Senat saılaýy jáne álemdik elektoraldyq tájirıbe

2011 jylǵy 14 maýsymda Prezıdent, Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtý­sııa­synyń 44-baby 2-tarmaǵyna, saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 69-baby 1-tarmaǵynyń 1-tarmaqshasyna súıene otyryp, Parlament Senaty depýtattarynyń kezekti saılaýyn 2011 jylǵy 19 tamyzǵa taǵaıyndaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.   Jarlyqtyń 2-tarmaǵyna sáıkes, Úkimetke, Astana men Almaty qalalarynyń, oblystardyń ákim­de­rine «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamenti Senaty depýtattarynyń saılaýyn uıymdyq, mate­rıaldyq-tehnıkalyq jáne qarjylyq qam­ta­ma­syz etý jóninde sharalar qabyldaý» tapsyrylǵan. Ortalyq saılaý komıssııasy óziniń 15 maýsymdaǵy otyrysynda Parlament Senaty depýtattarynyń 2011 jylǵy 19 tamyzǵa taǵaıyndalǵan saılaýyn ázirleý men ótkizý boıynsha negizgi is-sharalardyń kúntizbelik josparyn qarap, bekitti.  Kúntizbelik jospar osy jyldyń 16 maýsymy kúni buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanyp, saı­laýdyń ótkizilýin qamtamasyz etý úshin oblystyq, Astana jáne Almaty qa­lalyq saılaý komıssııalaryna jol­dandy. Parlament Senaty depýtattarynyń saılaýyna tańdaýshylar – máslıhattar depýtattary bolyp tabylatyn respýblıka azamattary qatysady. Konstıtýsııanyń 50-baby 2-tarma­ǵyna sáıkes, «Senat Konstıtýsııalyq zańda belgilengen tártippen ár ob­lystan, respýblıkalyq mańyzy bar qa­ladan jáne Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń astanasynan eki adamnan ókildik etetin depýtattardan quralady. Senatta qoǵamnyń ulttyq-mádenı jáne ózge de eleýli múddeleriniń bildirilýin qam­tamasyz etý qajettiligi eskerile oty­ryp, Senattyń on bes depýtatyn respýblıka Prezıdenti taǵaıyndaıdy». Senat depýtattarynyń ókilettik merzimi – alty jyl. «Senat depýtat­tary­nyń  jartysy árbir úsh jyl saı­yn qaıta saılanyp otyrady», delingen Konstıtýsııanyń 50-babynyń 2-tar­maǵynda. Senat depýtattarynyń jar­ty­sy sońǵy ret 2008 jylǵy 4 qazanda saılanǵan bolatyn. 2011 jylǵy 19 tamyzda tańdaýshy­lar el óńirleriniń árqaısynan bir-bir depýtat, ıaǵnı barlyǵy 16 senator saılaýy tıis. Saılaý tek balama negizde ótýi kerek (bir mandatqa keminde eki úmitker bolýy mindet). Halyqaralyq quqyqtyq aktilerde parlamentterdiń qurylymy týraly qanadaı da bir usynymdar joq. Shet mem­leketterdiń zań shyǵarýshylyq qyzmet atqaratyn ókildi bılik organ­darynyń quramy, ádette, qurylym nysanyna baılanysty bolyp keledi. Sondaı-aq, zań shyǵarýshy organdar­dyń ataýlarynda, sandyq quramyn anyq­taýda, azamattardyń saılaý quqyq­tarynda da biryńǵaı standarttar joq. Shet memleketterdegi parlamenttik júı­e­­ler parlamentti qalyptastyrý tásil­deri týraly birtalaı maǵlumat beredi. Qos palataly júıe (bıkameralızm) – zań shyǵarýshy bılikti uıymdastyrý ádisi. Bul ádis boıynsha zań shyǵarýshy jıylys (parlament) eki kollegıaldyq organnan – palatalardan (ádette – joǵary jáne tómengi, sırek jaǵdaıda – teń quqyly) qurylady. Qos palataly parlamentter álemniń 195 derbes memleketiniń 78-inde bar. Olardyń halqy 3 mlrd. 570 mln. adam, ıaǵnı  dúnıe júzi halqynyń 55,3%-yn qu­raıdy. Qos palataly parlament júı­esi bar memleketter jalpy kólemi 91 mln. 016,9 myń sharshy  shaqyrym jerdi ıelenedi, bul – Antarktıdany qos­paǵanda, Jer qurlyǵynyń 67,5%-y. Kó­rip otyrǵanymyzdaı, adamzattyń ba­sym kópshiligi, memleket qurylysynyń nysanyna (ýnıtarlyq nemese federatıvtik) qaramastan, parlament quryly­mynda qospalatalyqqa artyqshylyq be­redi. Bul zańdy da, óıtkeni qos pala­taly parlament zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik tarmaqtarynyń ara­syn­daǵy turaqty tepe-teńdikti qamta­ma­syz etedi, zań shyǵarýshy organnyń óz ishinde de bir palatanyń bıligi ekinshi palatamen belgili bir deńgeıde tejelip otyrady. Aıta ketý kerek, parlamenttiń naq osy qurylymy neǵurlym sapaly zań­na­malyq ónimniń shyǵýyn qamtamasyz etedi: joǵary palata tómengi palatanyń sheshimderin muqııat tekserýden ótki­ze­di, sondaı-aq olar talqylaý, pikir almasý jáne dáleldeý nátıjesinde  ózara kelisilgen sheshimge kelý úshin kelisý komıssııalaryn qura alady. Onyń syr­tynda, parlamenttiń ekinshi, kóbinese joǵary palatasy, búkil eldiń múddesin bildirip qana qoımaı, óńirlerdiń, eldiń avtonomdyq qurylymdarynyń  múd­de­sin de qorǵaıdy. Bul da mańyzdy. 78 eldiń quramynda 59 ýnıtarlyq (birtutas) memleket jáne 19 federatıvtik memleket bar. Federatıvtik qury­ly­my bar memleketterde, ádette, par­la­menttiń ekinshi palatasy, biz atap ót­kendeı, el óńirleriniń múddesin bildiredi. 59 ýnıtarlyq memleketter qata­rynda Ulybrıtanııa, Irlandııa, Ispanııa, Italııa, Nıderlandtar, Polsha, Rýmynııa, Slovenııa, Fransııa, Chehııa, Fı­lıppın, Ońtústik Koreıa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Japonııa jáne taǵy basqa  memleketter bar. Birtutas memleket bolyp tabylatyn Qazaqstan Respýblıkasy da osy memleketter tobynda. 21 elde parlamenttiń joǵary pala­tasy tóte saılaý negizinde saılanady. 11 el ózderiniń zań shyǵarýshy organ­darynyń joǵary palatasyn janama saılaý negizinde qalyptastyrady. Bir tań­qalarlyǵy, 18 elde parlament­ter­diń joǵary palatasy tek taǵaıyndaý ar­qyly ǵana qurylady. Parlament­terdiń ekinshi palatasyn qalyptas­ty­rýdyń aralas nysany (saılaý arqyly jáne taǵaıyndaý arqyly) 28 elde qol­danylady. Qazaqstan Respýblıkasy óz Parlamentiniń joǵary palatasyn qa­lyptastyrý joly boıynsha osy 28 elden turatyn topqa kiredi. Bul topta, sondaı-aq, Belgııa, Italııa, Ispanııa, Aljır, Indııa, Malaızııa, Tájikstan, О́zbekstan, Irlandııa jáne basqa da birqatar memleketter bar. Demokratııalyq elektoraldyq qaǵı­da­larǵa sáıkes bizdiń elimizde   joǵary palata depýtattaryn – senatorlardy (32 depýtat) jergilikti ókildi organ­dardyń, ıaǵnı máslıhattardyń saılaýy arqyly qalyptastyrady. Senattyń tek shamaly bóligin ǵana (15 adam)  Prezıdent taǵaıyndaıdy. Osylaısha genderlik tepe-teńdik rettelip otyrady, qo­ǵam­nyń ulttyq-mádenı jáne ózge de eleýli múddeleriniń bildirilýi qamtama­syz etiledi, Senattyń quramyna táji­rıbeli saıasatkerler men qajetti sala mamandaryn engizý júrgiziledi. Saılaýdy tikeleı el azamattary emes, máslıhattar depýtattary júzege asyratyn bolǵandyqtan, bul saılaý janama saılaý dep atalady. Senat de­pýtattaryn saılaýǵa el halqynyń ózi tikeleı nege qatyspaıdy degen oryndy saýal týady. Bul jerde Qazaqstan Parlamentiniń joǵary palatasy respýblıka óńirleriniń múddesin bildiretinin, al óńirler, óz kezeginde, aýdandyq, qalalyq, 14 oblystyq máslıhattarda jáne Astana men Almaty qalalary más­lıhattarynda ókildik etetinin eskerý kerek. Parlamenttiń joǵary palata­syn bulaı qalyptastyrý, jalpy alǵan­da, álemdik úderister men tájirıbege sáıkes keledi. Sonymen qatar, respýblıka azamat­tarynyń Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtattaryn janama saılaýǵa belgili bir qatysy baryn da aıta ketken jón. Senatorlardy azamattar tóte daýys berý arqyly saıla­ǵan máslıhattar depýtattary saılaı­dy, olaı bolsa, Qazaqstan Respýblı­kasynyń barlyq halqynyń Parlament Senaty depýtattarynyń saılaýyna janama túrde qatysýy qamtamasyz etiledi deýge ábden bolady. Onyń ústine, Qazaqstan Respýb­lı­ka­syndaǵy saılaý týraly Konstıtý­sııa­lyq zańnyń 71-babyna sáıkes, eli­mizdiń azamattary óz kandıdatýrasyn ózin ózi usyný tártibimen usyna oty­ryp,  bul saılaýǵa tikeleı qatysa ala­dy. Osy oraıda 2008 jyly 4 qazanda ótken Senat depýtattary saılaýynda  usynylǵan barlyq 88 depýtattyqqa kandıdattyń 72-si (82 paıyzǵa jýyǵy) ózin-ózi usynǵandar bolǵanyn aıta ketsek te jetkilikti. Bul – respýblıka azamattarynyń demokratııalyq erik bildirýiniń naqtyly kórinisi. Joǵaryda atalyp ótkendeı, Senat depýtattaryn saılaý balama negizde júredi. Bul – respýblıka boıynsha bir orynǵa ekiden kem kandıdat usynylǵan birde-bir óńirdiń bolýy múmkin emes degen sóz. Búgingi kúni bizdiń elimizde ártúrli deńgeıdegi 213 máslıhat (oblystyq, (respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń jáne astananyń), qalalyq, aýdandyq máslıhattar) jumys isteıdi, olardyń quramyna 3 myń 335 depýtat saı­lanǵan. Aıta keteıin, birqatar elderdiń zań­darynda parlamenttiń ekinshi palata­syna balama negizde saılaý týraly norma joq. Qazaqstannyń balama saılaý qaǵıdatyn ustanýy onyń saılaý úde­risteri máselelerinde demokratııalyq qundylyqtarǵa beıildiligin kórsetedi. Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań­nyń 76-babynda tıisti uıymdas­tyrý­shylyq-quqyqtyq tetik kózdelgen: «Tir­keý merzimi aıaqtalǵannan keıin kandıdattardyń shyǵyp qalýy nátıje­sinde Senat depýtattyǵyna ekiden kem kandıdat qalǵan jaǵdaıda, Ortalyq  saılaý komıssııasy tıisti oblystyq (respýblıkalyq mańyzy bar qala jáne astana), qalalyq saılaý komıssııa­lary­nyń usynýy boıynsha, óz qaýlysymen saılaýdyń merzimin uzartady, biraq ol eki aıdan aspaýǵa tıis». Munan ári osy bapta «bul jaǵdaıda Senat depýtat­tyǵyna kandıdattar usyný saılaý týraly zańda belgilengen erejelerge sáıkes júzege asyrylady» delingen. Eger depýtattardy taǵaıyndaýdy demokratııalyq janama saılaýmen sa­lys­tyratyn bolsaq,  joǵary palata quramyn qalyptastyrýdyń bul tásili  konservatıvtik ádis dep atalady.  Bir­qatar damyǵan demokratııalyq memleketterde bul – parlamenttiń ekinshi palatasyn jasaqtaýdyń aıtarlyqtaı turaqtanyp qalǵan nysany. Mysaly, Ulybrıtanııada mınıstrler kabı­neti­niń usynymy boıynsha Patshaıym ómir boıǵy perlerdi – Lordtar palatasynyń múshelerin saılaıdy. Búgin mundaı mártebege ıeler sany 676, buryn eki ese kóp bolǵan. Lordtar ókilettiginiń merzimi shektelmeıdi. Kanadada Senat­tyń barlyq 105 múshesin premer-mı­nıstrdiń usynymy boıynsha general-gýbernator  turaqty merzimge saılaıdy jáne olar tek jasy 75-ke kelgenshe ǵana Senat otyrystaryna qatysady.  Nemis jerleri úkimeti múshelerinen qalyptas­ty­rylatyn Germanııa Federatıvtik Res­pýblıkasy Býndestagynda ókilettiktiń belgilengen merzimi joq. Jerlerdiń úkimeti olardy taǵaıyndaıdy jáne ózderi qaıta shaqyryp alady. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń 47 depýtatynyń 15-in qoǵamnyń ult­tyq-mádenı jáne ózge de eleýli múd­deleriniń bildirilýin qamtamasyz etý maqsatynda respýblıka Prezıdenti taǵaıyndaıdy. Bizdiń elimizde jáne shet elderde par­lamenttiń joǵary palatasy depýta­tynyń mandatyna kandıdattarǵa qan­daı talaptar qoıylady? Eń aldymen bul – azamattyqtyń bolýy. Shet elderdiń  zańnamalaryn taldaý azamattyqtyń bolýy týraly talap parlamentterinde ekinshi palatasy bar barlyq derlik elderde jalpy moıyn­dal­ǵan tájirıbe bolyp tabylatynyn kórsetip otyr. Mundaı talap Avstrııa, Argentına, Avstralııa, Belarýs, Belgııa, Indııa, Irlandııa, Ispanııa, Italııa, Kolýmbııa, Malaızııa, Marokko, Nıderlandtar, Pákstan, Polsha, Rýmynııa, Slovenııa, AQSh, Chılı, Fransııa, Japonııa syndy memleketterdiń konstı­týsııalarynda jazylǵan. Meksıka, Taıland, Týnıs pen Ýrýgvaıda zań shyǵarýshy organnyń joǵary palatasynyń depýtattyǵyna kandıdat­tyń týmysynan sol eldiń azamaty bolýy talap etiledi.  Chehııa  men Egıpette bergen ótinishi negizinde azamattyq alǵan tulǵalardyń kandıdat bolý quqy bar. GFR-da bul talap meılinshe lıberaldy: úmitkerdiń bir jyl Germanııa azamaty bolýy jetkilikti. Senat depýtattyǵyna kandıdatqa qoı­ylatyn basqa bir talap – azamattyń Qa­zaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda sońǵy on jyl turaqty turýy. Depýtattyqqa kandıdattyń memleket aýmaǵynda tu­raq­ty turýy týraly talap Polsha men Týnıste (keminde bes jyl),  Argentınada (alty jyldan kem emes), AQSh-ta (on jyldan kem emes) belgilengen. Bul talap bolashaq senator  halyqtyń muqtaj­dyq­taryn, óńirdiń jáne tutastaı alǵanda óz eliniń qajettilikterin bilýi  tıis degendi meńzeıdi. Osy kózqaras turǵysynan kelgende,  mundaı talapqa saı senator  mem­le­kettiń zań shyǵarý jumysyna halyq múddesin eskere otyryp,  belsendi ári kásibı deńgeıde qatysady dep senim artýǵa bolady. Bizdiń zańnama Senat depýtattyǵyna kandıdattardyń jasyna da qatysty bir­qatar shekteýler qoıady: Konstıtýsııanyń 51-babyna sáıkes, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń depýtattyǵyna kandıdattyń jasy otyzǵa tolǵan bolýy shart. Argentına, Belarýs, Egıpet, Indııa, Kolýmbııa, Malaızııa, Marokko, Pákstan, Polsha, AQSh, Ýrýgvaı, Fransııa men Japonııada senatorlar úshin 30 jas senz belgilengen.  Brazılııa, Rýmynııa, Tájikstan men Fılıppınde jasy keminde 35-ke tolǵan azamat senator bola alady. Senatorlar úshin eń joǵary jas senzi Italııa, Taıland, Týnıs, Chehııa men Chılıde belgilengen: bul memleketterde jasy 40-qa tolmaǵan azamat Senat depýtaty bola almaıdy. Qazaqstan Senaty depýtattyǵyna kandıdattardyń joǵary bilimi jáne keminde bes jyl jumys ótili bolýy tıis.  Barlyq elder mundaı talapty mindetti dep sanamaıdy. Senatorlarǵa bilim deńgeıi boıynsha senz belgilegen memleketter qatarynda Egıpet, Fılıppın men Taıland bar. Mysaly,  Taılandta Senat (Vıtýsaph) depýtattyǵyna kan­dı­dat­tyń bakalavr dárejesi bolýy tıis. Bul durys ta, óıtkeni, zań shyǵarýshy qyzmetpen kásibı daıyndyǵy bar adamdar aınalysýy kerek. Osy taldaýdy qorytyndylaı kele, bizdiń elimizde Parlamenttiń quryly­my, sondaı-aq onyń palatalaryn qa­lyptastyrý tártibi jalpy álemdik tájirıbege sáıkes keledi, depýtattyq korpýstyń joǵary kásibı deńgeıin, qabyldanatyn zańdardyń sapasyn, son­daı-aq óńirlik múddelerdiń eldiń joǵa­ry zań shyǵarýshy organynda tıimdi bildirilýin qamtamasyz etedi degen tujyrym jasaýǵa bolady. Onyń syrtynda, qazaqstandyq zań­namamen kózdelgen Senat depýtattary saılaýynyń mindetti túrde balama júıede ótkizilýi, onyń ashyqtyǵy men aıqyndyǵy, sondaı-aq azamattardyń saı­laýǵa ózin ózi usyný jolymen  usy­nylǵan kandıdat retinde keńinen qaty­sýyna múmkindik berilýi Qazaqstannyń demokratııalyq saılaý júıesin odan ári jetildirýge jáne damytýǵa degen umtylysynyń dáleli bolyp tabylady. Marat SÁRSEMBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi.