Eńseni ezip tur

Eldi meken, jer-sý, kóshe attaryn zaman talabyna saı ózgertý jónindegi jurtshylyqtyń usynys-pikirleri ýaqyt talaby ekenin eskeretin mezgil jetti. Onomastıkalyq ataýlar júıesin qoǵam qalyptastyratyny belgili.  Oblystyq mu­raǵattar men qujattar basqarmasy shyǵar­ǵan Petropavl qalasyndaǵy kósheler tarıhy jónindegi  anyqtamalyqta keltirilgen derekterge qarasaq, talaı ǵasyrlyq baı tarıhy bar ulttyq onomastıkamyz   patsha­lyq Reseıdiń otarlaý saıasatynyń óktem­digin kóp kórgenin  baıqaýǵa bolady. Onda  qamal salynǵan kezden bastap  paıda bol­ǵan  ataýlar jóninde  maǵlumattar moly­nan keltirilgen. Keńestik júıe onomastıkany  tarıhı-mádenı sanaǵa áser etetin saıası qural retinde paıdalanyp, ataýlardy retsiz tyqpalaı bergen. Máselen, 1924 jyly 26 shildede qalalyq keńes prezıdıýmynyń qaýlysymen birden 56 kóshe jańalanǵan. 30-shy jyldary bul úderis odan ári jalǵasyp,  revolıýsııa men azamat soǵy­synyń kósemderi men batyrlarynyń esimderi qaptap ketken. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezinde tól ataýlarymyz kúshpen ózgeriske ushyraǵany baıqalady.  Qysqasha qaıyryp aıtqanda,  qoǵamdyq-saıası, mádenı-tálimdik mańyzy ólsheýsiz ulttyq ataýlar jón-josyqsyz ózgertilip, tabıǵatymyz men bolmysymyzǵa úsh qaına­sy sorpasy qosylmaıtyn ataýlar qaptap ketken. Máselen, Aqjar-Pokrovkaǵa, Arqa­lyq-Andreevkaǵa, Qosaǵash-Novomıhaılov­kaǵa, Kegerin-Novonıkolskııge, Jekekól-Blagoveshenkaǵa, Qutyrlyǵan-Ekaterınov­kaǵa, Túlkioınaq-Svıatodýhovkaǵa, Kindikti-Osedloege, Baqyrilgen-Petrovkaǵa, Qor­jyn­kól-Spasovkaǵa aınaldyrylǵan. О́tken tarıhymyzdy eske salatyn ataýlardy qaı­tarý – búgingi ýaqyt enshisinde. Muhtar Áýe­zov «bizdiń qazaq – jer ataýy, taý atyn ámanda sol ortanyń syr-sıpatyna qaraı qoıa bilgen jurt. Qaıda, qandaı bir ólkege barsań da, jer, sý, japan túzde kezdesken bulaq atynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupııa syr jatady» deýinen ataýlardyń jergilikti  sharýashylyq, tur­mystyq ómirmen, salt-dástúrmen bite qaı­nasyp jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Qazaq­stannyń óz aldyna táýelsizdik alýyna baı­lanysty oblysta ákimshilik-aýmaqtyq bir­likterdiń ataýlaryn retke keltirý, eldi mekenderdi qaıta ataý, tarıhı-jaǵrapııalyq ataýlardy  birizge túsirý baǵytynda  qy­rýar sharýalar atqaryldy. 1992 jyldyń 12 mamyry el esinde umytylmastaı qaldy.  Kommýnıst jáne 2-shi Kommýnıst kóshele­rine alty alashtyń aqıyq aqyny Maǵjan Jumabaevtyń esimi berilip,  keıin Qazaq­stan Konstıtýsııasy, Jambyl, Baıan batyr, G.Potanın, M.Áýezov, Q.Sátbaev, Ǵ.Músi­repov, P.Vasılev, E.Bóketov, E. Brýsılovskıı kósheleri paıda boldy. Alaıda, alda ulan-ǵaıyr mindetter turǵanyn esten shy­ǵar­maýymyz kerek.  О́ıtkeni, óz kezegi jetse de, kesheýildep jatqan tól ataýlar az emes. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qarsańynda ejelgi tarıhı ataýlardy qaıtarý, mán-maǵynasy joq kúldibadamdaryn jańalaý ýaqyt talaby ekenin eskeretin kez jetti. Onomastıka máselesi – teriskeı úshin áli de ózekti. Oblys ortalyǵyndaǵy 300-ge tarta kóshelerdiń  40 shaqtysy ǵana tól  ataý­larǵa ıe. Olardyń birazynyń óńirimizge esh qatysy joq. Al, 50-ge tarta kóshe áli kúnge deıin  kommýnıstik dáýir men keńestik kezeń­niń  ıdeo­logııasyn aıǵaqtap tur.  Eń óki­nish­tisi, keshegi patshalyq otarshyldyq pen to­talı­tarlyq kezeńniń sarqynshaqtary eń­se­miz­di ezip, namysymyzdy janshyp turatyny. «Jerińniń aty – elińniń haty» dep tekke aıtylmasa kerek. Demek, elimizdiń qazirgi tynys-tirshiligin sezdiretin, aıbynymyzdy asqaqtatatyn eldi meken, jer-sý attary ulttyq nyshandarymyzdy, halyqtyq qalpy­myzdy tanytary sózsiz. Biraq, jurtshy­lyqtyń  oıǵa qonymdy ýájderinin eskerile bermeıtini ókinishti.  Máselen, Rıga kóshesin – Kenjebaı Shalabaev, Oleg Koshevoıdy – Smaǵul Sádýaqasov, Volodardy Ysqaq Ybyraev attaryna aýystyrý týraly kópshi­liktiń usynys-pikirleri tıisti oryndar tarapynan qoldaý tappaı qaldy. Osy oraıda, keı depýtattardyń ustanymdary tańdan­dyrmaı qoımaıdy. Ulttyq múdde tarazyǵa túskende kirpishe jıyryla qalatyn bázbi­reýlerdiń parasat-paıymynyń tómendigine eriksiz kúıinesiń. Halyq qalaýlylary bir kezderi  kóshelerdiń atyn ózgertpeý jóninde  zańsyz moratorıı qabyldap, el-jurtty áb­den yǵyr etken edi. Endi qarjy joq degen ońaı syltaý oılap tapty.  Petropavl qala­syndaǵy № 20 mektepti qazaq úshin shybyn jany shyrqyraǵan Jumabek Táshenovke berý týraly ujymnyń sheshimi joǵary oryndarǵa jiberilgenine bir jyldan assa da, jaýap joq.  «Halyq jaýy» retinde atylǵan Nyǵmet Syrǵabekov sekildi Alashtyń arystary joq­taýshysy joqtyǵynan kóleńkede qalǵan jaıy bar. Keshe ǵana súıeginiń kúli Más­keýden ákelinip, týǵan jer qoınyna tapsy­rylǵan jerlesimiz  Smaǵul Sádýaqasovty  ta­nystyrýdyń ózi artyq. О́ńirde ár jyldary qyzmet atqarǵan  kezde ult joqtaýshysy retinde tanylyp, halyq júreginen oryn alǵan Ilııas Omarov, Ánýarbek Shmanov sekildi mádenıet qaıratkerleri de umytylyp bara­dy. Tize berse, elenbeı júrgen esimder az emes. Solardyń biri – jerlesimiz Jumaǵalı Tileýlın. Respýblıkamyzda alǵashqy feld­sher­lerdiń biri bola júrip, qoǵam qaıratkeri dárejesine deıin kóterilgen «Alash» partııa­synyń belsendi qoldaýshysynyń qujat­taryn onomastıka komıssııasy eki ret keri qaıtardy. Sebebi túsiniksiz. Sovet kóshesi birazǵa deıin qazaq baspasóziniń qalyp­tasýyna zor úles qosqan, kórnekti aqyn Ǵalym Maldybaevtyń atymen atalyp júrdi. Bıyl onomastıka komıssııasynyń usynysy sessııaǵa joldanyp, kópshilik jyly habar kútken edi. Alaıda, eskini ańsaǵan keı depýtattar «Sovet – ótken tarıhymyz. Esh óz­gertýge bolmaıdy» dep, qasarysa qarsy shyqty. Aqyry degenderin oryndatyp tyn­dy. Qyzyljardyń quıqaly topyraǵynda tý­ǵan Qojabergen jyraý, Segiz seri, Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraı sekildi qazaqtyń barshasyna ortaq  tulǵalar esimderi de eskerilmeı keledi. Ataqty balýan Qa­jymuqannyń balalyq shaǵy  Qyzyljarda ótkeni belgili. О́zgeni aıtpaıyq, Abylaıhan atynda kóshe joq degenge kim senedi?  Kerisinshe, keshegi partııa, keńes  basshylary men qyzmetkerlerin orynsyz kótermeleý, shúlen taratqandaı kóshe atttaryn usyný, eskertkish taqtalar ornatý, adamdy sińirgen eńbegine emes, shen-shekpenine qarap baǵalaý óris alyp bara jatqan  syńaıly. Qatarlastarynan esh erekshelene qoımaǵan Soltústik Qazaqstan oblysynyń burynǵy birinshi hatshysy V.Demıdenkoǵa kezinde uzyndyǵy at shaptyrym Partızan kóshesi buıyra jazdaǵan bolatyn. «Toqpaǵy myqty bolsa, kıiz qazyq jerge kiredi» demekshi, aqyry R.Lıýksembýrg kóshesin alyp berdi. Osy oraıda  Elbasymyz, Ult kóshbasshysy N.Nazarbaevtyń Aqordada bir top qazaq tildi buqaralyq aqparat quraldary basshylaryna bergen suhbatynda /2008 jyl, 31 mamyr/ «Bul iste onomastıkalyq komıs­sııalarǵa júkteler jaýapkershilik erekshe. «Atamnyń atyn aýylǵa, kókemniń atyn kó­shege»  degendeı, qoldan kelip turǵanda qo­nyshtan basyp, el ómirinde erekshe iz qal­dyra qoımaǵan kisilerdiń orynsyz qolpash­talýyna  tosqaýyl qoıý kerek», degen sózderi oıǵa oralady. Jasyratyny joq, onomastıka másele­sinde depýtattardyń ózderin tyǵyryqqa tirep, kópshiliktiń sheshimi aıaqasty bolyp jatatyn jaıttardyń da  kezigip turatynyn aıta ketken jón. Birde oblystyq turaqty komıssııalardyń birlesken otyrysynda  keıbir eldi mekender men aýyldyq okrýgter ataýlarynyń transkrıpsııasyn ózgertý jáne qaıta ataý máselesi qaraldy. Buǵan deıin  bir ǵana oblystyq máslıhat depýta­tynyń qarsylyǵymen Chapaı selosyn Aqbas dep ózgertý jónindegi aýdandyq máslıhattyń, 200-ge jýyq aýyl turǵyn­darynyń sheshimi  aıaqasty etilgen bolatyn. Bul joly da óńirde abyroı-bedeli joǵary álgi azamat «máseleni qaraýdy keıinge qaldyraıyq» dep, qarjynyń tapshylyǵyn kóldeneń tartqan. Alaıda, onyń usynysy qoldaý tappady. Qajetti qarajat ta tabyla ketti. Osylaısha  memlekettik  tildegi ataý­lardy keri syrǵy­týdyń amal-aılasy taýsylar emes. Biz eldi mekender men kóshelerdi jappaı qazaqylandyrý degen oıdan aýlaqpyz. Alaıda, onomastıka komıssııasy men sessııa qaraýyna usynylǵan saýsaqpen sanarlyq tól ataýlardyń  qarsylyqqa ushyrap, má­sele sheshiminiń ashy ishekshe shubatyla berýiniń syry nede degen saýal oılan­dyrady. Onyń bir ushyǵy onomastıka komıssııa músheleriniń, depýtattardyń ótken  qazaqtyń tarıhyn,  aıtýly tulǵalardyń ómirin, shyǵarmashylyǵyn, sińirgen eńbegin  tereń bilmeýinde jatyr. Onyń  aqyry sholaq oılap, kelte  kese salýǵa uryn­dyryp jatady. Áıtpese, joǵaryda mysal etken tulǵalardyń qaı-qaısysy bolsyn bilimimen de, erligimen de, ónerimen de, danalyǵymen de óshpes iz qaldyrǵan  aıtý­ly tulǵalar ekeni  eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıdi. Ekinshi sebebi, máseleniń kún tártibine ótkir qoıylmaýy, bıýrokrattyq kedergilerdiń kóptigi. Parhomenkony – Batyr Baıan, K.Lıbknehtti A.Shájimbaev etip ózgertý úshin baqandaı bes  jyl sarp etildi. Keı kóshe attary aýystyryl­ǵanymen, áli kúnge deıin  jańasha-eskishe qosarlanǵan ataýlarǵa ıe. Soǵan qaraǵanda, «Dorsıgnal» mekemesi» óz mindetin atústi atqarǵan syńaıly. Jýyrda jergilikti telearnadan «Ermak kóshesi» degen sózdi qula­ǵymyz shalyp qaldy. Qazaqsha at tappa­ǵandaı onyń «Malaıa» dep ózgertilgenin bilýshi edik. Sodan beri arada 6 jyl ótse de, kóshe aty jańartylmaǵanǵa uqsaıdy. Otarshyl­dyq saıasattyń kózindeı saqtalyp qalǵan ataýlar birli-jarym bolsa, bir sári! Eski ataýlardy jańǵyrtý, jurtshylyq­tyń usynys-pikirlerin eskere otyryp,  ýaqyt tala­byna saı ózgertý kezek kúttirmes máselelerdiń biri ekenin eske salý artyqtyq etpeıdi. О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy.