Elimizdiń taǵy bir kelisimshilik mıssııasy

Bıyl 2011 jyly Qazaqstan álemdik deńgeıdegi taǵy bir asa jaýapty mıssııasyn atqaryp otyr. Ol – Islam Konferensııasy Uıymyna (IKU) tóraǵalyq etýi. IKU – bul búgingi tańda 57 musylman memleketin biriktirip otyrǵan halyqaralyq uıym. Mundaı bedeldi uıymǵa tóraǵalyq etý tek qurmet qana emes, asa jaýapty is. Sondyqtan halyqaralyq qatynastar damýynyń qazirgideı kúrdeli kezeńinde oǵan tóraǵalyq etý tóraǵa elderden bul mıssııa úshin beıbitsúıgish ishki jáne syrtqy saıasatyn óz elindegi ahýal arqyly kórsetýin, sondaı-aq tolerantty qoǵam men dinı turaqtylyqty qalyptastyrýdy talap etedi. Bul oraıda, Qa­zaq­stannyń aıtarlyqtaı jetistikteri mol jáne Islam Konferensııasy Uı­y­my sııaqty bedeldi ha­lyq­aralyq uıymǵa tór­aǵa­lyq etý sheń­be­rinde shyn máninde kelisimshilik mıssııasyn atqara ala­dy. Osy tur­ǵydan qa­raǵanda, egemen elimizdiń mundaı ma­ńyz­dy halyq­aralyq mıs­sııany atqarýy tolyǵymen zańdy úrdis bolyp sanalady. Álemdegi HHI ǵasyrdyń basyndaǵy qarqyndy áleýmettik ózgerister adamzat qoǵamynyń aldyna áleýmettik prob­lemalardyń sheshimin ári­den oı­lastyrýdy qajet etetin jańa talaptar qoıa bastady. Atalmysh máse­le­ler kóp jaǵdaıda jahandaný jáne ıntegrasııa úrdisterimen shıeleniske tú­sedi. Biz álemniń tek jahandyq eko­no­mıkalyq jáne saıası ǵana emes, adamzat qoǵamynyń rýhanı álemine de qatysty jahandyq daǵdarystarǵa ushyraǵan kezeńinde ómir súrip kelemiz. Osyǵan oraı, álemniń kóptegen elderinde din salasymen baılanysty, dinı uıymdar men dinshilderdiń qyzmetine qatysty, sondaı-aq qazirgi qoǵam damýynyń túr­li qyrlaryna dinı faktorlar áseriniń joǵarylaýyna baılanysty máseleler­diń ózektiligi artyp otyr. Belgili bir jaǵdaıdaǵy áser etýler ekstremıstik jáne destrýktıvtik saıası maqsattardaǵy dinı josparlardy qol­da­ný jekelegen elderde ǵana emes, so­ny­men qatar, tutas aımaqtarda áleý­met­tik turaqsyzdyq týǵyzady. Son­dyq­tan qazirgi memleketterdiń kópshiligi úshin ultaralyq jáne konfessııaaralyq qatynasta beıbitshilik pen kelisimniń saqtalýy basym mindetterdiń biri bolyp otyr. Polıetnostyq jáne polıkonfes­sıo­naldyq qazirgi Qazaqstan úshin de qoǵamda beıbitshilik pen kelisimniń saqtalýy mańyzdy mindettiń biri. Bul tipti elimizdiń saıası doktrınasynda Qazaqstannyń bolashaqta turaqty jáne tolyǵa damýy úshin mańyzdy shart retinde qarastyrylǵan. Buǵan Elbasymyz N.Á.Nazarbaev ta únemi kóńil bólip otyrady. Ony «Daǵdarystan jańarý men damýǵa» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda da erekshe atap kórsetedi: «Barlyq qıyndyqty jeńetin bir ǵana kúsh bar, ol – bizdiń birligimiz... Jańa tarıhymyzdyń eń qıyn sátterinde de birtutas halyq bop osy turaqtylyq pen kelisimniń arqasynda ózimizdi saqtap qaldyq emes pe?.. Men qazirgideı ózimiz ótkerip otyrǵan kúrdeli sátte de halqymnyń jaqsy qasıetterimen kóri­nip, beıbitshilik pen kelisimge um­ty­la­tynyna senemin». Kópultty jáne túrli konfessııalyq el retinde Qazaqstan óziniń búgingi demokratııalyq damý jolynda bir memleket ishindegi túrli ult ókilderi men dinı senimderdiń beıbit ómir súrýiniń tıimdi formasyn jasaýǵa umtylady jáne ony birtindep iske asyrýda. Elimizdegi dinı uıymdar qoǵamdyq ómirde burynǵydan da mańyzdy orynǵa ıe. Sonymen birge, olar erkin damýǵa jáne óziniń qoǵamdyq is-áreketin jandan­dy­rýǵa múmkindik aldy. Degenmen, eldegi túrli dinı birlestikterdiń qoǵamdyq is-áreketi búginde minsiz deı almaımyz. Sondyqtan qoǵamdy odan ári demo­kratııalandyrý úshin búginde resmı qurylymdarǵa óziniń din salasyndaǵy saıasatyn rettep otyrýǵa týra keledi. Onyń ústine qazirgi kezeńde belgili bir dinniń qaıta órleý úderisi kúrdeli ári qarama-qaıshylyqty qubylys retinde qarastyrylýda. Ony jalań prag­matıkalyq kózqaraspen birjaqty qa­ras­tyrýǵa bolmaıdy. Dástúrli dinniń qaıta órleý úrdisinde bul máseleniń obektıvti jaǵyn da baıqaı bilý kerek. Munymen qosa, qoǵamdaǵy dinı ómirdiń órleýi qandaı jaǵdaıda ári qandaı ishki saıası jáne syrtqy saıası faktorlarda ótip, kó­rinis taýyp júrgenin eskerý qa­jet. Eger joǵaryda aı­tyl­ǵan jáıtterdi ıs­lam­dy mysalǵa ala oty­ryp qa­rastyrar bolsaq, respýblıkada ıslamnyń qaıta órleýi musylman álemin­degi kezekti shıelenisken asqynýlar jaǵ­daıynda ótip jatyr. Otarshyldyq quldyq kezeńinde qysym kórgen jáne óziniń táýel­diligin azappen ótkergen mu­syl­man álemi ózin dá­leldeýge jáne álemdik ha­lyqtar men máde­nıet­ter birlestiginde laıyq­ty oryn alýǵa umty­la­dy. Bul keshegi keńestik kezeń musylmandaryna da tán edi. Búginde ıslam álemi óziniń tarıhı damýyndaǵy jańa kezeńine aıaq basýda. Mamandar jaqyn keleshekte musylman elderiniń róli aıtarlyqtaı óse túsetini jóninde naqty derekter men dáıekterge qurylǵan baılamdar jasap otyr. Munda tek álemdegi ıslam áseriniń keńeıýi men ornyǵýy ǵana emes, energetıkalyq resýrstardyń kóp bóliginiń musylman elderine tıesili ekendigin aıtpaǵannyń ózinde, álemdik ekonomıkalyq qatynastarda musylman elderi róliniń artatyndyǵy aıtylǵan. Buǵan qosa, syrtqy dinı áserler tendensııasy bola turyp, elimizdegi ult­aralyq jáne konfessııaaralyq qa­tynasta mańyzdy faktor retinde onyń toleranttylyq sıpatyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jalpy, tózimdilik pen to­leranttylyqty qazaqstandyq qoǵam­nyń áleýmettik qatynas­taryn­daǵy obektıvti tarıhı alǵysharttary bar kóptegen salalarda bolatyn erekshelikter jáne ózine tán qyrlary retinde qarastyrýǵa bolady. Sońǵy jyldary Qazaqstannyń Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shylary arasyndaǵy beıbit suhbattar ótkizý úshin turaqty kezdesý orny bolyp júrgeni kezdeısoqtyq emes. Bizdiń elimizde sońǵy jyldary búginde turaqty sıpat alǵan Álemdik jáne dástúrli dinder sezi jumysy úsh ret uıymdastyryldy. Astanadaǵy osy maqsatqa arnaıy salynǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıy birtindep din­ara­lyq suhbattar damýy boıynsha ıgi bastamalarǵa arnalǵan ózindik shtab-páterge aınalyp keledi. Qazaqstan aýmaǵynda osyndaı álem­dik deńgeıdegi forýmdar ótkizýdiń buryn kórsetilgendeı, sýbektıvti alǵy­sharttarymen qatar (mysaly, mun­daǵy Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń róli) obektıvti alǵysharttary da bar. Oǵan Eýrazııanyń kindiginde ornalasqan ári negizgi álemdik jáne dástúrli dinder ókilderi shoǵyrlanǵan bizdiń eli­mizdiń geosaıası jaǵdaıy kýá. Bizdiń elimizdiń aýmaǵynda eshqashan dinı negizdegi soǵys bolǵan emes. Ári Qa­zaqstandaǵy etnostyq ókilderdiń esh­qaısysynyń tarıhynda dinı qaqty­ǵystar kezdespeıdi. Kóshpendi órke­nıet erekshe­li­giniń ózi ulystardyń tabıǵı dinı toleranttylyǵyn kór­se­tedi. Halqy­myz­dyń rýhanı mádenıeti men keńis­tiginde de eshbir dinı aǵym radıkaldy sıpat almaǵany bes saý­saqtaı belgili. Onyń ústine postkeńestik keńistik­tegi halyqtardyń uzaq ýaqyt boıy bir memleket sheńberinde bolýynyń ózi (aldymen Reseı ımperııasy, keıin KSRO quramynda) olardyń din sala­syn­daǵy ózara tózimdilik pen tolerant­tylyq daǵdysyn qalyptastyrdy. Dinı konfessııalar arasynda mundaı syı­lasymdy qarym-qatynastyń ornaýy, sóz joq, baǵa jetpes rýhanı qundylyq bolyp tabylady. Sonymen qatar, qazaqstandyq qo­ǵamda toleranttylyq qatynas damýy­nyń joǵaryda kórsetilgen tarıhı qyrlary ózdiginen ondaǵy beıbitshilik pen kelisimdi saqtaýǵa tolyq kepil bola almaıtynyn da eskergen jón. Olar búginde respýblıkamyzdyń qa­zirgi ke­zeńdegi beıbitshilik jaqtaýshy ishki jáne syrtqy saıasatyn kór­se­tetin ma­ńyz­dy alǵysharttar bolyp tabylady. Tuıaqbaı RYSBEKOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Oral.