«Ýly Stalın»

BIR TÚIIR QORǴASYN HIKAIаSY Batyr da bir oqtyq deıdi... Tarynyń túıirindeı ǵana qorǵasyn tirshilik ıesiniń ómirin toqtata ala­dy. Árıne, bul urys jaǵda­ıyn­daǵy oqıǵa. Beıbit ómirde ıneniń jasýyndaı qorǵasynnyń oqqa aı­nal­maǵan bir túıiri de beıkúná jann­yń taǵdyryn qyl ushyna baılaı alady eken! Men muny toq­san­nyń tórine jaqyndaǵan qart jýrnalıst Hanymbúbi Aqjolova apam­nyń óz aýzynan estidim. Aıaýly áziz jannyń alpys jyldan soń aq­ta­ryp jaıyp salǵan jan syrynan ja­nym túrshikti, jaǵamdy ustadym! О́tken ǵasyrdyń 70 jyldary... Aýdandyq gazette júrgenimizde bizden ıt kóılekti buryndaý tozdyr­ǵan Jumataı men Bazarbek, Muha­met­jan esimdi áriptes aǵalarymyz ol kisini «arystan apa» dep atar edi. Árıne, kózinshe aıtpaıdy, aıtý úshin de jan kerek shyǵar... Al biz, 20 jastyń ar-jaq ber jaǵyndaǵy redaksııanyń «bozókpeleri», nege eke­nin qaıdam, láji bolsa ol kisi­niń atyn atamaýǵa tyrysyp baǵa­tyn­byz. Aptalyq lezdeme ústinde álgi batyr aǵalary­myz­dyń ózi «arystan» týraly umytyp, abaılap sóılep «apalap» qalatyn. Jal­ǵyz redaktorymyz ǵana áńgime­sin «Haneke» dep bastar edi. Biletinimiz – apamyz qazaqtyń tuńǵysh ashylǵan qyzyl jýrnalıstıka ıns­tı­týtynyń qarlyǵash-túlegi. Jurt­tyń báriniń mysyn basyp, qaıbiri­niń qutyn qashyryp jiberetin basty qasıet sol «qyzyl jýrnalıs­tı­ka­nyń» qudiretinde emes pe eken degen balań oı keıde qylań berip qalatyn. Qalaı desek te, kónekóz hám jádiger apamyzdyń ózine ǵana laıyq susty minezi, salmaqty bolmysy bar edi. «Par­tııa soldaty» degen ıdeolo­gııa­lyq uǵymnyń túp-tórkinine de sol jyldary «arystan apamyzdyń» qı­myl-qareketinen qanyqqan­daı­myz. Apamyzdyń shynysy da, múıizi de qalyń kózildirigin qolyna alyp, túıýli qabaǵymen kózińe tiktep qa­rap, hal-jaǵdaıyńdy suraǵanynyń ózine synaq ústindegi soldattaı sas­qalaqtaıtynbyz. Erteńgisin «Gazet nege keshikti?» degen suraýynyń qor­ǵasyndaı salmaǵy týraly táptishtep aıtýdyń ózi bir ǵanıbet. Onysy gazet nege ýaqtysynda jaryqqa shyq­pady degeni, ol kisi gazettiń redak­tory bolmasa da, redaksııadaǵy partııa uıymynyń hatshysy. Eńbek tár­tibin qadaǵalaý tikeleı mindeti. О́tirik aıtýǵa qaqyń joq, jaýapty hatshy bolǵan soń, bárin de bastan- aıaq baıandap shyǵýǵa májbúrsiń. Onyń ústine, ózi qadap aıtqandaı, partııa qataryna ótýge úmitkerdiń biri emespin be?! Aıtpaqshy, meniń par­tııa qataryna ótý úshin aýpart­komǵa barǵanymnyń ózi bir jyr. Áli esimde, apam meni bıýroǵa ertip ákeldi. Daıyndyǵym tastaı. Kommýnıstik partııanyń jarǵy­sy­nan bastap, osyny surap qalar degen jaıttyń bárin jattap alǵan­myn. Bıýroǵa birinshi kirgen orys jigitiniń kirýinen shyǵýy tez bol­dy. Endigi kezek meniki. Ishke kirsek, tórde áıgili akter Jantórın­nen aýmaǵan bir pende otyr. Úlken bólmeniń bir qabyrǵasyna qaz-qatar qoıylǵan qyzyl oryn­dyq­tarǵa bir qaýym el qazdaı tizilip jaıǵasypty. Birinshi hatshynyń aldyndaǵy uzynsha ústelde de enteleı, úımeleı otyrǵan adam. Birinshi hatshy qol astyndaǵy qaǵaz­ǵa shuqshıyp miz baǵar emes. My­nadaı ortada, árıne, torǵa túsken torǵaıdaı kúı keshtim. Birinshi hatshy men paqyrǵa kóz de salǵan joq. Aqjolova apam or­nynan turdy. Birden baıqaǵanym, ózimizge, kózimizge tanys mańǵaz apam maǵan áldeneden ımenip tur­ǵandaı kórindi. Buryn-sońdy biz estimegen báseń daýyspen aty-jó­nimdi qyzmetimdi, jýrfaktiń úshin­shi kýrsynda syrttaı oqıtynymdy tigisin jatqyzyp oqyp berdi. Daýy­sy qarlyǵyp, qaıta-qaıta jótki­rin­di. Búkil aýdan boıynsha bedeli bes batpan «arystan apamnyń» myna­daı kúı keshkenin alǵash kórýim. Birinshi hatshy endi maǵan moıyn burdy. «Jambyl aýdanynda qansha saýynshy bar?» «Apyraı, mundaı da suraq bolady dep kim oılaǵan?» Ár toqsan saıyn saýynshylardyń kórsetkish qorytyndysynyń tizimin berip júretin aýdandyq gazettiń jaýapty hatshysy emespin be?! «Úsh qatardan borgespen terilgende toqsan jol, korpýspen terilse seksen jol, bas taqyrybyn alyp tastaǵanda...» dep jandalbasalap jatyp, eseptiń jaýabyn dál tabýǵa qalǵanda, «Qansha jylqy­shy bar? Qansha shopan jáne onyń qansha kómekshisi bar?» degen su­raq­tar maǵan qaraı pýlemetten at­qan oqtaı jaýdy. Eseńgirep qal­dym. «Jas eken, kelesi jyly da­ıynd­alyp kelsin! Partııa hatshysy da... daıyndalsyn!» dep nyǵyrlaı aıtylǵan sońǵy sóz de esimde. Túsindińizder me, kelesi jyly! Apam­da ún joq. Qatty qobal­jy­ǵany bilinip tur, kózildirigin bir kıip, bir sheship álek. Osy sát Jumataı Qalyǵulov aǵamnyń «Bul kisi partııadan taıaq jegen adam, Stalınniń zamanynda bir árip úshin atylyp kete jazdaǵan» degen bir áńgimesi eske tústi. Alaıda apamyz alpys jyl ishinde saqtaǵan, adam taǵdyryna aralasqan bir túıir qorǵasynnyń syryna araǵa shırek ǵasyr ýaqyt salyp qanyqtym... Bir kezdegi «Bolshevık joly», «Stalın joly», «Ekpindi eńbek» ataýlaryn ózgertip, «Atameken» ataýymen jaryqqa shyǵyp jatqan qasıetti qara shańyraq – Jambyl aýdandyq gazeti 80 jyldyq týǵan kúnin atap ótýge qulshyna daıyn­dalyp jatqan. Jastyq ómirinen bastap zeınet jasyna deıin osy gazettiń otymen kirip, kúlimen shyqqan qalamy qarymdy jýrnalıst Hanymbúbi Aqjolova apamyz óz gazetimen zamandas ári muńdas. Sodan da ony kólikke otyrǵyzyp, baıaǵy ózimiz birge qyzmet etken aýdandyq gazettiń redaksııasyna alyp kelgenim bar. Tastan qalan­ǵan ǵımarattyń bergi esiginen re­daksııaǵa kirip, ekeýmiz odan ári bas­pahanaǵa bas suqtyq. Bar júıe kompıýterlendirilgen. Shaǵyn seh­taǵy Ultýǵannyń bet qattaıtyn qańyltyrmen tystalǵan qara ús­teli murajaıdyń jádigerindeı, jas­tyǵymnyń aınasyndaı kózime ottaı basyldy. Baspahananyń qa­ńy­rap turǵan bar bólmesin arman­syz aralap júrgen apam da osy jerge kelgende kidirdi. «Balam, beri taman kelshi» dep meni kishkene terezeniń tusyna jaqyn shaqyrdy. Ámııanyn ashyp, ishinen muqııat búktelgen barmaqtaı sary qaǵazdy aldy. Ashty. Ábden ýmajdalǵan sa­ry qaǵazdyń ishinen ıneniń ja­sýyn­daı bir túıir qorǵasyn shyqty. ...1949 jyl. «Stalın joly» gazetiniń kezekti sany shyqqan alakeýim tań «attandaǵan» tótenshe oqıǵamen bastalypty. Gazettiń redaktory Hanymbúbi Aqjolo­va­ny NKVD-niń eki qyzmetkeri úıi­nen dedektetip, baspahanaǵa alyp keledi. Túkke túsinse buıyrmasyn. Áıteýir júregi bir jamandyqty sezgendeı. Baspahanadaǵy gazet basý mashınasynyń janynda aýdan­nyń birinshi hatshysynan bastap, tipti oblystyń múıizi qaraǵaıdaı belsendileri abyr-sabyr júr. О́ńderi órt óshirgendeı. Atynan at úrketin mekemede qyzmet atqara­tyn beıtanys azamattar da bar­shy­lyq. Gazet basýshy jas jigitti aýdandyq mılısııanyń túrmesine qamap tastapty. Kózi sharasynan shyqqan birinshi hatshy qolyndaǵy gazettiń birinshi betin redaktordyń tumsyǵyna taqap «Joldas Aq­jolova, mynaý ne masqara?» degende baryp mán-jaıǵa qanyqty. Gazettiń birinshi betindegi úlken árippen basylǵan «Ýly Stalın jasasyn!» degen jazýǵa kózi tústi. Júregi aýzyna tyǵylyp, basy aı­nalyp, qulap tústi. Esin jısa, áldekimder sý búrkip jatyr eken. Ol zamanda qazaq álipbıindegi qa­zirgi «u» árpiniń rólin tóbesine sy­zyqsha qoıylatyn «ý» árpi oryn­daıtyn. Ábden yńyrshaǵy shyqqan eski baspa máshınesi selkildep, zyryldap bergende sol «ý» árpiniń ústindegi syzyqsha ushyp túsken. Gazet basýshy baıqamaǵan. Uly Stalın birden «ýly» bolyp shyǵa kelgen. Redaktordyń túnniń bir ýaǵynda «Basylýǵa ruqsat» dep qol qoıǵan gazeti tabylyp, ondaǵy «Ulyǵa» kózderi jetken qupııa qyzmettiń agentteri kommýnıst Aqjolovanyń bul áreketti ádeıi jasamaǵanyna az-kem ılanǵandaı syńaı tanytady. Jurt baspa máshınesiniń aınalasyn súzgilep, kezdeısoq ushyp ketken «ý» árpiniń tóbesindegi túıir qorǵasyndy ja­nyn shúberekke túıip izdeıdi... – Apańnyń kóretin kúni alda eken, japa-tarmaǵaı izdep, osy bıtteı qorǵasyndy taýyp aldyq... aman qaldym, sol kúni-aq alyp ketetin edi... nesin aıtasyń, balam-aı! Redaktorlyq qyzmetten bosat­ty, partııalyq qatań sógis jarııalap, gazette kishi qyzmetke qaldyr­dy. Syrtymnan báribir qaýipti «kontra» retinde baqylaý qoıyl­dy. Gazet basýshy jigit salǵyrt­ty­ǵy úshin ıt jekkenge aıdaldy, odan arǵy taǵdyry maǵan beımálim... – degen aıaýly jannyń kúńgirt daýy­sy tarıhı topalańnyń sol kezeń­degi adam taǵdyryn oıynshyqqa aınaldyrǵan azapty jyldarynyń azaly sátterin kóz aldyma elestetti. Adamdar óz qoldarymen jasa­ǵan qatigezdik pen aıaýsyzdyqtyń arbaýynan shyǵa almaǵan degenge senesiz be? Taǵdyrdyń tálkegine saǵy synbaı tótep bergen júrekti azamattyń, ózimiz tálim-tárbıesin kórgen ardaqty ananyń ıyǵynan qushaqtap, qolynan súıdim. Jasty­ǵymyzdyń eń aıaýly shaǵynda – zar zamannyń tosyn taýqymetin kórse de bir aýyz tis jarmaǵan sondaı­lyq sabyrly da salmaqty, salı­qaly azamatpen bir keńsede, birge qyzmet etkenimdi mártebe sanap, qatty tolqydym... Talǵat SÚIINBAI. Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Uzynaǵash aýyly.