Kólemdi «qaǵaz» ensıklopedııaǵa qansha maqala sıǵyzýǵa bolady? Birneshe on myńdaı. Al kitaphanaǵa baryp, qajetti tomdardy izdeý árıne qyrýar ýaqytty alady. Sondyqtan Djımmı Ýelstiń qoljetimdi onlaın rejiminde ınternet-ensıklopedııa qurý jónindegi ıdeıasy álemdi tez arada jaýlap aldy. Osydan on jyl buryn ıdeıa avtory men onyń dosy Ları Senger ashqan «Vıkıpedııa» atty saıtta alǵashqy maqalalar paıda boldy. 2011 jyldan Vıkıpedııa 281 tilde jaryq kóredi. Onlaın ensıklopedııadaǵy aǵylshyn tilindegi maqalar sany 3,5 mıllıonǵa jetip, aǵylshyn jáne fransýz taraýlarynda mıllıonnan astam, al orys tilinde 730 maqala jarııalandy. Tipti Brıtan ensıklopedııasy sııaqty keń kólemdi akademııalyq kitap basylymynyń ózi aýqymdylyǵy men kontenttiń ártúrliligine kelgende osyndaı jahandyq ınternet-resýrspen teńese almaıdy. Wiki-tehnologııa kez kelgen ınternet paıdalanýshy úshin bilimderdi almasý men alýdyń eń tamasha tásili. Is júzinde Vıkıpedııa – sheksiz kólemdegi aqparattardy almasýdyń búkilálemdik jelisi, al ensıklopedııashylar klýbyna álemdik ıntellektýaldyq qaýymdastyqtyń kez kelgen múshesi ene alady.
Akademııalyq redaksııasy joq, sapasy men aqıqattyǵy tek olardyń avtorlaryna ǵana baılanysty bolatyn ınternet-saıttarǵa qatysty belgili senimsiz kózqarastyń ózi Vıkıpedııanyń tanymaldylyǵyn tómendete alǵan joq. Onyń mazmuny jandy organızm retinde únemi damý ústinde, qatelerdi ózge redaktorlar jóndep otyrady, aqparattar kózine silteme jasaý – mindetti ereje bolyp tabylady. Aqparattyq dáýirdiń perzenti – Vıkıpedııa týyndatýshysy búkil adamzat bolyp tabylatyn teńdesi joq bilim berý bazasyna, planetalyq órkenıettiń turpaty men mazmunyn beıneleıtin matrısaǵa aınalýda.
Qazaqstan da álemdik Vıkıpedııa quramynan laıyqty oryn alý úshin óz ótinishin berdi. 2011 jyldyń maýsymynan bastap bizdiń respýblıkamyzda «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń qoldaýymen «Qazaqsha Vıkıpedııa» jobasy memlekettik tilde júzege asyrylýda. Qazaqsha Vıkıpedııanyń avtory ári menshik ıesi «Wikimedia Foundation Ink.» halyqaralyq qory bolyp tabylady, al ákimshi mártebesine «Wikibilim» qazaqstandyq qoǵamdyq qory ıe boldy. Respýblıkanyń Baılanys jáne aqparat mınıstrligi men «Qazkontent» AQ jobaǵa uıymdastyrýshylyq qoldaý kórsetip otyr.
Ol bastalǵan 16 maýsymnan bastap 16 jeltoqsanǵa, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıyn toılaý kúnine deıin jobanyń birinshi satysynda qazaqsha onlaın-ensıklopedııadaǵy maqalalar sany 200 myńǵa jetýi tıis! Mundaı, oryndalýy qıyn kórinetin mindet jobaǵa bastama bildirýshilerdi qaımyqtyryp otyrǵan joq – óıtkeni belsendi paıdalanýshylar qatary kún sanap ósip keledi, al maqalalar sany qazirdiń ózinde 60 myńǵa jetken. Otandyq Vıkıpedııany jasaýǵa ulttyq ensıklopedııa redaksııasynyń syrtynda óńirlik, salalyq ensıklopedııalar men anyqtamalyqtar tartylǵan. Sol sııaqty jobaǵa bastama jasaýshylar shet tilderindegi kózderdegi aqparattardy qazaq tiline jappaı aýdarý jóninen de buryn-sońdy bolmaǵan naýqandy bastaýǵa daıyndalýda. Vıkıpedııa reıtınginde Qazaqstan qysqa merzimde 125-inshi orynnan 49-ynshy orynǵa kóterildi. Biraq máseleniń máni reıtıngtik kórsetkishte emes. Wiki-tehnologııa kómegimen eldegi árbir ınternet paıdalanýshy qazaq tilindegi ámbebap málimetterge qol jetkizetin bolady. «Qazaqsha Vıkıpedııa» Prezıdent N.Nazarbaevtyń azamattardyń memlekettik tildi meńgerýi jóninde qoıǵan mindetin nátıjeli túrde alǵa bastyratyn ıntellektýaldyq jelilik tuǵyrnama bolý maqsatyn kózdeıdi.
«Samuryq-Qazyna» qorynyń basshysy Tımýr Qulybaev jobaǵa qatysýshylarǵa arnalǵan úndeýinde bylaı dep atap kórsetken: «Búkilálemdik jelide qazaq tilindegi aýqymdy kontenttiń bolýy tildi saqtaý men damytýdyń sheshýshi faktoryna aınalýda. Sóz joq, Vıkıpedııa sol sııaqty halyqtyń saýattylyq deńgeıiniń ósýine de eleýli úles qosyp, qoǵamnyń aqparattanýynda yqpaldy quralǵa aınalatyn bolady. Máni jaǵynan osyndaı zor maqsatqa qol jetkizýde «Samuryq-Qazyna» qory múmkin degen yqpalyn barynsha tıgibek. Biz ol úshin kóptegen adamdardyń – ıntellektýaldar men patrıottardyń kúsh-jigerleri qajet ekenin jaqsy túsinemiz jáne iske beıtarap qaramaıtyn azamattardy, ásirese bilimdi jastardy qazaqsha Vıkıpedııanyń entýzıastary bolýǵa shaqyramyz».
Ekonomıkalyq áleýettiń, ǵylym men bilimniń damýy, eldiń ulttyq ıdeıasy men ıdeologııasynyń qalyptasýy, patrıotızmge tárbıeleý aqparattardyń negizgi jetkizýshisi – memlekettik tildi damytpaıynsha múmkin emes. Qazaq tili is júrgizýden bastap, turmystyq qyzmet kórsetýge deıin ómirdiń barlyq salalaryn jedel qarqynmen qamtýda. Biraq ol qazirgi zamanǵy kommýnıkasııa quralyna aınalyp, óziniń kókeıkestiligi men aqparattyq mazmuny jaǵynan kún saıyn qajet bolyp, Qazaqstandaǵy barlyq ómirlik mańyzdy úderisterdiń lıngvıstıkalyq tuǵyrnamasyna aınalǵan kezde ǵana onyń róli talas týdyrmaıtyn bolady. Ana tiliniń damýyna neǵurlym múddeli qazaq ulty úshin «Qazaqsha Vıkıpedııa» týǵan tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý jónindegi mindetterdiń tóńiregine keń aýqymda birlesýdiń naǵyz quraly bolyp tabylmaq.
«Qazaqsha Vıkıpedııa» taǵy bir mańyzǵa ıe – ol Qazaqstannyń aqparattyq egemendigin nyǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy, qazirdiń ózinde ınternet-qaýymdastyǵyna kiretin barlyq qazaqstandyqtar úshin sheshýshi kommýnıkasııalyq faktorǵa aınalyp otyrǵan ınternet-baılanysyndaǵy onyń tildik básekege qabilettiligin arttyrady.
Joba avtorlarynyń kelesi bir oı-maqsaty – qazaqsha Vıkıpedııany tolyqtyrýmen aınalysatyn yntalylar qaýymdastyǵyn qalyptastyrý. Ol onlaın-ensıklopedııanyń sapaly ósýi úshin óte qajet, óıtkeni ýaqyt óte kele júzdegen myń maqalalardy mazmundyq jáne qurylymdyq jańartý qajet bolady, al oǵan shaǵyn redaksııanyń kúshi jete bermeıdi. Memlekettik tildi biletin jáne ǵylymı, sondaı-aq qoǵamdyq-paıdaly bilimderdiń keń aýqymyn meńgergen árbir ınternet paıdalanýshynyń jeke qatysýy ǵana Vıkıpedııany suranysqa ıe ensıklopedııalyq resýrsqa, sol sııaqty Qazaqstannyń buqaralyq áleýmettik jelisine aınaldyra alady.
Eger Sizderdi qazaqsha Vıkıpedııany damytýǵa, demek qazaq tilin qoldaýǵa da óz úlesińdi qosý múmkindigi qyzyqtyrsa, http://kk.wikipedia.org. saıtyna kirip, jańa maqalalar jazýǵa qatysyńyzdar nemese burynnan barlaryn redaksııalańyzdar. Árıne, sol sııaqty «Qazaqsha Vıkıpedııadan» ár kezde de san-alýan saýaldarǵa óte keń kólemde jaýaptar alýǵa bolady.
Esenbaı TAŃATAROV.