Mádenıet mándi bolsa, ómir sándi

Ekonomıkalyq turaqty órleý osyǵan qyzmet etpek Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tóraǵalyǵymen ótken keshegi Úkimet otyrysynda mádenıet salasynyń jaı-kúıi qaraldy. Osy másele boıynsha Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed baıandama jasady. О́z sózin Memleket basshysynyń bul salaǵa udaıy qoldaý kórsetip otyratynynan bastaǵan mınıstr sońǵy 3 jyldyń kóleminde otandyq máde­nı­et­tiń normatıvtik-quqyqtyq bazasy aıtarlyqtaı jetildirilgendigin aıtty. О́tken jyldyń basynda «Mádenıet týraly» zańǵa ózgerister men tolyq­ty­rý­lar engizý týraly» zań qabyldandy. Osy zańnyń aıasynda mınıstrlik árbiri otandyq kınematografııa, mýzeı jáne kitaphana isteri salasyndaǵy má­se­lelerdi retteıtin 13 normatıvtik-quqyqtyq aktini ázirledi. Qazirgi tańda olardyń 11-i qabyldanyp ta úlgerdi. Tutastaı alǵanda, salany damytý úshin barlyǵy 70-ten astam normatıvtik-quqyqtyq aktiler daıyndalyp, bekitildi. Mádenıet salasy damýynyń negizgi kórset­kish­teri qanaǵattanarlyqtaı. Osy rette mınıstr eń aldymen sońǵy jeti jyl aıasynda tabyspen iske asyrylǵan «Mádenı mura» biregeı strategııalyq jobasyna erekshe toqtaldy. 2004 jyly Memleket basshysynyń bastamasymen qabyldanǵan baǵdar­lama tarıhı-mádenı muranyń úlken bir bóligin júıege keltirýge múmkindik berdi. Osy kezeń ishinde 40 arheologııalyq jáne 26 ǵylymı-qoldanbaly zertteýler júrgizildi. Olar­dyń barlyǵy ǵylymǵa myńnan artyq artefakttar berdi. «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Qy­taı, Túrkııa, Mońǵolııa, Reseı, Japonııa, Egıpet, AQSh jáne Batys Eýropa elderine jasalǵan ǵy­lymı-izdestirý ekspedısııalarynyń nátıjesinde elimizge qazaq halqynyń tarıhyna, etnogra­fııa­sy­na, ónerine qatysty 5 myńnan astam aıryqsha qundy muraǵat qujattary qaıtaryldy. Tarıhymyz ben mádenıetimizde asa mańyzdy orny bar 73 eskertkish qaıta qalpyna keltirildi. Bul nysandardyń basym bóligi ulttyq brendke aınaldy. Eki eskertkish – Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men Tamǵaly arheologııalyq kesheni IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik mádenı mura­sy tizimine endi. О́tken jylǵy restavrasııalyq jumystardyń nátıjesinde sheteldegi 2 nysanǵa, respýblı­ka­myz­dyń 12 oblysynda ornalasqan 19 eskertkishke, Damaskidegi Áz-Zahır Beıbarys Sultan kesenesine qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizildi. Sondaı-aq, Qazaqstan taraby Kaırdegi Beıbarys Sultan meshitin qalpyna keltirý jumystaryn qar­jylandyrýǵa qatysty óz mindettemesin tolyǵy­men oryndady. Damaskidegi Ál-Farabı kesenesi men tarıhı-mádenı ortalyqtyń qurylysyn salý ju­mystary 65%-ǵa oryndaldy. Elimizde 6 eskertkish qaıta qalpyna keltirildi, onyń ishinde Bókeı Ordasyndaǵy Han stavkasy sııaqty asa mańyzdy tarıhı eskertkish te bar. Elbasy men Úkimet basshysynyń tapsyrma­la­ryn oryndaý maqsatynda 2011 jyldyń kókte­min­de Tashkent qalasyndaǵy Abaı Qunan­baı­ulynyń eskertkishi qurylysynyń jumystary aıaqtaldy. Or­yn­bor qalasynda Ahmet Baıtur­synov turǵan úıge, birinshi jáne ekinshi jal­py­qazaq sezi ótken ǵı­ma­rat­qa saltanatty túrde estelik taqtalar ornatyldy. Sondaı-aq, tarıhı-mádenı mura nysandary tý­ra­ly sóz qozǵaı otyryp, táýelsizdiktiń 20 jyl­dy­ǵynda mınıstrliktiń alǵash ret elimizdegi eskertkishterdi tolyqqandy túgendeýge qatysty aýqymdy jumystar júrgizgenin atap ótken jón. Nátıjesinde tarıh jáne mádenıet eskertkish­teriniń memlekettik tizimi bekitildi, oǵan 218 respýblıkalyq, 11 277 jergilikti mańyzdaǵy eskertkishter endi. Eskertkishter týraly tolyq aqparatty ár aımaqta jaryq kóretin tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń jınaǵynan alýǵa bolady. Qazirge deıin 8 aımaq boıynsha tarıh jáne mádenıet eskertkishteri jınaǵy jaryq kórdi. Mádenı muralarymyzdyń ınfraqurylymy keńeıýde. Sońǵy úsh jyl ishinde eki memlekettik murajaı – Almaty oblysyndaǵy «Esik» jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Berel» qo­ryqtary quryldy. Baǵdarlamany iske asyrý jyldary kitaphanalar qoryn tolyqtyrǵan Qazaqstannyń tarı­hy­na, arheologııasy men mádenıetine qatysty bir mıllıonnan astam tırajben 442 atalymdy kitaptar jaryq kórdi. Ulttyq mádenıet úshin mańyzy óte úlken jáne qoǵamda keń pikir týdyrǵan biregeı aýqymdy jobalar – «Qazaqtyń dástúrli myń kúıi» men «Qazaqtyń dástúrli myń áni» boldy. Keleshekte osy formatta batyrlar men ult qaharmandary týraly saga shyǵarý oıda bar. Mınıstrliktiń mádenıet salasyndaǵy ju­my­synyń kelesi asa bir mańyzdy bóligi – ulttyq kınoóndiristi odan ári damytý. Sońǵy jyldary kıno salasynyń órkendeýi baıqa­la­dy. Prokattaǵy qazaqstandyq kartınalar úlesi men ulttyq fılmderge degen kórermender yqylasy artyp keledi. «Men qazaq kınosynyń dál bulaı órkendeýi táýelsizdik jyldarynda ǵana emes, tipti «Qazaqfılmniń» qurylǵaly bergi ýaqyttarda da bolmaǵanyn nyq senimmen aıta alamyn» – dedi osyǵan oraı Muhtar Qul-Mu­hammed. Tek 2011 jyly ǵana 10 tolyq­met­raj­dy kınofılm ekranǵa shyqqaly tur. Olar­dyń 4-ýiniń – «Balalyq shaǵymnyń aspany», «Sýper Baha», «Lıkvıdator» jáne «Jeruıyq» fılm­­­deriniń tusaýkeseri bolyp ótti. Jyldyń sońyna deıin 4 tolyqmetrajdy jáne 8 qysqametrajdy fılm ekranǵa shyǵady. Qazaqstannyń tarıhı-mádenı eskertkishterine arnalǵan 20 derekti fılmniń, Memleket bas­shysy men elimizdiń tanymal qaıratkerleriniń qyzmeti men ómiri týraly 20 derekti fılmniń túsirilimi aıaqta­lyp, qarasha aıynda «Qazaq eli» atty 20 se­rııaly anımasııalyq fılmniń tusaýkeseri ótedi. Sonymen qatar, stýdııada «Qazaqfılmde» óndirilgen barlyq fılm­­derdiń sandyq kitap­hanasy jasalýda. Kıno­qor­daǵy «Qyz Jibek» fılmi sandyq negizge kó­shirildi, endi óndiriske «Bizdiń súıikti dáriger» fılmi tapsyryldy, kelesi kezekte «Meniń atym – Qoja» fılmi tur. Kıno salasynda jas talantty rejısserler, ssenarıster, qoıýshylar jáne taǵy da basqa kásibı mamandar, ıaǵnı sańlaqtar toby ósip jetildi. Jas kıno qaıratkerleri úshin Nıý-Iork kınoakademııasynda jyl saıyn tájirıbeden ótý uıymdastyrylǵan. Sońǵy 3 jyl ishinde 20-dan astam fılm prokatqa shyqty. Alǵash ret «Qa­zaqfılm» elimizdiń 60 kınoteatrymen kelisim-shartqa otyrdy. Qazaqstandyq kınonyń qaıta órleýi shet elderde de eskerýsiz qalǵan joq. Sońǵy eki jyl ishinde qazaqstandyq 40 kartına álemniń 22 elin­degi 27 kınofestıvalge qatysty. Bul qa­zaq­standyq kınoǵa óte tamasha promoýshn ja­saýǵa múmkindik beredi. Mınıstrlik jumysynyń taǵy bir úlken bóligi teatr ónerin damytýmen baılanysty. Jyl saıyn elimizdiń teatr alańdarynda ártúrli janrlar men baǵyttardaǵy myńnan astam spektaklder qoıylady. Teatr óneriniń qarqyndy damýyna ınfraqurylymnyń da damýy mańyzdy serpin beretini aıan. Táýelsizdik jyldarynda 17 teatr ashyldy. Budan bólek, 4 teatrda tolyqtaı qaıta jóndeý jumystary júrgizildi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Astanada irge kótergen 1250 oryndyq Klassıka­lyq opera jáne balet teatrynyń qurylysy qar­qyndy júrgizilýde. Onyń ashylýy 2012 jyl­dyń 6 shildesine josparlanyp otyr. Sony­men qatar, jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen Qostanaı jáne О́skemen qalalarynda qazaq drama teatrlarynyń ǵımarattary turǵyzylýda. «О́tken jyly sahnalarǵa 39 jańa qoıylym shyǵaryldy. Olardyń ishinde otandyq jáne sheteldik horeograftar, baletmeısterler, rejısserler qoıǵan klassıkalyq shyǵarmalar jáne elimizdegi tyń janr – A.Serkebaevtyń «Astana!» mıýzıkli de bar. «Jańa janr biz úshin naǵyz sensasııa boldy. Bul qoıylymnyń biregeıligi kompozıtor Almas Serkebaev mýzykadaǵy ár­túr­li stıl men baǵyttardy – djaz, tanymal bı jáne áýendi janrlardy óte keremet qııýlastyra bilgeninde bolyp otyr» dedi mınıstr. Sońǵy úsh jyldaǵy aýqymdy klassıkalyq jobalar ishinen kóptegen balet jáne opera qoıylymdary boı kórsetti. «Osydan eki apta buryn «Manon Lesko» (Pýchchını) operasynyń premerasy boldy. Oǵan álemdik operanyń úzdik sheberleri Tısına Karýzo, Franchesko Anı­le, Roberto dı Kandıa, Karlo dı Krıs­to­ferolar qatyssa, al «Jızel» baletiniń prem­e­­rasyna Parıjdiń «GRAND OPERA» teatrynyń etýaldary Melanı Iýrel men Karl Parkettiń qatysqanyn erekshe atap ótkim keledi. Etýal – balet álemindegi eń joǵary ataq-dá­reje. Men álemdik deńgeıdegi osyndaı juldyz­d­ardyń bizdiń teatrlarymyzben zor yqylaspen qyzmet­tes bolýlaryn jáne olardyń bizdiń oryndaý­shy­larymyzǵa joǵary baǵa berýlerin maqtan tutamyn» dedi mınıstr. Árıne, bizdiń ártisterimizdiń sahnalyq she­ber­likteriniń ósýlerine olardyń álemniń úzdik teatr sheberhanalarynda oqý-tájirıbeden ót­ken­dikteriniń oń áser etetini sózsiz. Sońǵy úsh jylda opera men balettiń 20 úzdik solısi memlekettiń qoldaýymen La Skala teatry akademııasynda, Vena operasynda, Marıınsk teatrynda, Pergoleze Sponıtını qorynda, Bolonedegi Italııa operasynda tájirıbeden ótti. Mınıstrliktiń nazarynan memlekettik jáne basqa tilderdi damytý da tysqary qalǵan emes. Mınıstrlik osy aýqymdy mindetterdi júzege asyrý maqsatynda sarapshylarmen, azamattyq qoǵammen tyǵyz baılanysta jumys jasaı oty­ryp, budan az ýaqyt buryn Memleket basshysy bekitken Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarla­masyn ázirledi. Mınıstrlik qyzmetiniń taǵy bir úlken bóligi – azamattyq sektormen ózara is-qımyl. Sońǵy úsh jarym jyl ishinde mınıstrlik qoǵamdyq ómirdiń ártúrli salalaryna qatysty 750-den astam áleýmettik mańyzdy jobany qarjylan­dyryp, 400-den astam ÚEU-men jumys jasady. Mınıstrlik sonymen qatar seriktestik jelisi arqyly 4 myńǵa jýyq uıymmen qyzmettes bolyp keledi. Jıyrma jyl ishinde alǵash ret respýblıkalyq shyǵarmashylyq odaqtarǵa qar­jylyq qoldaý kórsetildi. Bul olardyń jumys belsendiligin arttyrdy. Sýretshiler odaǵynyń plenýmy, Jazýshylar odaǵynyń sezi, kompozıtorlar forýmy ótkizildi. Sonymen qatar, jyl saıyn Dúnıejúzi qa­zaqtarynyń assosıasııasyna qoldaý kórsetilip keledi. Bul uıym – shetelde turyp jatqan otan­das­ta­rymyzben baılanysty qamtamasyz etetin eli­miz­degi jalǵyz úkimettik emes uıym. Mamyr aı­ynda mınıstrliktiń tikeleı qatysýymen 35 elden 700-den astam qatysýshy qatysqan Dú­nıejúzi qa­zaq­tarynyń IV quryltaıy tabyspen ótken bolatyn. M. Qul-Muhammed táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dyǵy aıasynda ótkiziletin is-sharalarǵa erekshe toqtalyp, onyń naqty josparlary týraly áńgimelep berdi. Bir-eki apta ishinde «Meniń Qazaqstanym!» mereıtoılyq poıyzynyń týry bastaý alatyn­dyǵyn, osy aýqymdy áleýmettik aksııa aıasynda úzdik shyǵarmashylyq ujymdar men Qazaqstan estradasynyń juldyzdary elimizdiń aımaq­tarynda óner kórsetetindigin málimdedi. Atalǵan máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Kárim Másimov kez kelgen qoǵamnyń mádenıetten tys ómir súre almaıtyndyǵyn, mádenıet salasy qashanda bolsyn qoǵamnyń rýhanı áleýetin damytýdyń asa mańyzdy quramdas bóligi ekendigin atap kórsetip, tıisti memlekettik organdarǵa bıýdjettik komıssııa oty­rys­tarynda mádenıet máselesin qarjylandyrý isine durys nazar aýdarýdy tapsyrdy. Munan keıin elimizdiń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damýynyń ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy qorytyndysy qaraldy. Atalǵan másele boıynsha baıandama jasaǵan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetov ústimizdegi jylǵy sáýirde Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy taıaý kezeńge birqatar mindetterdi qoıǵandyǵyn aıtyp ótti. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn ory­n­d­aý úshin Úkimet 2011-2015 jyldary ekonomı­ka­nyń 7%-ǵa ósýin qamtamasyz etý jónindegi áleýmettik-ekonomıkalyq saıasattyń negizgi ba­ǵyttaryn qabyldady. Qabyldanǵan sharalar 2011 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Qazaq­stannyń ishki jalpy óniminiń 7%-ǵa ósýin qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Ekonomıkanyń ósýi ónerkásip óndirisin ótken jyldyń tıisti kezeńine qaraǵanda 5,8%-ǵa, qurylys jumystaryn 1,7%-ǵa, saýdany 14,3%-ǵa, kólik qyzmetterin 6,5%-ǵa ulǵaıtý esebinen qamtamasyz etildi. О́ńdeý ónerkásibi óndirisi taý-ken óndirisi sektorymen salystyrǵanda eki ese jyldam qarqynmen ósýde. Bul negizinen hımııa ónerká­si­bin 17,5%-ǵa, rezeńke jáne plastmassa buıym­da­ry ónerkásibin 13,3,%-ǵa, metallýrgııa óner­kásibinde – 11,5%-ǵa , mashına jasaýda  26,4%-ǵa ulǵaıtý esebinen múmkin boldy. О́nerkásiptik óndiristiń ósýi barlyq óńir­ler­de baıqalady. Eń úlken ósý Astana (44,9%-ǵa) jáne Almaty (21,4%-ǵa) qalalarynda, Aqmola (38,9%-ǵa), Jambyl (28,3%-ǵa), Aqtóbe (11,4%-ǵa), Almaty (10,7%-ǵa) oblystarynda tirkelgen. Aǵymdaǵy jyldyń qańtar-mamyr aılary­nyń qorytyndysy boıynsha syrtqy taýar aı­nalymy ótken jyldyń osy kezeńimen salys­tyr­ǵanda 44,3%-ǵa ulǵaıdy jáne 34,9 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Baıandamada mine, osyndaı jetistikke jetýge Indýstrııalandyrý kartasy jobalaryn iske asyrýdyń úlken áser etkendigi atap kórsetildi. Indýstrııalandyrý kartasy qurylys kezeńinde 167 myńnan astam jumys ornyn jáne paıdalaný kezeńinde 140 myńnan astam jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Onyń aıasynda jıyny 8,3 trln. teńgeniń 469 jobasy júzege asýda. Tek 2010 jyly ǵana Indýstrııalandyrý kartasy boı­ynsha 23 myń turaqty jumys orny qu­ryl­dy. 803,4 mlrd. teńgeniń 152 jobasy iske qosyldy. 2011 jyly shamamen 700 mlrd. teńgeniń 200 jobasyn júzege asyrý josparlansa, sonyń ishinde birinshi jartyjyldyqta jalpy quny 114,9 mlrd. teńgeden astam 75 joba iske qo­sylyp, qosymsha 4 myńnan astam ýaqytsha jáne 6 myń turaqty jumys ornyn qamtamasyz etti. Aǵymdaǵy jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda shamamen 600 mlrd. teńgeniń 129 jobasyn iske qosý josparlanyp otyr. Investısııalyq jobalardy iske asyrý eko­nomıkadaǵy ınvestısııalyq belsendilikti qam­ta­masyz etedi. Negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar birinshi jyrtyjyldyqta ótken jyldyń uqsas kezeńimen salystyrǵanda 2,6%-ǵa ósti jáne 1,4 trln. teńgeni qurady. Bul rette, ınvestı­sı­ıa­lar­dyń jalpy kólemi – 46,9%-y kásiporyndardyń jeke qarajattary esebinen júzege asyryldy. 2011 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda elimizdiń halyqaralyq rezervi tutastaı, Ulttyq qordyń aktıvterin qosa alǵanda 23,4%-ǵa ósip (38,5 mlrd. AQSh dollary) 73,1 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Keden odaǵy sheńberinde óńirlik ıntegrasııa­ny tereńdetý boıynsha jumystar jalǵasýda. Aǵymdaǵy jyldyń bes aıynda Keden odaǵynyń jumys qorytyndylary bizdiń ónimimizdiń Reseıge eksporty 59,6%-ǵa, Belorýssııaǵa 2,3 esege óskenin kórsetti. Reseıden ımport 2,6 esege, Belorýssııadan – 6 %-ǵa ósti. Keden odaǵy elderimen taýar aınalymy 9,4 mlrd. AQSh dollaryna deıin, ıaǵnı 2,1 esege ósti jáne Qazaqstannyń jalpy taýar aınalymynyń 19,6%-yn qurady. Inflıasııanyń deńgeıi aǵymdaǵy jyldyń basynan bastap 5,1%-dy qurady. Bul rette azyq-túlik taýarlary baǵasy 2011 jylǵy maý­symda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyr­ǵanda 8,0%-ǵa, azyq-túlik emes taýarlar – 2,5%-ǵa, aqyly qyzmetter – 4,1%-ǵa ulǵaıdy. Memlekettik organdar ınflıasııaǵa qarsy saıa­sat sheńberinde baǵanyń ósýine yqpal etetin faktorlardyń áserin tómendetý boıynsha sharalar qabyldaýda. Qaırat Kelimbetov birinshi jartyjyldyq qorytyndysy aıasynda Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha atqarylyp jatqan basqa da mańyzdy sharalardyń oryndalý barysyna toqtalyp ótti. Olardyń birsypyrasyn Úkimet betinde áńgi­meleıtin bolamyz Máseleni túıindegen Úkimet basshysy Kárim Másimov Elbasynyń Úkimetke bergen eń basty tapsyrmasynyń biri ekonomıkalyq damýdy 7 paıyzdyq deńgeıden kemitpeı ustap otyrý ekendigin atap ótip, osyǵan qol jetkizýdiń keshendi sharalary belgilenip otyrǵandyǵyn taǵy bir eske saldy jáne Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligine olardyń oryndalýyn únemi qada­ǵalap otyrýdy, 7 paıyzdyq damýdy qalt jibermeýdi tapsyrdy. Suńǵat ÁLIPBAI.