Isataı batyrdyń zıraty qaıda?

Ishki Ordadaǵy kóterilistiń tarıhyn alǵashqy zertteýshiler (A.Rıazanov, M.Vıat­kın, A.Shahmatov) osy shaıqas týra­ly jazǵanmen (Aqbulaq qyrǵyny), qaza bolǵan sarbazdardyń, sonyń ishinde Isataıdyń qaı jerge jerlengeni týra­ly eshqandaı habar bermeıdi. Isataıtanýda qazaq tilindegi al­ǵash­qy derek ǵalym Halel Dosmuha­med­ulynyń estelikteri deýge bolady. Ol kólemi shaǵyn bir-eki maqalasynda («Qa­zaq batyrlary: Isataı, Mahambet», «Taı­manuly Isataıdyń qozǵa­ly­sy tý­ra­synda qysqasha maǵlumat») úsh ret qaı­talap jazyp ketipti: «Isa­taıdyń sú­ıegi Temir ýezindegi Qıyl degen ózenniń boıynda «Sholaq­mol­da» degen molada». Maqalada ekiush­ty, qur ásheıin sóz joq. Iаǵnı, ǵalym­nyń jazǵany – ózi anyq biletin, shyn­dyqqa keletin másele. Isataıdyń sońǵy shaıqasy týraly negizgi qujat polkovnık Gekkeniń «Raport polkovnıka Gekke Orenbýrgskomý voennomý gýbernatorý o srajenıı s pov­stansamı prı reke Akbýlak ı gıbelı Isataıa Taımanova» (13.07.1838) degen esebi. Onda Gekke Orynbordaǵy ulyqqa soǵystyń mán-jaıyn qysqa­sha anyq jetkizipti. Iаǵnı, ol Eshki­qyr­ǵan­nan tún­­deletip 60 shaqy­rym­daı jú­rip, Aq­bulaqtyń bulaq-bas­taýyna jetip qu­la­ǵa­nyn, 12 shilde kúni tańerteń so­ǵys­tyń osy jerde bastalǵanyn táp­tish­teı ja­zypty. «...Otrıad pereshıol r. Akbýlak, poshıol na protıvnıkov, ko­torye na­chalı medlenno otstýpat...» – deıdi ol. Sońyna túsken Aıshýaqov tobyn baıqap, ısataılyqtar olarǵa qarsy shabýyl salǵanda jasyrynǵan kazak-orys áskeriniń qorshaýynda qalady. Jantalasta shegingen sarbazdaryn qor­­ǵashtap, sońǵy shepte atysyp kele jatqan Isataıdy sultan Aıshýaqov­tyń ózi horýnjıı Petrovqa «mynaý Taımanovtyń ózi» dep kórsetip, oq­qa baılap ketetinin oılaǵanda bul jer ári ketkende, ózen arnasynan 10-15 shaqyrymdaı dep shamalaýǵa bola­dy. Ádeıi tapsyrys alǵan qýǵynshy­lar qatarynda on alty kazak-orys, úsh qa­zaq (Kópen Sýbýlın, Sátibaı Igitov, Japar Elekbaı) bar kórinedi. Astyn­daǵy aty jaralanǵan Isataıdy naızalap attan qulatqan úsheý jara­ly ba­tyr­ǵa tıise almaı, kezekti myl­ty­ǵy bar kazak-orysqa bergen kóri­ne­di. Qa­laı bolǵanda da, jendetter Isa­taıdy Aqbulaqtan kóp uzatpaı mert qylǵan. Batyrdyń ólimi týraly sol alǵashqy qujatta: «Za ýpornoe soprotıvlenıe kazakı ego ızrýbılı (ıaǵnı, búkil denesine zaqym kelgen). Ýrıadnık Boga­tyrev sobstvennoıý ego je sableıý razrýbıl emý golový, a odın ız kazakov okonchıl ego stradanııa vystrelom ız rýjıa v grýd» – deıdi. N.Shaıahmetov 1968 jyldan bastap Isataıdyń zıratyn izdeýdi bastaǵan eken. Belgili antropolog úshin qazba jumys­tary nátıjesiz bo­lypty. – Iаǵnı, «osy Isa­taı­dyń zıra­ty» dep kelgen jerler­den Isataıdyń sú­ıegi tabyl­mapty. (Janbolat Aýpbaev, «Antropolog», «Lenınshil jas», 1980 j. 20 qańtar). Endi «Sheıitsaı» áńgimesi qaıdan, qashan shyqty? «Qazaq áde­bıe­tin­de» (1962 j. 14 jeltoqsan) Hattar Dúı­senálıevtiń «Isataıdyń mo­la­sy ta­byldy» degen maqalasy shyq­qan bola­tyn. Onda Aqtóbe oblysy, Qobda aýda­n­y, Qıyl ózeni boıyndaǵy (Qıyl sov­hozy) Sheıitsaıda Isataı batyr­dyń denesi kómilgen jer ta­byl­dy. Jergilikti bir aqsaqal (oǵan 7-8 ja­synda aýyly­nyń bir qarııasy aı­typ­ty) aýdan jýrnalısterine Isa­taı­dyń molasyn kórse­tip­ti dep jazyl­ǵan osy maqalaǵa oraı (18 qarasha 1963 j.) jaýap qatqan Qajym aǵa Ju­malıev: «Ma­terıal asyǵystaý jazyl­ǵan... Av­tor­dyń keltirip otyrǵan derekteri tarıhı shyndyqtan alshaq ja­tyr» degen bolatyn. Sonymen qatar, akademık jazý­shy Isataıdyń zıra­tyn izdes­tirýdiń baǵyt-baǵdaryn da aıtyp óte­di: «Isataı Aqbulaq ózeni­niń Qıylǵa qaraǵan betinde Aq­bu­laq­tan 15 sha­qy­rym jerde óledi,» – depti ol. Bul al­ǵashqy qujattaǵy: kóterilis­shi­lerdi Aq­bulaqtan 15 verst shama­syn­daǵy jerge deıin qýyp, shashyrat­tyq degen sózden alshaq ketpeı tur. Biraq ısataıtanýda Halel Dosmuha­med­uly kór­set­ken Sho­laq­moldaǵa da, kúni keshegi ótken Qajym Juma­lıev­tyń «Aqbu­laq­tyń Qıyl betine qaraı 15 shaqyrymy» da eskerýsiz qalyp, nege ekeni belgisiz, búgin «Sheıitsaı» alǵa shyǵyp otyr. «Jas Alash» gazeti ótken jyldyń 18 qarashasyn «Isataıdyń sońǵy shaı­qasy nemese Qıyl qyrǵyny» degen ma­terıal­dy kóp nazaryna usyndy. Onda Sheıitsaı – táýelsizdik kúresiniń qur­bany Isataıdyń qany tógilgen jer (ól­gen jeri) ári Isataıdyń sońǵy shaı­qasy bolǵan jer dep kórsetilgen. Bıyl­ǵy jyldyń alǵashqy nómirinde «Ana tili» gazeti de Isataı batyr týraly kó­lemdi maqala ja­rııa­laǵan eken. Munda da maqala avtor­lary «Sheıitsaı» áńgi­me­sin jalǵasty­ryp, osyn­da «Isa­taı­dyń zıraty taby­lyp», qor­shaý kóte­ril­genin jazady. Sonymen, Bókeı ordasyndaǵy ha­lyq kóterilisiniń kósemi Isataı batyr Taı­manulynyń zıraty qaıda? Batyr­dyń súıegin Aqbulaq-Sholaqmolda ma­ńy­nan izdestirý múmkinshiligi qandaı? Isataı-Mahambet rýhyn asqaqtatyp, qala tórinde záýlim eskertkish boı­lat­qan atyraýlyqtar, Isataı batyrdyń urpaqtary ne aıtady? Elýinshi jyldary Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdanynyń turǵyny, Isa­taı­dyń nemere aǵasy Jabal Begáliuly urpaǵy Nájimeden Isataıdyń mola­syn izdestirgen kórinedi. Oǵan batyr baba molasynyń Qıyl-Aqbulaq ara­ly­ǵynda, Sholaqmolda-Úıtas degen jer­de degen habar Qazaq SSR Ǵylym aka­demııasynan kelgen. Bul dáıek­te­meniń túsiniksizdeý tusy – izdeýshi Ná­jimeden Jabal urpaǵy respýblı­ka­lyq muraǵat mekemesine, bolmasa Or­talyq komıtet­tiń tıisti bólimine emes (Ná­ji­meden – aýdandyq partııa ko­mı­­tetiniń qyzmet­keri bolatyn) – Qazaq SSR Ǵy­lym aka­demııasyna silteme ja­saı­dy. Búginde sol Nájimeden-Parýh ur­paq­ta­rynda 50-shi jyldardaǵy Isataı­dyń zıra­ty­nyń orny kórsetilgen qu­jattar bar ma? Sony kim biledi? Al osy málimetti «Isataı-Mahambet» zert­teý eńbeginde keltirgen jazýshy Ánes Saraı ózi sońǵy shaı­qasty Aqbulaq qyrǵyny dep ata­ǵanmen, «kóterilisshiler sol She­ıit­saıǵa jerlengen» degen pikirdi alǵa tartady: «Sonda ortaq zırat bar. Isa­taı­dyń zı­raty bólek bolǵan» – degendeı oı aı­ta­dy. Iаǵnı, sol 1962 jyl­ǵy maqa­ladaǵy «Sheıitsaı» áńgimesin qaıta­laıdy. Bul 1997 jyly shyqqan eńbek. Sonymen barymen bazar dep, osy Sheıitsaıdy «maldanyp» júre berýge de bo­lar edi. Biraq, óıtip batyr arýaǵy al­dyn­da kúnápar bolýǵa bolmaıdy. Taǵy bir gazet «batyrdyń bas súıe­gin­siz denesin taýyp, N.Shaıahmetov zertteýge alyp ketipti» dep jazypty. Bul da bos sóz sııaq­ty. Nege deseńiz, bas súıegi bolmasa onyń kimdiki ekenin ajyratý da múmkin emes qoı. Alaıda, N.Shaıahmetovtiń Sheıitsaıda júrgiz­gen qazba jumystary 40 jyl­dan keıin ańyz-áńgimege aınalyp, an­tropolog­tyń ózi tappaǵan «múrdeler ta­bylyp», sol jerge eskertkish-qulpy­tas or­nady. Alaıda, sol ýaqytta (1991 j.) qyrýar ju­mys atqarǵandarǵa aldyn ala (qor­shaý, eskertkish, toı, baıandamalar) sol jyldary antropologtyń ózimen de, ony­­men birge qazba jumystarynyń ba­sy-qasynda bol­ǵan aqtóbelik ǵalym-ta­rıh­shy­larmen de habarlasýǵa bolatyn edi ǵoı... О́zimizge belgili, bıyl Isataıdyń 220 jyldyǵy. Olaı bolsa, oǵan da­ıyn­dyqty batyrdyń topyraǵy tor­qa­lan­ǵan jerdi izdestirýden bastaý qa­jet. Isataı batyr­dyń bas súıegin eshkim eshqaıda alyp ketken joq. Arýaq­ty batyrdyń múrdesi sol 12 shilde kúni, qarýlas serikteri qasha soǵy­syp júrip, qaı tóbede topyraqpen betin japsa, áli tap sol ornynda. Internet kartada (Google Earth) Jarsaı men Aqbulaq aýyldary­nyń arasy 36 km, al Sholaq­mol­danyń shamasy Aqbulaqtyń bastaý bula­ǵynan 14 km jerde tur. Jarsaılyq Jal­ǵas­baı О́tepulynyń aıtýynsha, bul qo­rymǵa kelip-ketýshiler bar kórinedi. Aq­tóbede ótken jyly «Isataı qory» qury­lypty. Iske sát! 172 jyl ótse de zıraty tabylmaı kele jatqan Isataıdyń rýhyn tiriltetin ýaqyt kelgendeı. Ǵadilshe О́TEBÁLI. Batys Qazaqstan oblysy. Sýretti salǵan M.Qalımov.