Eýropa tórindegi tuǵyrly elmen etene jaqynbyz

Qazaqstannyń Fransııadaǵy elshisi Nurlan DÁNENOVPEN áńgime – Bul jyl elimiz táýelsizdiginiń 20 jyldyq belgisimen ótýde. Osy jyldar boıy siz syrtqy saıasat salasynda jumys istep keldińiz. Otanymyzdyń egemen el retinde júrip ótken jolyn qalaı baǵalar edińiz? – О́tken jyldarda neni iske asyra alǵandarymyzdy túpkilikti túsiný úshin bizdiń keshegimizge zer salyp, barlyǵy neden, qalaı bastalǵanyn eske túsirý kerek. Táýelsizdikti boıǵa sińirý tez de tıimdi, batyl da teńgerimdi sheshimderdi qabyldaýdy talap etken jahandyq geosaıası silkinistermen qatar júrdi. Baı tabı­ǵı baılyqtarǵa ıe bolsa da, qajetti ın­fraqurylymdarsyz, qarjylyq resýrs­tar­syz jáne ınvestısııalarsyz elimiz qıyn áleýmettik-ekonomıkalyq daǵda­rys­ty bastan keshirýge májbúr boldy. Alaıda geosaıası ornalasýy jedel ulttyq qaýipsizdik tujyrymdamasyn, áleý­mettik-ekonomıkalyq damý strate­gııa­­syn, teńgerimdi syrtqy saıası baǵytty ázirleýdi talap etetin, baıtaq aýmaǵy bar, aıaqqa endi turyp kele jatqan memle­ket­tiń bul jalǵyz ǵana problemasy emes edi. Kóptegen sarapshylar bizdiń elimizge «Bal­qan sındromy» dep atalatyn ishki janjaldar men ydyraýdy tańǵan bola­tyn. Aral teńiziniń tartylýy Semeı óńi­ri­niń ekologııasy, taǵy basqa kóptegen prob­lemalar da eńseni eze túsken shaq-tyn. Memlekettiń ómirsheńdigin qamta­ma­syz etý jónindegi kúrdeli operatıvti mindetterdi sheshe otyryp, Prezıdent N.Nazarbaev bolashaqqa bastaǵan ıdeıalary men bastamalaryn sol jyldary usyna bas­tady. Strategııalyq baǵdarlamalar ázir­lendi, alysty kózdegen tarıhı saıası sheshimder qabyldana bastady. Áńgime bul arada Eýrazııa ıdeıasy, «Qazaq­stan-2020» damý strategııasy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń quryltaıy, Semeı synaq alańyn jabý, álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartý jóninde bolyp otyr. Odan keıingi bolǵan oqıǵalar olardyń ulttyq, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý isinde mańyzdy tuǵyr bolǵanyn rastady. Astananyń kóp vektorly syrtqy saıa­saty óziniń tıimdiligin dáleldedi. Eýropa men Azııa arasynda oryn tepken, Qa­zaqstan bári tanyǵan óńirlik jetekshi el mártebesine ıe bola otyryp, Reseı jáne Qytaı sııaqty strategııalyq áriptesteri men Ortalyq Azııadaǵy jaqyn kórshi­lerimen, sol sııaqty Eýroodaqpen, AQSh jáne Jer sharynyń barlyq qur­lyq­taryn­daǵy basqa memlekettermen de ózara tıimdi jáne syndarly áriptestikti damyta bastady. Kóp tarapty dıplomatııa pishini boıynsha da úlken jumystar jolǵa qoıyla bastady. Islam Konferensııasy Uıy­my (IKU) Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesinde (SIMK) tóraǵalyǵyn atqaratyn Qazaq­stannyń EQYU men IKU arasyn­daǵy baılanystyrýshy ról atqaratynyn búgin kópshilik jaqsy nyshan retinde ba­ǵalaıdy. Biraq sımvoldan bólek, barlyq dúnıejúzilik qoǵamdastyq úshin naqty praktıkalyq múddeliliktiń bar ekeni málim. Bizdiń halyqtyń bir ereksheligi, múmkin artyqshylyǵy bolar, oǵan batys­tyń da, shyǵystyń da mentalıteti jat emes, álemniń osy eki bóliginde turatyn halyqtardyń ıgi umtylystary bizge birdeı jaqyn. Astana jasampaz únqatysýdy nyǵaıtýǵa óziniń erekshe úlesin qosa alatynyn búginde bútin dúnıe moıyndap úlgerdi desek, qatelespeıtinimiz anyq. Qazaqstannyń búgin qol jetkizgen ta­bystarynyń bári birden bola qoıǵan joq, árıne. Onyń artynda Prezıdent, Ult kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń orasan zor ıntellektýaldyq, memlekettik qyz­me­ti, halyqaralyq bedeli, halqymyzdyń eren eńbegi, sondaı-aq tózimi men shy­damy turdy. – Sońǵy jyldary BAQ-tarda Fran­sııanyń isker jáne resmı top­tary­men bolǵan kezdesýler, kelissóz­der jáne saparlar týraly áńgimelene­tin materıaldar jıi kezdesedi. Áńgime tutastaı al­ǵan­da ne týraly júrip ja­tyr, kelis­sóz­derdiń nátıjeleri qandaı jáne olardyń bizdiń el úshin máni qanshalyqty? – Shyǵysta aıtady eken: «Artqa árbir kóz salǵan, alǵa eki ese kóz tigýge tıis» dep. Qazaqstannyń alǵashqy eki onjyl­dyǵyna kózdelgen mindetter oryndaldy jáne búgin bizdiń eldiń aldynda Memleket basshysynyń strategııalyq ustyn­dary­nan shyǵatyn jańa maqsattar men mindetter tur. Olarǵa burynǵy jyldar­daǵydaı qol jetkizý úshin bizdiń senimdi sheteldik áriptesterdiń aldyńǵy qatarly tájirıbesin paıdalaný mańyzdy. Ondaı elderdiń qataryna kóp salalarda jetekshi álemdik ustanymdarǵa ıe jáne Eýropa­lyq odaqtyń lokomotıvteri róliniń birin oryndaıtyn Fransııa jatady. Sondaı-aq Qazaqstannyń egemendigin birinshi bolyp tanyǵan elder ishinde Fransııa bar ekendigin eske sala ketkim keledi. Sońǵy úsh jylda ekijaqty ynty­maqtastyq aıtarlyqtaı jandana bastady, Qazaqstan-Fransııa qarym-qatynasy sa­pa­ly jańa deńgeıge, ıaǵnı resmı málim­demelermen shektelip qalmaıtyn, naqty jobalar jáne qadamdarmen rastalatyn naqty strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterildi. Memleket basshysy N.Nazarbaev Fran­sııa Prezıdenti N.Sarkozımen turaqty túrde kezdesip turatyny málim. Olardyń kelissózderiniń taqyryptary san alýan jáne mazmuny tereń. Bizdiń elder jáne memleket bas­shy­lary óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdik pen turaqtylyqqa belgili bir úles qosa otyryp, halyqaralyq arenada da belsendi ózara árekettesip otyrady. Bul EQYU-daǵy qazaqstandyq tóraǵalyq barysynda naqty baıqaldy. Buryn bul taqyrypqa áńgime aıtqan bolatynmyn. Sondyqtan tek bir ǵana qaǵıdattyq kezeńdi atap ót­kim keledi, ıaǵnı EQYU sammıtin ótkizý ıdeıasy alǵash ret N.Sarkozıdiń 2009 jyly qazanda Astanaǵa jasaǵan memlekettik saparynyń qorytyndysy boıyn­sha Qazaqstan men Fransııa prezı­dent­te­riniń Birlesken málimdemesinde kórinis tapqan bolatyn. Shyn mánisinde Parıj osy Uıymdaǵy elimizdiń tóraǵalyǵy bastalardan buryn birinshi bolyp EQYU sammıtin ótkizý jónindegi N.Nazar­baevtyń ıdeıasyn resmı qoldady. Ekijaqty kelissózderdiń budan da bas­qa kókeıkesti baǵyttary bar. 2010 jyly qazanda Parıjde bolǵan joǵary deń­geı­degi kezdesý kezinde eki el prezıdentteri álemdik qarjy júıesin reformalaý, valıýtalyq kýrs terbelisin boldyrmaý tetigin ázirleý jáne azyq-túlik pen mıne­ral­dyq shıkizat rynogyndaǵy baǵany retteý boıynsha pikirlerimen almasty. Osy jahandyq máselelerge qatysty ádis-aıla jaǵynan jaqyndyq bilinip, keıbir jerlerde tipten óte uqsastyqtardyń bar ekendigi belgili boldy. Prezıdent N.Sarkozı Fransııanyń T20-daǵy tóraǵalyǵy kezeńinde Astananyń ıdeıalary men kózqarasyn esepke alatynyna bizdiń Memleket basshysyn sendirdi. Qazaqstannyń IKU SIMK-niń tóraǵa­sy retinde jýyrda bolatyn qyzmeti sheń­be­rinde pikir alysýlar ózinshe bólek júrýde. Bul arada IKU-daǵy tóraǵalyq arab álemindegi kóterilister jáne sheka­ra­ny kózge ilmeıtin terrorızm men eks­tre­mızm­niń qaýpi saqtalyp otyrǵan kúr­deli kezeńde júzege asyrylatynyn atap ótken jón. Eger bizdiń syrtqy saıasatymyzdyń eý­ropalyq vektory týraly aıtatyn bol­saq, onda Fransııa bizdiń Eýropalyq Odaq­pen (EO) yntymaqtastyq sheńberin­degi senimdi áriptes bolyp tabylady. Sondaı-aq Búkilálemdik saýda uıymyna kirý jáne vızalyq rejimdi jeńildetý tý­raly Qazaqstan men EO arasyndaǵy eki­jaqty hattamaǵa Qazaqstannyń qol qoıýy jónindegi máselede de Astana Parıjdiń nyq qoldaýyna senim artady. – Siz qazaq-fransýz ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy qanshalyqty ta­bys­ty dep esepteısiz jáne onyń ná­tıjelerine qandaı baǵa beresiz? – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq aı­tar­lyqtaı tabysty damýda, ol ekijaqty qatynasymyz úshin óte mańyzdy da maz­mundy sala bolyp tabylady. Máselen, eki el arasyndaǵy elektrovoz qurastyrý jáne portatıvtik radıostansalar óndirisi boıynsha iri jobalardyń, avıasııa jáne ǵarysh salasyndaǵy jobalardyń, qaıta­la­ma qýat kózderi men kún batareıasy paneliniń qazaqstandyq tazalyǵy joǵary kremnııiniń óndirisi jónindegi birlesken jobalardyń bolashaǵy zor. Fransııanyń Kún qýaty ulttyq ınstıtýty sarap­shy­larynyń bergen baǵasy boıynsha, bizdiń fotovolttyq elementterimiz ózderiniń sapalyq sıpattary jaǵynan olardyń álemdik balamalarynan asyp túsedi. Desek te, jan-jaqty toqtalǵymyz kelgen birqatar aspektiler bar. Bir qa­raǵanda ónerkásiptik tehnologııalar trans­feri múl­dem qarapaıym nárse bo­lyp kórinýi ábden múmkin jáne fransýzdar basynan bastap-aq bizben barlyq ónerkásip qupııalaryn bólisýge, ondaǵan jyldar boıǵy baıqaý men qateler syna­ǵy­nan ótken «naý-haýdy» berýge, bizdiń ma­mandarǵa kásiptiń barlyq uńǵyl-shuń­ǵyl­daryn úıretýge daıyn ekendikterin bildirip otyr. Fransýzdyq áriptesterimizdiń pikirinshe, Qazaqstanda ınjenerler men kásibı tehnıkalyq mamandar jetispeýshiligi jer­gilikti mazmundaǵy mindetterdi oryn­daý­dy qıyndatady. Sonda da bolsa, naǵyz bilikti ınjenerler men kásibı jumys­shy­lar múldem joq dep aýyzdy qý shóppen súrtýge de bolmaıdy. Al olardyń ha­lyq­aralyq standart boıynsha sertıfıka­sııa­syna keletin bolsaq, ol basqa másele. Osy­ǵan baılanysty Jambyl oblysyn­da­ǵy Myńaral qystaǵy mańyndaǵy joǵary tehnologııaly jáne energııany saqtaıtyn qurǵaq ádispen sement óndirisi boıynsha birlesken zaýyt salý naqty mysal bola alady. Zaýyttyń ereksheligi sonda, onyń qurylysy týraly kelisim-shart 2008 jyly Memleket basshylary arasynda Strategııalyq áriptestik týraly kelisimge qol qoıýmen bir ýaqytta jasalǵan edi. О́z rynogynda úshinshi oryn alatyn fransýz kompanııasy bul jobaǵa 230 mıllıon eýro ınvestısııa saldy. Qurylys 2010 jyly qyrkúıekte aıaqtalyp, joǵary sa­paly ónimniń alǵashqy partııasy qazaq­standyq tutynýshylarǵa sol jyldyń jeltoqsanynda jetkizile bastaldy. Árıne, sement óndirisi aeroǵarysh, radıoelektronıka nemese atom salasy sııaqty ınjenerlerdi sonshalyqty mu­qııat tereń daıyndaýdy talap etpeıdi. Alaıda fransýz áriptesterimizdiń sement jobasyndaǵy praktıkalyq isteriniń aıtarlyqtaı paıdasy mol. Fransýzdar Qazaqstanda kerekti mamandardyń jetispeýshiligin úlken áńgime-dúkenge aınal­dyr­maı, Almatyda ınjenerlik personal­dy iriktep tabýdy baıyppen júrgizip, Myńaral qystaǵyna tehnıkalyq qyzmet­kerlerdi alyp keldi. Basqarma tóraǵasy etip fransýzdy, bas dırektory etip qazaqty qoıdy. Nátıjesinde zaýyt shtat­tyq kestemen jumys istep, sapaly ónimge degen suranys óndiristik múmkindikten aıtarlyqtaı asyp tústi. Shyn mánisinde bul Qazaqstan-Fran­sııa strategııalyq áriptestiginiń bir kórinisi ǵana. – Memleket basshysynyń sońǵy us­tynyn esepke ala otyryp, siz Fran­sııa­nyń ınnovasııany memlekettik qoldaý salasyndaǵy tájirıbesine qys­qasha toqtala ketseńiz. – Innovasııalyq ekonomıkany qurý isinde halyqaralyq búgingi tájirıbe jáne bizdiń áriptesimizdiń áleýeti kerek bola­ty­ny kúmánsiz. Fransýzdar ınnovasııa­lyq bıznesti qarjylandyrýda úlken nátıjege jetip otyr. Negizgi kómekti memleket shaǵyn jáne orta kásipkerlikke jasaýda. О́ıtkeni, iri kompanııalardyń ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-kons­trýk­torlyq jumystarǵa (NIOKR) bóle­tin qarjylary jetkilikti. Fransııanyń álemdik rynokta aero­ǵa­rysh salasy, atom ónerkásibi, telekom­mý­nıkasııalyq qondyrǵylar, avtokólik jasaý, farmasevtıka men kosmetıkada jetekshi oryn alatyny málim. Úkimet eldiń jahandyq qatań jarys­qa túsýi jaǵdaıyndaǵy ınnovasııalyq damýynyń sheshýshi mánin ábden túsinedi. Sóıtip, 2009 jyly fransýzdar ınnova­sııa­lyq damý jolynda sekiris jasaý qa­jet dep sheshti. 35 mıllıard eýro mól­she­rinde iri memlekettik nesıe bólý isi uı­ymdastyryldy. Joǵary bilim berý men kadrlardy kásibı daıyndaý modernıza­sııa­syna 11 mıllıard eýro, ǵylymı zertteýge – 8, ónerkásip, joǵary tehnolo­gııa­lyq shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa – 6,5 ekologııalyq baǵdarlamaǵa 4,5 mıllıard eýro bólindi. Fransııa úshin ınnovasııanyń qansha­lyq­ty mańyzdy ekendigin jaqsy túsiný úshin bul iri qarjy quıýlar memlekettik bıýdjet tapshylyǵy 149 mıllıard eýro­ny nemese IJО́-niń 7,7 paıyzyn, al memlekettik qaryz 1591 mıllıard eýrony nemese IJО́-niń 82,9 paıyzyn quraǵan daǵ­darysty jáne daǵdarystan sońǵy kezeńde bolyp otyrǵanyn atap ótken jón. Qorytyndylaı kele aıtqanda Qa­zaq­stan úshin damyǵan elderdiń, sonyń ishinde Fransııanyń tájirıbesin zerttep, paıdalaný mańyzdy ekenin taǵy bir qaıtara atap kórsetkim keledi. Sonymen qatar, Fran­sııamen bizdiń strategııalyq áriptes­tigimiz óziniń jemisin berip otyr­ǵan­dyǵyn taǵy da kóldeneń tartsam deımin. – 27-28 maýsym kúnderi Fransııa úkimetiniń basshysy Fransýa Fııon­nyń shaqyrýymen Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Premer-Mınıstri Kárim Másimov Fransııaǵa – Eýropalyq Odaq­taǵy elge óziniń tuńǵysh resmı sa­pa­ryn jasaıdy. Bul sapardyń maqsaty nede? – Bul sapar Qazaqstan-Fransııa árip­testigin nyǵaıtýǵa jasalatyn mańyzdy qadam retinde qarastyrylyp otyr. Jáne de ózara is-qımyl úderisteriniń dáıek­tiligi men úzdiksizdigi sıpatyna basymdyq beriletinin aıǵaqtaıtyn sapar bolmaq. Sapardyń negizgi maqsaty Memleket basshylary qol jetkizgen ýaǵdalastyq­tardyń júzege asyrylý barysyn talqy­laý, asa mańyzdy jobalardy ilgeri jyl­jytýǵa jańa serpin berý jáne aldaǵy kezeńderde joǵary deńgeıde qarastyry­la­tyn jańa bastamalar boıynsha jospar túzý bolyp tabylady. Kelissózder kezinde Qazaqstan bas­shysy alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrýǵa oraı elimizde jetekshi tehnolo­gııa­lardy engizý, ınnovasııalyq óndiris­ter qurý, básekege qabilettilikti arttyrý jáne otandyq kásiporyndardyń ónimdili­gin joǵarylatý máselelerine basa nazar aýdarylatyn bolady. Atap aıtqanda, fran­sýzdyq áriptesterimizdiń munaı ká­sip­oryndary men metallýrgııa salasy úshin kásiporyndyq gaz óndirý, qýat únemdeýshi jáne tabıǵat qorǵaý tehnolo­gııalaryn engizý, ınnovasııalyq kásip­oryn­dardy venchýrlyq qarjylandyrý sııaqty jańa usynystary talqylanatyn bolady. Sonymen qatar, jaqyn bolashaq­ta eki eldiń áýe kompanııalaryna Astana men Parıj arasynda tikeleı áýe qatyna­synyń júzege asyrýlaryna múmkindik beretin ýaǵdalastyqty bekemdeý kózdelip otyr. Qazaqstan-Fransııa yntymaqtastyǵy saıası jáne ekonomıkalyq áriptestikter­men ǵana shektelmeıdi. K.Másimovtiń aldaǵy sapary barysynda 2010 jyly Qa­zaqstanda Fransııa mádenıetiniń maýsy­myn, al 2014 jyly Fransııada Qazaqstan mádenıetiniń maýsymyn ótkizý boıynsha qujatqa qol qoıylady. Osylardyń barlyǵynyń joǵary deńgeıde qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy taǵy bir márte naqtylaı túsetini kúmánsiz. Áńgimelesken Samat MUSA.