Qunanbaıdyń uly Halıolla

Saıyn dalada týyp ósip, qyrandaı qalyqtap Shyńǵystaýdan shyrqap ushyp, berisi Semeı, árisi Omby, Máskeýden oqyp ar­naıy áskerı bilim alyp, qysqa da, biraq sa­na­ly ǵumyr keship, aınalasyna ónegeli istiń shýaǵyn shashqan, uly Abaıdyń ta­lant­ty inisi Halıolla О́skenbaev týraly ne bilemiz? Birinshiden, Halıolla Qunanbaıdyń úshinshi áıeli, «Abaı joly» roman-epopeıa­synda aıtylǵandaı, sulý da jas toqaly Aı­ǵyzdan týǵan. Halıollany aǵaıyn týy­sy – Halel dese, onyń aty-jóni orys basylymdary men arhıv derekterinde Halıýlla Ýskenbaev dep kezdesedi. Halıolla jasynda, barlyq Qunanbaı balalary sııaqty aýyl moldasy Ǵabıt­han­nan dáris alyp, musylmansha hat tanıdy. Sondyqtan da, Ǵabıthan moldanyń Omby­da oqyp jatqan Halıollaǵa joldaǵan 1866 jylǵy 4 aqpandaǵy hatynda «Ustazyń Ǵabıthan» dep jazýy tegin emes. Keıinnen Halıolla Semeıdegi Kamalıden hazirettiń medresesinde 3 jyl oqyp, oǵan qosa ózi ynta qoıyp, oryssha saýatyn ashqany týraly da derekter bar. Halıollanyń budan bylaıǵy bilim izdep, oqý oqyǵan qyzyqty taǵ­dyry Shyń­ǵys­taýdan tym jy­raqtaǵy Omby, Máskeý qala­larynda ótedi. Onyń alystaǵy aýyl­dan ormandaı orystyń Sibirdegi bas qala­sy – Ombyǵa oqýǵa barýynyń da sebebi joq emes. Ol zamanda Omby kadet korpýsy – Sibir men ulan­ǵaıyr qazaq dalasyndaǵy birden bir bedeldi áskerı oqý oryn­dary­nyń biri bolǵan. Oqý­ǵa tek orysqa adal, oǵan ba­ǵynǵan qazaqtyń tóre tu­qymy men sul­tan­­darynyń ba­la­lary ǵana qabyldanǵan. Kadet korpýsynda áskerı bilimmen qatar, jaratylystaný, áde­bıet, tarıh, orys tili pán­deri tereńirek oqytylǵan. Bul áıgili Shoqan Ýálıhanov pen onyń inileri oqyǵan tarıhı oqý orny. Osy arada Halıollanyń bul oqý ornyna Shoqannan 12-13 jyl keıin túsip, oqyǵanyn aıta keteıik. Abaıdyń alǵashqy óleńder jınaǵyn shyǵaryp, ómirbaıanyn jazǵan Kákitaı Ysqaquly Halıollanyń Ombydaǵy oqýy jaıly qyzyqty derekter keltiredi. Kákitaı Qunanbaı atasyn sıpattaı kelip: «О́zge jurt orystan balasyn jasyryp júrgende, balalaryna oryssha oqý oqytyp, Halıolla degen balasyn Omskıı kadetskıı korpýstan oqytyp, onan soń Moskvadaǵy Pavlovskıı kavelerıskıı shkoldan oqytyp, sabaqty jaqsy bitirip, kornet bolyp, qyzmette júrgende, aýyryp dúnıeden qaıtyp edi» dep qysqa bolsa da naqty aıtyp, jazyp ketken. Kákitaı keltirgen osy derekterden Halıollanyń alǵashqyda Ombyda kadet korpýsynda oqý bitirip, Máskeýge aýysq­a­ny, oqýyn jaqsy aıaqtap, kornet shenin alyp, qyzmet istegeni belgili bolyp otyr. Al, Halıolla jaıly qundy derekter Tobyqty ishinde, Yrǵyzbaı ortasynda asyl­dardyń sońǵy tuıaǵyndaı bolǵan uly Abaıǵa adaldyq tanytqan Árham Ysqaqov­tyń áıgili «Abaıdyń ómir joly» estelik eńbeginde tipti mol kezdesedi. Kezinde M.Áýezov, E.Ismaılov, Q.Mu­ha­methanov, S.Muqanov, Ú.Sýbhanberdına syndy Abaıtanýshylar Árham aqsaqaldyń osy eńbegine joǵary baǵa bergen. Abaı ortasyn óz kózimen kórip, jan túısigimen túsingen Árham aqsaqal Halıolla jaıly keremet jaqsy pikirler jazyp qaldyrǵan. Máselen, Árham osy esteliginde: «El­diń synynsha Ysqaq pysyq, uǵymtal aq kóńil bolady. Halıolla sabyrly, kóp sóı­lemeıtin, tuıyq bolady deıtin. Abaı ekeýin de jaqsy kóredi. Abaı Ysqaqtan Halıolla artyq, oıly aqyldy, dana adam bolar dep úmit artady» dep Halıollanyń oqýy týraly tańdaýdy Abaıdyń ózi jasaǵanyn baıqatady. («Uly Abaıǵa adaldyq» estelik kitaby). Osy estelikte Halıollanyń Ombyǵa baryp oqýyn quptaǵan Qunan­baıdyń ózi bolsa, Abaı áke usy­nysyn barynsha qoldap, Ha­lıol­laǵa kómek qolyn sozǵan­dyǵy jaqsy baıandalǵan. Osy estelikte aıtylǵandaı, Abaı Ha­lıol­lany atasy О́sken­baıdyń atyna jaz­dy­ryp, kýálik qaǵaz aldyryp, oqýyna qara­jat jınaıdy. Tipti ony Ombyǵa oqý­­ǵa aparyp ornalastyrmaq nıe­ti de bolǵan kórinedi. Alaıda, el ishinde tyǵyz jumys shy­ǵyp, Ha­lıollany Ombyǵa aparý máselesi orys tilin biletin Ǵabıthan mol­daǵa tapsyrylady. Halıollanyń Omby kadet korpýsyn­daǵy oqyp júrgen ke­zeńinen habar beretin biraz derekter izdegen janǵa tabylady. Má­se­len, Shoqannyń ómiri men qyzmetin zerttep, arhıv derekterine súıene otyryp, tamasha ǵumyrnamalyq shyǵarma jazǵan zertteýshi J.Beısenbaev «Ja­syn taǵdyr jarqyly» atty kitabynda: «1867 jyly kadet kor­pýsy áskerı gımnazııaǵa aı­nal­ǵan shaqta, ony 1 razrıadpen bitirýshiler ishinen Abaıdyń ini­si Halıolla О́skenbaevty kóremiz. Ol oqýyn jalǵastyrýǵa Peterbýrgtegi úshinshi Aleksandr áskerı ýchılıshesine jiberildi» dep Halıolla ómirinen bir úzik derek keltiredi. Biraq, Halıolla Peterbýrgte emes, Más­keýde oqýyn jalǵas­tyrdy degen sóz shyn­­dyqqa jaqyn keledi. Osy derekke sú­ıensek jáne S.Muqanovtyń jazbala­ryn­da aıtylǵandaı, ol kezde kadet korpýsyna oqýǵa 10-12 jastan qabyldana­tynyn, oqý­dyń 7 jylǵa sozylatynyn eskersek, biraz jáıtterdiń beti ashylady. Ba­sym derekterde Halıolla 1848 jyly tý­ǵan dep ja­zy­lyp júrse, 11-12 jasynda kadet kor­pýsyna oqýǵa qabyldansa, bul 1859-1860 jyldarǵa dál keledi. Odan Ha­lıol­lanyń kadet korpýsynda 7 jyl oqyp, 1867 jyly bitirip, 1867-1868 jyldary Máskeýde oqyǵanyn eseptep shyǵarý qıyn emes. Halıolla oqý bitirgen soń, bir jyl elde bolyp, bir jyl Ombyda áskerı qyzmet atqaryp, 1870 jyly aýyryp, dúnıeden ótti degen derekter jazylyp júr. Sonda Halıolla aqqan juldyzdaı aǵyp túsip, bar joǵy 22 jyl ǵumyr keshken bolyp shy­ǵa­dy. Osy oraıda, Halıollanyń týǵan jyly da dál kórsetilmeı júr. Alaıda, kóptegen zertteýshilerdiń, ádebıetshilerdiń jazba­lary­na qarasań, 1848-1849 jyldardy kó­bi­rek keltiredi. Máselen: Árham Ysqaqov­tyń joǵaryda aıtqan «Abaıdyń ómir joly» atty kólemdi esteliginde: «Sóıtip, (Qunan­baıdy aıtady) Aıǵyzdy eki áıel ústine toqaldyqqa alady. Beri kelgende bala­lary appaq áje desedi eken. Osy Aıǵyzdan 1848 jyly Abaıdan úsh jas kishi ul týsa, Qu­nanbaı onyń atyn taǵy paıǵambar atymen Halıolla qoıady» – dep jazady. Abaı aınalasyn, Qunanbaı urpaqtary­nyń ómir derekterin jaqsy biletin Árham aqsaqaldyń Halıollanyń týǵan jylyn shatastyrýy múmkin emes. Al shejire jı­naýshy, aǵartý, mádenıet qyzmetkeri, jerlesimiz M.Janbolatovtyń «Tobyqty - Shyń­ǵystaý» shejiresinde Halıolla О́s­ken­baev 1849 jyly týyp, 1870 jyly qaı­tys bolǵan degen derek keltirilgen. Akademık, jazýshy S.Muqanovtyń erterekte jazylǵan «Jarqyn juldyzdar» kita­bynda Halıollany Abaıdan eki jas úlken dep jazýy sııaqty kereǵar túsinikter de bar. Halıolla 1870 jyly qaıtys bolǵanda Qunanbaı Ombyǵa kisi jiberip, onyń denesin elge alǵyzyp, Sary qatyn qystaýyna jerleıdi. Ol tusta Qunanbaı 64-te, Abaı 25-te. Al, Qu­nan­baıdyń 1866 jyly 82 ja­syn­da ómirden ótkeni belgili. Halıollanyń orys oqýyn tereń meń­ger­genin taǵy da Árhamnyń joǵarydaǵy esteliginen oqýǵa ábden bolady. «Osy de­ma­lysqa kelerde Halıolla Abaıdyń oqýy­na oryssha kóp kitap alyp kelipti. Oıyn-saýyqtan bos ýaqytynda ádeıi oqytyp, uǵyn­­­baǵan jerin úıretip, ustaz­dyq etedi. О́tken úsh jyldyń ishinde óziniń bilgenin túgel aı­typ, jol jobasyn túgeldeı kór­se­tedi. Ásirese, Abaıǵa qıyn so­ǵa­tyny til úırený jaǵy. Orys­sha kitap oqyǵanda sózin túsiný qıyn bolǵandyqtan, Halıolla sol jaǵyna kóńilin kóp aýdara­dy. Orys tilin qazaqsha aýdaryp, jazyp berip, sózdik qu­rap, sóı­lemin uqty­rady» – dep Árham aqsa­qal­dyń jazýyna qara­ǵanda Abaıdyń Semeıdegi oryssha oqýy olqy soǵyp, oǵan orys tilin, ádebıetin oqyp úıretýde Ha­lıollanyń jaqsy ustaz bol­ǵanyn ańǵarý qıyn emes. Tipti, mynaǵan nazar aýda­ry­ńyz, Halıolla qaıtys bol­ǵan­da onyń denesimen qosa Ombydan eki sandyq qosa kelipti. Taǵy da, sol Árham esteligine júginsek, Halıolla jerlengen soń, onyń dúnıesin taratqanda, Abaı esh oılanbastan kitaptar men qoljaz­balarǵa toly sandyqty qalap alypty. Halıolla tek oryssha oqyp, áskerı shen alýmen shektelmeı, óz zamanynyń ozyq oıly ulany Shoqan sııaqty, qazaqtyń folklor murasyn jınaǵan, ony orys jurtshylyǵyna aýdaryp tanystyrǵan, ári ózi de orys aqyn-jazýshylaryn kóp oqyp, olardyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarǵan eken. Halıolla Omby men Máskeýde oqyǵan jyldary orystyń shyǵystanýshylary I.N.Be­rezın, N.F.Kostyleskıı jáne áıgi­li Shoqannyń dosy G.N.Potanınmen tyǵyz baılanysta bolǵan eken. Bul týraly Á.Mar­ǵulan, S.Muqanov, M.Áýezov, Ú.Sýb­han­ber­dına syndy ádebıet tarıhyn zertteýshi ǵa­lymdar ár jyldardaǵy zertteý eń­bek­terin­de aıtyp ótedi. Máselen, fol­klortanýshy Ú.Sýbhanberdına óziniń «Dala ýalaıaty gazeti» (1990 jyl. Almaty. «Ǵy­lym» bas­pasy) atty eki tomdyq ki­ta­bynyń kirispe bóliminde: «G.N.Pota­nı­nniń aıtýynsha, orys klassıkteriniń shyǵarma­laryn alǵash aýdar­ýshylardyń biri Abaı Qunanbaevtyń inisi Halıolla О́skenbaev boldy. Ol 1863-1870 jyldary Omby kadet korpýsynda oqıdy, odan soń Semeı ma­ńyn­daǵy aýylda ómir súrdi. Ol halyqtyń aýyz ádebıet úlgilerin jazyp jınaǵan. Onyń ishinde «Eńlik-Kebek» áńgimesi, «Jırenshe sheshen» ańyzy men Týrgenev, Lermontov, Tolstoı jáne bas­qa­lardyń óleń­derin, áńgimelerin aýdar­ǵan. H.О́sken­baev jınaǵan bul materıaldar belgili shy­ǵys­tanýshy ǵalym I.N.Be­re­zınniń arhıvinde saqtaýly» – dep jazady. Aıtpaqshy, Halıolla jınaǵan «Eńlik-Kebek» áńgimesi men «Jırenshe sheshen» ańy­zy «Dala ýalaıaty gazetiniń» 1892 jylǵy №29 sanynda jaryq kórgen. Alaıda, bul jyl­dary Halıolla ómirden ozǵan eken. Shy­ǵarmany usynǵan I.N.Berezın men N.F.Kos­tyleskııdiń bireýi bolýy múmkin. Qazaqtyń dańqty uly Shoqan Ýálı­hanov kadet korpýsynda oqyǵan tusta oǵan shyǵystanýshy, túrki tilderin zertteýshi, ádebıetshi N.F.Kostyleskııdiń erekshe yqpaly bolǵandyǵy arhıv derekterinde bar. Máselen, Álkeı Marǵulannyń «Sho­qan Shyńǵysuly Ýálıhanovtyń ómiri men qyzmeti» atty áıgili ocherkinde mynadaı jol­dar bar: «Arhıv málimetterine qara­ǵan­da, N.F.Kostyleskıı óziniń shákirt­teri­ne qazaq folkloryn jınaý jáne qazaqtyń halyq oıyndaryn jazyp alý jóninde nusqaý berip otyrǵan. N.F.Kostyles­kııdiń atyna joldaǵan hattar men qazaq folk­lory­nyń jazbalary búginge deıin saq­ta­lyp kelgen. Mundaı jazbalardy oǵan Sho­qan Ýálıhanovtan keıin Abaıdyń inisi Halıolla О́skenbaev, ataqty Mustafa Búrkit­b­aev, Sadýaqas Anaev, Hanǵojın jáne basqalary jiberip otyrǵan». (Sh.Ýálı­hanov, «Tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy», «Jazýshy» baspasy, 1980 jyl). Mine, osy úzindiniń ózinen-aq kadet kor­pýsynyń oqytýshysy N.F.Kosty­les­kııdiń Halıollaǵa dáris bergeni, ustazdyq jasa­ǵany kórinip tur emes pe? Olardyń rýhanı jaqyn­dyǵy, qazaq folklor úlgilerin jı­naýshy retindegi Halıollanyń eńbegi baıqa­lyp turǵan joq pa?! Shoqannyń dosy bolǵan, birge oqyǵan, saıa­hatshy, ádebıetshi, tarıhshy G.N. Pota­­nın­ge (1835-1920 j.) de О́skenbaev esimi tanys bol­ǵan. Aıtalyq, G.N.Potanınniń «Qyrǵyz­dyń sońǵy hanzadasynyń kıiz úıinde» atty eńbeginde Halıolla esimin iltıpatpen eske alyp, súıispenshilikpen bylaısha sýretteıdi: «Ombyda kadet korpýsyn bitirip, budan soń Semeı mańyndaǵy týǵan aýy­lyn­da turǵan bir qyrǵyz sultany (qaıtys bolǵan О́skenbaev) týraly áńgime boldy. Ol keshke qaraı óz jerlesterine orys povesteri men romandarynyń mazmunyn áńgi­melep berýdi jaqsy kóretin. Qyrǵyz­dar­dyń ony qyzyǵa tyńdaıtyny sonsha, odan óz áńgi­melerin jazýdy ótinedi. Sonymen qyrǵyz­sha jazylǵan dápterler paıda boldy. Ol Týrgenevtiń, Lermontovtyń, Tols­toı­dyń jáne basqalardyń shyǵarma­lary­nyń erkin aýdarmasy bolyp shyǵady. Kıiz úıdegi osy ádebı keshter kezinde qyr­ǵyz­dar oı-pikirlerin ortaǵa salady. Sonda basy-qasynda bolýshynyń áńgimesine qaraǵanda, О́skenbaevtyń «Tyńdańdar, bul jaıynda ataqty orys synshysy Belınskıı bylaı degen nemese orys synshysy Dobrolıýbov bul týraly mynadaı pikirde bolǵan». (Sh.Sh. Ýá­lı­hanovtyń shyǵarma­lar jınaǵy, Almaty, 1968 j.). Áńgime tórkini, Halıolla­nyń jazda oqý­dan bosap, elge kelgendegi sáti bolsa kerek. M.Áýezovpen birge oqyǵan, onyń dosy, pikirlesi bolǵan belgili ǵalym Álkeı Marǵulan Abaı aınalasyn zertteýge, abaı­tanýǵa zor úles qosqany belgili. Ǵalym­nyń «Abaı» jýrnalynyń 1993 jylǵy №6 sanynda «Úsh hattyń syry» degen maqalasy jarııa­lanǵan. Maqalanyń maz­mu­ny: Ál­keı Marǵulan 1938 jy­ly Lenıngradta bolǵan­da, professor, shyǵystanýshy I.N. Bere­zın­niń arhıvinen Halıollanyń atyna jazyl­ǵan úsh hattyń kóshir­me­sin jasaǵan. Árıne, ony zaman aǵy­myna saı ýaqytynda aıta almaı, tek 1959 jyly ǵana jarııalaǵan. Osy keltirilgen jazbalardy zerdeleı qarasaq, Halıollaǵa ja­zyl­ǵan hattar, onyń bizge belgisiz qoljazbalary Kostyleskıı arqy­ly Berezınge jetkenin ań­ǵa­rý qıynǵa soq­paı­dy. Osy maqa­la­da Álkeı Marǵulan: «Tek jastaı ótip ketkeni bolmasa, Halıolla aǵasy Abaı sııaqty asqan oı­shyl, qalamy tógilgen jazýshy bolýy anyq edi» – dep súısine jazýy tegin emes. Á.Marǵulan taýyp jarııa­la­ǵan osy úsh hatta talaı tarıh, sol zamandy baıqatar qundy derekter bar. Bul hattar Halıolla kadet korpýsynda oqyǵan 1865-1866 jyl­dary jazylǵan. Árıne, bul hattarǵa Halıolla tarapy­nan jazbasha jaýaptar bolǵan da shyǵar, biraq bar degen derekterdi kezdestirmedik. (Bul úsh hat­ty oqımyn degen oqyrman «Abaı» jýrnalynyń 1992 jyl­ǵy №1 sanyn qolǵa alsa, adaspaı tabady). Joǵaryda aıttyq, Halıolla 1859-60 jyldary Ombynyń kadet korpýsyna oqýǵa túskende, Sho­qan bul oqý ornyn 1853 jy­ly aıaqtap, Sibir general gý­ber­natorynda áskerı qyzmette júr­geni belgili. Uly Qashqar saıa­haty­nan keıin Shoqannyń aty bú­kil Reseıge, Eýropaǵa áıgili bolyp, dú­ril­dep turǵan ýa­qyty. Mine, osy Shoqan 4 naýryz 1864 jyly dosy Karl Gýtkovskııge jazǵan hatynda «Qazir Ombyda turyp jatyrmyn. Jýyrda óz úıime, týǵan dalama attanbaqpyn» degen joldar bar (Sh.Ýálı­hanov shyǵarmalary, 5 tom). Hattyń ja­zylý merzimin kórsetip otyrǵan sebebimiz, 1864 jyly Halıolla kadet kor­pýsynda oqýda. Sonda Shoqan ózi oqyǵan oqý ornyna bas suǵyp, ustazdaryna amandasyp, álde­qalaı bara qalsa, onda oqýda júrgen qan­dastaryna qalaı jolyqpaıdy? Jolyqsa, ataqty aǵa sultan Qunanbaıdyń balasy Ha­lıollaǵa qalaı kezdespeıdi? О́kinishke oraı, Halıollanyń esimi Shoqan shyǵar­ma­larynda ushyraspaıdy. Osy máselege oraı, jazýshy Sábıt Muqanov óziniń «Jar­qyn juldyzdar» degen kitabynyń kirispe bóliminde mynadaı qyzyqty derekterdi keltiredi. «Shoqannyń Abaıǵa joly­ǵýy týraly málimet ázirge joq. Solaı bola tura, Abaı Shoqandy biledi degen oı keledi, oǵan birinshi dálel, Abaıdyń týǵan aǵasy (durysy – inisi bolýy kerek) Halıolla О́skenbaev Ombynyń kadet korpýsyna 1862 jyly túsip, 1867 jyly bitirgen. Bul Sho­qannyń ataǵy aspanǵa shyǵyp, Omby ákim­deri men ıntelegensııasynyń arasyn­da jul­dyzdy bolyp turǵan shaǵy. Halıolla kózi ashyq, parasatty adam bolǵan. Onyń Shoqan­dy bilmeýi jáne aqyn bolǵa­ly júrgen Abaı­ǵa syrttaı bolsa da tanys­tyrmaýy múm­kin emes» dep Shoqan-Abaı-Halıolla arasynan jarasymdy rýhanı baılanys izdeıdi. Al Árham Ysqaqovtyń «Abaı­­dyń ómir joly» atty esteliginde Shoqan men Halıolla jolyqqan, birin-biri tanyǵan dep aıtylady. Árıne, arhıv derekterimen bekimegen soń, Árham aqsaqaldyń qundy pikirin tek tań­danyspen, solaı bol­sa degen jaq­sy kóńilmen qup­taısyń da qoıasyń. Halıollanyń qazaq folklor úlgileri men el aýzyndaǵy ańyz áńgimelerdi jınap, ony orys tiline aýdaryp, shyǵarma­shylyq ta­lantyn bekitetin derekter az emes. Belgili tarıhshy, ǵalym, irgeli oqý ornynyń rek­tory, Shá­kárimtaný isine eleýli úles qosyp júrgen E.Sy­dyqovtyń «Shá­kárim» atty ǵu­myr­namalyq shy­ǵar­masynda Ha­lıol­la­nyń 1892 jyly «Moskovskaıa Illıýstratıvnaıa gazeta» basylymynyń №274 sanynda «Kırgızskoe predanıe» degen oryssha jazylǵan ma­qalasy bol­ǵan­dyǵyn atap ót­ken. Onda Halıolla ózi estigen, ózi kózimen kórgen Shyńǵystaý jaıly, osy tóńirektegi Han bıigi, Orda, Do­ǵalań, Shunaı sııaqty taýlar­dyń tarıhyn baıandap, osy ólkede uly bıleýshi Shyńǵys­han­nyń bolǵa­n­dy­ǵyn kórkem sýrettep jazǵan. Bul maqalanyń 1892 jy­ly ja­ryqqa shyq­qany kórinip tur­sa, al Halıollanyń 1870 jy­ly ómirden ótkeni belgili. Demek, bul maqa­lany professor Berezın nemese Kos­ty­les­kııdiń bireýi Ha­lıol­la­nyń aty­nan jarııalatqan. Abaı, Áýezov álemin zertteýshi, ádebıetshi ǵalym Tursyn Jurtbaevty da Halıollanyń ja­syn taǵdyry qyzyq­tyr­ǵanǵa uq­saıdy. Sol sebepten de, T.Jurt­baev kóp izdenip, arhıv derekterin tóńkerip, Halıolla jóninde qy­rýar qujattar jı­na­ǵan. Ha­lıol­lanyń sýreti men Omby kadet kor­pýsyndaǵy oqý kezeńderin kór­setetin naqty qujattar tap­qan. Halıollanyń týǵan jyly men qaıtys bolǵan ýaqyty, ási­rese, onyń Tinibaı qyzy Aıǵa­nym­­ǵa ǵashyq bolǵan hıkaıa­sy jaı­ly qy­zyqty derekter keltiredi. Semeıdiń iri baıy Tini­baı­dyń sulý qyzy Aıǵanym men Ha­lıollanyń arasyn­daǵy súıispenshilik hıkaıa­sy – mahabbat tra­ge­dııasyna ulasqan. Bul endi Tobyqty elindegi «Eńlik-Kebek», «Qal­qa­man Ma­myr» sııaqty mahabbat oqıǵa­lary­nyń Semeıde bolǵan jalǵasy ispetti. Eki jas birin-biri súıedi. Qosylýǵa sert baılasady. Biraq, taǵdyr talqysy eki jas­ty qospaıdy. О́ıtkeni, Aıǵanym aıt­ty­­rylyp qoıǵan, basy baılaýly. Onyń ústine Tinibaı men Qunanbaı quıryq baýyr jep, tós qaǵystyrǵan myń jyldyq quda. Bul jaıly ǵalym M.Beısenbaev óziniń «Tinibaı kim?» degen maqalasynda («Abaı» jýrnalynyń 1982 jylǵy №7 sany). «Qunanbaı men Tinibaı quda. Mákish degen qyzyn Tinibaıdyń balasy Meńlibaıǵa bergen. Meńlibaı Rossııanyń kóptegen qala­lary­men saýda baılanysyn jasaǵan» – dep egjeı-tegjeıli jazǵan bolatyn. Sh.Ýálı­hanovtyń ataqty Qashqarııa sapary kezinde júrgizgen kúndelik dápterinde Tinibaı esimi saýda kerýeniniń ıesi retinde birneshe ret kezdesedi. Demek, Tinibaı dala men qalaǵa yqpaldy, óz zamanynyń iri kópesi atanǵan aýqatty adam bolǵan. Al, Halıolla Omby, Máskeý oqýynan demalysqa oralǵanda jezdesi Meńlibaı men apasynyń úıine túsip, osynda Aı­ǵanym sulý­ǵa jolyǵyp, bir-birine yntyq bolady. Bul jaıly T.Jurtbaev «О́nerli ólke órnegi» atty essesinde «Halıolla Semeıdegi Tini­baı­dyń qyzyna ǵashyq bolyp, ony alyp qa­shady. Jolda qolǵa túsip, qyz ekeýin qamaqqa alady. Qunanbaı teris batasyn beredi. Halıolla renjip Ombyǵa kóship, kóp uzamaı qaı­tys bolady. Qyz da qaıǵyly halge ushy­raı­dy. Halıolla oqıǵasy M.Áýezovtiń «Qara­kóz» trage­dııa­syna arqaý boldy» – dep jazady. Árham Ysqaqov ta Halıolla – Aı­ǵanym oqıǵasyn táptishtep baıandap, bul istiń aıaǵy shataqqa aınalyp, ony Semeı soty qarap, sot Halıollany aqtap shyqsa da, eki jas qosyla almaıdy. Halıollanyń qysqa taǵdyry, onyń mándi ómir joly, Omby, Máskeý qalala­ryn­daǵy oqý jyldary, qazaq folklor úlgi­lerin jınaý­daǵy eńbegi, orys tili men ádebıetin úıretý­degi aǵasy Abaıǵa áseri, tipti Tinibaı qyzy Aıǵanym arasyndaǵy mahabbat oqıǵasy, Halıolla ómiriniń sońǵy sátteri men jumbaq qupııalary árkimdi qyzyqtyrary sózsiz. Amal ne, «qolda qarjy, basta bostan­dyq bolmaı tur» dep Shákárim aıtqandaı, tirshilik qamy, qyzmet baby aıaqqa tusaý bolyp, shiderlep qoıǵan attaı, belgili taqyrdy shıyrlaı beresiń de. Áli de kesh emes... Izdenimpaz, talantty jastar tabylyp, olar taǵdyrdyń jazýymen qysqa da bolsa, mándi ǵumyr keshken Ha­lıollanyń ómirin zerttep, ónegeli isin ja­ryqqa shyǵarar degen úmittemin. Áset MEDEÝHANULY. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Abaı aýdany, Qaraýyl aýyly. Sýretti salǵan Qulahmet Qojyqov.