bul jumys jóninde de tapsyrma alar edik qoı. Dinmuhamed Ahmetuly ondaıǵa barmaıtyn. Qalyptasqan dástúrdi aıaqqa baspaıtyn. Ol naǵyz tártiptiń, rettilikti qatań saqtaýdyń adamy edi. Respýblıkada uzaq jyldar eńbek etip, Qonaevtyń jaqyn serikteriniń biri bolǵan qaıratker azamat H.Abdrashıtovty eske al­ǵan­da, osy sekildi biraz eleýli azamattardyń esimi umyt bolyp bara jatqany qyn­jyltady. Artynda izdeýi joq keıbir adamdardyń umyt bolyp, onyń ornyna balasy ne nemeresi bılikte ne bızneste júrgenderdiń aýyl-aýdan deńgeıinde qyzmet istegen áke-atalary jóninde estelik kitaptar jazylyp, kıno túsirilip, madaqtalyp jatqanyn estımiz. Olar týraly, aýdan, oblys kóleminde sharalar júrgizile bersin, oǵan esh qarsylyq joq, al respýblıka kóleminde dýyldatýdyń qajeti qansha? Qolynan kelgen qonyshynan basady, degenniń naǵyz ózi emes pe? Mundaı asyra silteý ásirese bılikte júrgenderdiń atyna laıyq emes. Kishipeıildilikti umytpaý kerek. Ár nárseniń óz deńgeıi, óz ólshemi, óz orny bar ǵoı. Bárin aqylmen, qoǵamdyq pikirmen sanasyp júzege asyrǵan abzal. Ábdesh QALMYRZAEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.