«Elim-aı» fılmi

HALQYMYZDYŃ TAR JOL, TAIǴAQ KEShÝMEN JETKEN BAQYTYNYŃ BAIаNY Astanadaǵy «Saryarqa» saýda-oıyn saýyq ortalyǵynyń kınoparkinde Qazaqstan táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Elim-aı» kórkem fılminiń tusaýkeseri ótti. Otandyq kınematografııanyń tyń týyndysynyń qoıýshy rejısseri kópshilik kórermenge «Dala ekspresi», «Qaýyshý» syndy eńbekterimen belgili Amanjol Aıtýarov. Al ssenarııin jazǵandar – «Qazaqstan» respýblıkalyq teleradıokorporasııasy AQ tóraǵasy Janaı Omarov, sondaı-aq rejısser Amanjol Aıtýarov pen Muhammed Mamytbekov, fılmniń ón boıymen áserli óriletin mýzyka avtory –  kompozıtor Janar Sábıt. Janry tarıhı drama bol­ǵany­men, mazmuny jaǵynan me­lodramaǵa uqsaıtyn bul týyn­dyǵa bir jannyń ǵumyry negizinde tutas bir halyqtyń taǵ­dyry ózek bolǵan. Hrono­metra­jy eki serııadan, al tele­vızııa­lyq nusqasy 4 bólimnen tura­tyn fılmniń hronolo­gııa­sy 3 kezeńge jiktelipti. Fılm bir emes, birneshe ult­tyń basyna qasiret bulty bolyp tóngen, qanshama ja­zyq­syz jandardyń shańyraǵyn sha­ı­qaltyp ketken ekinshi dúnıejúzi­lik surapyl soǵystyń qasiretti jyldary kórinisterimen bastalsa, odan keıingi kezekte ótken ǵasyrdyń 1950-1960 jyldar ara­lyǵy beınelengen. Al úshin­shi kezeńde táýelsiz Qazaqstan, onyń búgini men bolashaǵy Qazaq eliniń jańa elordasy – Astanamen birge óriledi. Fılmdegi bas keıipker – osy úsh kezeńniń kýágeri, qazaq qalamgeri – Mádı Eralın. Tıisinshe, mundaǵy akterler de úsh topqa toptastyrylǵan, ıaǵnı, jurt jazýshynyń balalyq sha­ǵy, jastyq dáýreni jáne egde tartyp, qartaıǵan kezeńine de kýá bolady. Bala Mádıdi toǵyz jastaǵy Abylaı Jarylqa­synov, al bozbalalyq kezeńin onyń shynaıy ómirdegi ákesi – Erjan Jarylqasynuly oınasa, qart qalamger rólinde biz Qa­zaq­stan­nyń eńbek sińirgen ártisi Asyl­bolat Ysmaǵulovty kóremiz. «Elim-aı» fılminiń sıýjettik jelisi boıynsha keshegi jas búldirshin, búginde qarııa keıpine engen sol qalamgerdiń kóz aldynan balalyq shaǵynan bas­taǵan ómir joly birtindep tizbektelip óte beredi. Uly Otan soǵysy kezindegi jupyny tirshilik. Soǵystyń bar azaby men aýyrtpalyǵy Mádı men Saǵı esimdi teteles uldar­dy tárbıelep otyrǵan Tastóbe aýylynyń turǵyndary, erli-zaıypty Abylaı men Dámetken Eralınderdiń de otbasyn aına­lyp ótpeıdi. Jalpy, qym-qýyt kezeń men zapyrandy jyldar­dyń qıynshylyǵy kimderge sal­maq salmaǵan?! Bul qıyn­dyqty Kap taýyn mekendegen Kavkaz jurty da basynan ótkeredi. Kav­kazdan kelgen – Musa men onyń ájesi de taǵdyrdyń tálke­gine ushyraǵan jandar. Degenmen, kórer jaryǵy bar eken, keńpeıil qazaq otbasy olardy úılerine kirgizip, qonaqjaı­ly­lyqpen tórin usynady. Barly­ǵy bir shańyraq astynda tatý-tátti ǵumyr keshedi. Musa Mádı men Saǵıdyń eń jaqyn ári adal dosyna aınalady. Olar bir- birine týǵan baýyrdaı bolyp ketedi. Fılmdegi bul kórinister arqyly qazaq halqynyń keńpe­ıil­diligi, jan jomarttyǵy jar­qyraı ashylady. Mádı men Saǵıdyń ákesi Aby­laı áskerı komıssarıatta adal qyzmet etip júrgen azamat. Kol­hoz­dyń toǵanynan soǵysta jara­lanyp, gospıtal kereýetine ta­ńy­lǵan soldattarǵa dep saqtaǵan balyqty urlaǵan uldaryna renjip, «qandaı qıynshylyq ókpe­den qysyp tursa da, ar-namys­ta­ryńdy saqtańdar» dep ólimnen uıat kúshti ekenin olardyń sana­syna quıýǵa tyrysady. Bala­lary­na osyndaı amanat qaldyrǵan ákesi 1943 jyldyń kókteminde soǵysqa attanady. Aýyldan keterinde kishi uly Saǵıǵa «qaıtyp kelemin» dep bergen ýádesin oryn­daı almaı, sol ketkennen oral­maıdy. Mádıdiń otbasyna qara qaǵaz ben bes juldyzdy ordendi Mu­sanyń maıdannan oralǵan áke­si alyp keledi. Osylaısha, kishi leıtanant Abylaı Eralın 1944 jyly jaý qolynan qaza tabady. Áke amanatyn arqalaǵan qos uly onyń aıtqan ósıetin árdaıym esterinde saqtaýǵa tyrysady. Fılmdegi ekinshi bir sýretteletin kezeń – Hrýshev bılik qu­ryp, Ortalyq komıtettiń dáý­reni júrip turǵan ýaqyt. Sol bir kúrdeli kezeńniń aýyr salmaǵyn sezinse de, soǵystan keıingi ju­tań aýyldardan Almatyǵa aǵyl­ǵan jastardyń psıhologııasy da múlde ózgeshe bolady. Olar bala­lyq shaqtyń qyzyǵynan erte ajy­rasa da, basym bóligi oqýǵa aıryqsha qumartyp ósedi. Sondaı armanshyl jastardyń qatarynda Mádı men Saǵı da bar edi. Olar da bilim bıigine umtylyp, ózderin joǵary belesten kórgisi keledi. Mádı jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsedi. О́ziniń aýyldas qur­bysy Ásııaǵa úılenedi. Sol jyl­dardyń jupyny tirshiligi sııaq­ty otaý qurǵandardyń toı­lary da qarapaıym ótedi. Alaıda, tur­mys­tyń jutańdyǵy Mádıdiń qyz­met satysymen joǵarylaýyna kedergi keltirmeıdi. Jýrfakty bitirgen soń QazTAG-taǵy redaktor­lyq jumysqa joldama alady. Keıin Almaty telestýdııasyna sha­qyrylyp, buǵan deıin jataǵan úıden jaldap kelgen bir bólmesin páterge aýystyrady. Al Saǵı aýyl­ sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa túskenimen, 1-shi semestrden óte almaı, alǵashynda aǵa­sy­nyń jaldaǵan páterinde birge turady. Jastaıynan birbetkeı, ne nárseni de týrasynan aıtatyn ol eshbir jerde tabandap jumys atqara almaıdy. Mádı televıdenıede qyzmet etip júrgen kezinde ózin Qazaqstannyń jańa tarıhyn jasaýshylardyń biri retinde sezinedi. Bir joly asharshylyq jyl­dary jaıly ashyna jazǵan haba­ry artynan ózine soqqy bolyp tıedi. Isi Ortalyq partııa komı­teti­niń qaraýyna jiberiledi. «Eger de osy oıyńdy ózgert­pe­seń, partııa qatarynan shyǵarylasyń», degen qatań eskertýden keıin otba­syn, kishkentaı qyzynyń bolasha­ǵyn oılap, óziniń bastapqy pikirinen bas tartady. Al Saǵı aǵasy­nyń bul is-áreketine renjip, áke­siniń bir kezdegi «ar-ojdandaryń men namystaryńdy saqtańdar» degen ósıetine adal bolmaǵanyn aıtyp nazalanady. Keıin Mádı qarttyń «men partııa qatarynda qaldym, esesine baýyrymdy jo­ǵalt­tym» dep ótkendi eske alýy  júrek túkpirinde buǵyp jatqan ókinishtiń bir ushqyny bolsa kerek. Ol ekeýiniń joly shynymen de ekige aıyrylady. Saǵı aǵasy ekeýiniń arasyndaǵy áńgimeden keıin Selınogradqa, týǵan aýyly Tastóbege qaıtyp oralady da, biraz jyl ótkennen keıin júrek talmasynan qaıtys bolady. Al Mádı televıdenıedegi jumysy­nan óz erkimen ketedi. Respýb­lı­kalyq baspalarda qyzmet etedi. Birneshe kitap shyǵarady. Jazý­shy­lar odaǵyna qabyldanady. Bir qaraǵanda, barlyǵy durys, bar­lyǵy qalypty kórinýi múmkin. Biraq, kúrdeli kezeńniń qıly qat­parlary men ıirimderi, qos azamattyń jolyn ekige bólgen taǵ­dyr talaıy onyń júreginiń bir túkpirinde jasyrynyp jatady. Fılmniń kózdegen maqsaty – tarıhta bolǵan oqıǵalardy sol qalpynda ózgerissiz kóshirip shy­ǵý emes. Ol sol kezeńderdiń boıaýyn kóz aldyńa ákelip, sol bir zaman­dardaǵy adamdardyń beınesi men psıhologııasyn kórkem oı­men jetkizý ekenin atap ótken jón. «Elim-aıdyń» ekinshi bólimi kórermendi Jaratqan syıǵa tart­qan ólsheýli ómirdiń mánin túsiný­ge, adal da taǵylymdy ǵu­myr keshýge shaqyrady. Jer ortasynan aýǵan shaǵynda jan jarynan aıy­rylyp, jalǵyz qalǵan qarııa­nyń óziniń urpaǵyn izdep, Astanaǵa jol tartýy osy bólimde baıan­da­lady. Mádı qart sonda kimdi, qandaı urpaǵyn izdep keldi deısiz ǵoı? Ol – Saǵı inisiniń balasy Abylaıdy izdeıdi. Oqıǵa jelisine oralsaq, Mádıdiń áıeline kelgen beıtanys kelinshek bir sýretti kórsetip «Mynaý Saǵıdyń uly» degendi aıtady. Jastyqtyń áserinen be, bálkim óziniń Mádıge ul perzent syılaı almaǵanynan ba, áıteýir Ásııa sol beıtanys kelinshekke azyn-aýlaq tıyn-teben ustatyp, úıine kirgizbeı jiberedi jáne bul qupııany jan balasyna ashpaıdy. Alaıda, dúnıeden óter aldynda óziniń ishindegi talaı jyldan bergi ókinishke toly muń-sherin tarqatyp, erine bar syryn aqtara kele Astanaǵa baryp, sol uldy taýyp ákelýdi, sóıtip urpa­ǵyn jalǵastyrýdy amanattaıdy. Fılmniń basynda oqıǵa jelisi jıyrmasynshy ǵasyrdyń kúr­deli de tartysty kezeńderine baı­lanysty shıelenisti bolyp kelgenimen, ekinshi bólimniń oqıǵalary bir-birimen júıeli astasyp, kórermen kóńilin jaýlap alady. Mádı qart Astana ákimdiginde qyzmet etip júrgen inisiniń uly, esimi óziniń ákesiniń qurmetine qoıylǵan Abylaıdy izdep taba­dy. Abylaı da ákesi Saǵı sııaqty týrashyl, birbetkeı bolǵanymen, júregine jyldar boıy uıa salǵan jan jarasyn jazý úshin ótkendi umytýǵa tyrysady. Sóıtip, bir kezde baýyrlardy eki soqpaqqa sal­ǵan ómir joly osylaısha qaı­ta tabysady. Fılmdegi keıipkerlerdiń sany aıtarlyqtaı kóp emes. Saǵıdyń bala jáne jigit kezderin somdaǵan Nurahmet Serikbaev pen Ashat Kúshinshirekov, Ásııanyń jas kezi men egde shaǵyndaǵy rólderin oınaǵan Janar Quldarova men Shámshágúl Meńdııarova, jigit Aby­laı­dyń jáne onyń qalyń­dy­ǵy Gúlimniń rólderindegi Sanjar Mádıev pen Ásem Jaketaeva, bala Musany somdaǵan Mámed Aslanov – olardyń qaı-qaısysy ózderine artylǵan jaýapkershilik údesinen shyǵýǵa tyrysqany baı­qalady. Bul jerde mynany basa aıt­qan jón: «Elim-aı» – halyqtyń sherli taǵdyry men ult shejiresi ózek bolǵan tarıhı taǵy­lym­dy dúnıe bolǵanymen, onyń negizgi ıdeıasy – qazaq eliniń endigi bolashaǵyn táýelsiz Qazaq­stan­nyń jańa elordasy – Astanamen astasyp jatqanyn kórsetý. Almaty jaıyndaǵy osydan jarty ǵasyrdaı buryn shyqqan áýenderdiń ózi áli kúnge qulaq quryshyn qandyryp, júrek túk­pirindegi eń bir sáýleli sezimderdi sýyrtpaqtap turatyny­nyń syry nede desek, ol ánder­diń bárine derlik, sol qalamen baılanysty asa aıaýly sátter ózek bolǵanyn kóremiz. «Alma­ty­nyń gúl baǵyn aralaımyz uzaq», «Almatynyń bozǵylt tu­man keshinde» degen án joldary eske tússe boldy, Alataýdyń baý­raıyndaǵy arman qalaǵa ań­sa­ryńyz aýady da turady. Al Astana jaıynda ánder jazyp júr­gen kompozıtorlarymyz, sol ánderge mátin jazyp júrgen aqyn­darymyz kóbine kóp qala­nyń ózin madaqtaýǵa, aldymen elordanyń sulýlyǵyn aıtýǵa qumartatyn sııaqty. Endeshe, olar­dyń qandaı taqyryp bolsyn bárinen buryn adamdar taǵdyry arqyly ashylatynyn umytpaǵa­ny jón. Iá, ádette taǵdyrlar toǵysynan týyndaıtyn sezimder ǵana este qalady. Sol sezimder arqyly oqıǵa ótetin orta­nyń da qadyr-qasıeti arta túse­di desek,  «Elim-aı» fılmi bizge osy turǵydan qymbat. Fılm­­de Mádı aqsaqaldyń qalaǵa avto­kólikpen kire bergen bette: «Astana adam tanymastaı ózger­gen eken» deıtin  bir aýyz sózi bolmasa Astana týraly esh áńgi­me aıtylmaıdy. Áıtse de siz len­tanyń ón boıynan elorda­myz jaıynda, Arqa tósindegi altyn alqadaı osynaý ǵajaıyp qala­ny aınalasy onshaqty jyl­dyń aıasynda turǵyzǵan tulǵa týraly oılaýmen otyrasyz. Fılm av­tor­larynyń kórkemdik tabysy­nyń eń úlkeni osy deýge bol­ǵandaı. «Elim-aı» fılmi qazaqtyń búkil tarıhy, halqymyzdyń tar jol, taıǵaq keshýli taǵdyry bizdi osyndaı elordaǵa zańdy túrde alyp kelgenin kórsetedi. Bizdiń osyndaı Astanaǵa ábden laıyqty halyq ekenimizdi tanytady Fılmniń aty da óte sátti qoıylǵan. «Qarataýdyń basynan kósh keledi, kóshken saıyn bir taılaq bos keledi» dep basta­latyn «Elim-aı» basymyzdan baqyt qusy ushqan keshegi ker kezeńniń jyry bolsa, búgingi «Elim-aı» bodan kúnnen bostan kúnge jetip, kók aspanyna kók týyn tigip, eldigin eńselentken halyqtyń, sol sózdi kóterińki rýhpen, eline súısingen, memleketi úshin maqtanǵan qazaqtyń júregindegi mereı jyry sekildi estiledi. Láıla EDILQYZY. Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.